Adhyaya 37

Verse 1

पुलस्त्य उवाच । तदद्भुततमं वाक्यं श्रुत्वा च रघुनंदनः । गौरवाद्विस्मयाच्चापि भूयः प्रष्टुं प्रचक्रमे

ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—ସେଇ ପରମ ଅଦ୍ଭୁତ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ରଘୁନନ୍ଦନ ରାମ, ଗୌରବ ଓ ବିସ୍ମୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ପୁନର୍ବାର ଅଧିକ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

Verse 2

राम उवाच । भगवंस्तद्वनं घोरं यत्रासौ तप्तवांस्तपः । श्वेतो वैदर्भको राजा तदद्भुतमभूत्कथं

ରାମ କହିଲେ—ହେ ଭଗବନ୍! ଯେ ଘୋର ବନରେ ବିଦର୍ଭର ରାଜା ଶ୍ୱେତ ତପ କରିଥିଲେ, ସେଠାରେ ସେଇ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା କିପରି ଘଟିଲା? କୃପାକରି କହନ୍ତୁ।

Verse 3

विषमं तद्वनं राजा शून्यं मृगविवर्जितं । प्रविष्टस्तप आस्थातुं कथं वद महामुने

ହେ ରାଜନ୍! ସେ ବନ ଦୁର୍ଗମ, ଶୂନ୍ୟ ଓ ମୃଗବିହୀନ ଥିଲା। ସେ କିପରି ତାହାରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସେଠାରେ ତପରେ ନିଷ୍ଠା କଲା? ହେ ମହାମୁନି, କହନ୍ତୁ।

Verse 4

समंताद्योजनशतं निर्मनुष्यमभूत्कथं । भवान्कथं प्रविष्टस्तद्येन कार्येण तद्वद

ଚାରିଦିଗରେ ଶତ ଯୋଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ମନୁଷ୍ୟଶୂନ୍ୟ କିପରି ହେଲା? ଆପଣ ସେଠାକୁ କିପରି ପ୍ରବେଶ କଲେ? କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆପଣ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି—କହନ୍ତୁ।

Verse 5

अगस्त्य उवाच । पुरा कृतयुगे राजा मनुर्दंडधरः प्रभुः । तस्य पुत्रोथ नाम्नासीदिक्ष्वाकुरमितद्युतिः

ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—ପୁରାତନ କୃତୟୁଗରେ ମନୁ ନାମକ ରାଜା ଥିଲେ; ସେ ଦଣ୍ଡଧାରୀ ପ୍ରଭୁ, ଧର୍ମ-ନ୍ୟାୟର ଅଧିପତି। ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ନାମରେ, ଅପରିମିତ ତେଜରେ ଖ୍ୟାତ ଥିଲେ।

Verse 6

तं पुत्रं पूर्वजं राज्ये निक्षिप्य भुविसंमतम् । पृथिव्यां राजवंशानां भव राजेत्युवाच ह

ଲୋକସମ୍ମତ ଜ୍ୟେଷ୍ଠପୁତ୍ରଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟସିଂହାସନେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ସେ କହିଲେ— “ପୃଥିବୀରେ ରାଜବଂଶମାନଙ୍କର ଅଧିପତି ହୋଇ ରାଜା ହୁଅ।”

Verse 7

तथेति च प्रतिज्ञातं पितुः पुत्रेण राघव । ततःपरमसंहृष्टः पुनस्तं प्रत्यभाषत

“ତଥେତି,” ହେ ରାଘବ—ପୁତ୍ର ପିତାଙ୍କୁ ଏଭଳି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କଲା। ତାପରେ ପରମ ହର୍ଷିତ ହୋଇ ସେ ପୁଣି ତାହାକୁ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଇ କହିଲେ।

Verse 8

प्रीतोस्मि परमोदार कर्मणा ते न संशयः । दंडेन च प्रजा रक्ष न च दंडमकारणम्

ହେ ପରମ ଉଦାର! ମୁଁ ତୁମପ୍ରତି ପ୍ରୀତ; ତୁମ କର୍ମରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ଦଣ୍ଡରେ ପ୍ରଜାକୁ ରକ୍ଷା କର, କିନ୍ତୁ ଅକାରଣେ ଦଣ୍ଡ ଦିଅ ନାହିଁ।

