Shloka 47

पञ्चाप्सरो-सरः कथनम् तथा अगस्त्याश्रममार्गनिर्देशः

Panchapsara Lake Account and Directions to Agastya

Devanagari script

पश्यन्वनानि रम्याणि पर्वतांश्चाभ्रसन्निभान्।।3.11.46।।सरांसि सरितश्चैव पथि मार्गवशानुगाः।सुतीक्ष्णेनोपदिष्टेन गत्वा तेन पथा सुखम्।।3.11.47।।इदं परमसंहृष्टो वाक्यं लक्ष्मणमब्रवीत्।

Transliteration

paśyan vanāni ramyāṇi parvatāṃś cābhra-sannibhān || (3.11.46)

sarāṃsi saritaś caiva pathi mārga-vaśānugāḥ |

sutīkṣṇenopadiṣṭena gatvā tena pathā sukham || (3.11.47)

idaṃ parama-saṃhṛṣṭo vākyaṃ lakṣmaṇam abravīt ||

Translation

ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦେଖାଇଥିବା ସୁଖଦ ପଥରେ ଯାଇ ରାମ ରମ୍ୟ ବନ, ମେଘସଦୃଶ ପର୍ବତ, ଏବଂ ପଥାନୁଗତ ସରୋବର ଓ ନଦୀମାନଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦରେ ଦେଖିଲେ; ପରମ ହର୍ଷିତ ହୋଇ ସେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଏହି ବଚନ କହିଲେ।

Word by Word

• एतत्: this
• एतत्: कर्ता (Kartā/Subject)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• एव: indeed / alone
• एव: सम्बन्धसूचक (Emphasis)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अवधारणार्थक-निपातः

• आश्रमपदम्: hermitage-site
• आश्रमपदम्: कर्ता (Kartā/Subject complement)
• Type: Noun
• Root: आश्रम + पद (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुषसमासः: आश्रमस्य पदम्; नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• नूनम्: surely
• नूनम्: सम्बन्धसूचक (Emphasis)
• Type: Indeclinable
• Root: नूनम् (अव्यय)
• Form: निश्चयार्थक-अव्ययम् (particle of certainty)

• तस्य: of him / of that
• तस्य: सम्बन्ध (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, पुल्लिङ्गे, षष्ठी-विभक्तिः, एकवचनम्

• महात्मनः: of the great-souled one
• महात्मनः: सम्बन्ध (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: महात्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: बहुव्रीहिः: महान् आत्मा यस्य; पुल्लिङ्गे, षष्ठी-विभक्तिः, एकवचनम्

• अगस्त्यस्य: of Agastya
• अगस्त्यस्य: सम्बन्ध (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: अगस्त्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्गे, षष्ठी-विभक्तिः, एकवचनम्

• मुनेः: of the sage
• मुनेः: सम्बन्ध (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: मुनि (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्गे, षष्ठी-विभक्तिः, एकवचनम्

• भ्रातुः: of the brother
• भ्रातुः: सम्बन्ध (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: भ्रातृ (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्गे, षष्ठी-विभक्तिः, एकवचनम्

• दृश्यते: is seen
• दृश्यते: क्रिया (Kriyā/Verb)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु)
• Form: लट्-लकारः (Present), प्रथमपुरुषः, एकवचनम्, आत्मनेपदम्; कर्मणि प्रयोगः (passive)

• पुण्यकर्मणः: of the holy-deeded one
• पुण्यकर्मणः: सम्बन्ध (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: पुण्य + कर्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारयसमासः: पुण्यं कर्म यस्य; पुल्लिङ्गे, षष्ठी-विभक्तिः, एकवचनम्

Context

Enjoying the sight of delightful forests, cloudlike mountains, lakes and rivers on the way, and following the directions given by Sutikshna, Rama was happy. He said to Lakshmana:

Characters & Entities

• Rāma
• Lakṣmaṇa
• Sūtīkṣṇa

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

The dharmic theme remains mindful, disciplined travel under a sage’s guidance, with gratitude and steadiness.

What is the narrative situation?

A repeated/overlapping transmission of the travel scene leading up to Rāma’s speech to Lakṣmaṇa.

Which character virtue is emphasized?

Attentiveness and composure in fulfilling one’s path (mārga) under righteous guidance.