Verse 9

अपराधिषु यो दंडः पात्यते मानवैरिह । स दंडो विधिवन्मुक्तः स्वर्गं नयति पार्थिवम्

ଏଠାରେ ଅପରାଧୀମାନଙ୍କ ଉପରେ ଲୋକେ ଯେ ଦଣ୍ଡ ଆରୋପ କରନ୍ତି—ସେ ଦଣ୍ଡ ଯଦି ବିଧିମତେ ଦିଆଯାଇ ନିୟମାନୁସାରେ ମୁକ୍ତ କରାଯାଏ, ତେବେ ସେଇ ଦଣ୍ଡ ରାଜାଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନେଇଯାଏ।

Verse 10

तस्माद्दण्डे महाबाहो यत्नवान्भव पुत्रक । धर्मस्ते परमो लोके कृत एवं भविष्यति

ଏହିହେତୁ, ହେ ମହାବାହୁ ପୁତ୍ର! ଧର୍ମସମ୍ମତ ଦଣ୍ଡପ୍ରୟୋଗରେ ଯତ୍ନବାନ ହୁଅ। ଏଭଳି କଲେ ତୁମ ଧର୍ମ ଲୋକରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ହେବ—ନିଶ୍ଚୟ ଏମିତି ହେବ।

Verse 11

इति तं बहुसंदिश्य मनुः पुत्रं समाधिना । जगाम त्रिदिवं हृष्टो ब्रह्मलोकमनुत्तमम्

ଏହିପରି ମନୁ ସମାଧିଯୁକ୍ତ ଚିତ୍ତରେ ପୁତ୍ରକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଉପଦେଶ ଦେଲେ। ପରେ ହର୍ଷିତ ହୋଇ ତ୍ରିଦିବକୁ ଗଲେ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅନୁତ୍ତମ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।

Verse 12

जनयिष्ये कथं पुत्रानिति चिंतापरोऽभवत् । कर्मभिर्बहुभिस्तैस्तैस्ससुतैस्संयुतोऽभवत्

“ମୁଁ କିପରି ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେବି?” ଏହି ଚିନ୍ତାରେ ସେ ଲୀନ ହେଲା। ପରେ ବହୁ ପ୍ରକାର କର୍ମ ଓ ବିଧି କରି ସେ ପୁତ୍ରସହିତ ଯୁକ୍ତ ହେଲା।

Verse 13

तोषयामास पुत्रैस्स पितॄन्देवसुतोपमैः । सर्वेषामुत्तमस्तेषां कनीयान्रघुनंदन

ଦେବପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ସମାନ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ସହିତ ସେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କଲା। ସେମାନଙ୍କ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, କନିଷ୍ଠ ହିଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଥିଲା।

Verse 14

शूरश्च कृतविद्यश्च गुरुश्च जनपूजया । नाम तस्याथ दंडेति पिता चक्रे स बुद्धिमान्

ସେ ଶୂର ଥିଲା, ବିଦ୍ୟାବାନ୍ ଥିଲା, ଏବଂ ଜନପୂଜାରେ ଗୁରୁସମ ମାନ୍ୟ ଥିଲା। ତେଣୁ ତାହାର ବୁଦ୍ଧିମାନ ପିତା ତାହାର ନାମ ‘ଦଣ୍ଡ’ ରଖିଲେ।

Verse 15

भविष्यद्दण्डपतनं शरीरे तस्य वीक्ष्य च । संपश्यमानस्तं दोषं घोरं पुत्रस्य राघव

ହେ ରାଘବ! ତାହାର ଶରୀରରେ ଆସନ୍ନ ଦଣ୍ଡପତନର ଲକ୍ଷଣ ଦେଖି, ଏବଂ ପୁତ୍ରର ସେଇ ଘୋର ଦୋଷକୁ ଅନୁଭବ କରି, (ସେ ଗଭୀର ଭାବେ ବିଚଳିତ ହେଲା)।

Verse 16

स विंध्यनीलयोर्मध्ये राज्यमस्य ददौ प्रभुः । स दंडस्तत्र राजाभूद्रम्ये पर्वतमूर्द्धनि

ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କୁ ବିନ୍ଧ୍ୟ ଓ ନୀଳ ପର୍ବତମାଳାର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଏକ ରାଜ୍ୟ ଦାନ କଲେ। ସେଠାରେ ରମ୍ୟ ପର୍ବତଶିଖରେ ଦଣ୍ଡ ରାଜା ହେଲେ।

Verse 17

पुरं चाप्रतिमं तेन निवेशाय तथा कृतम् । नाम तस्य पुरस्याथ मधुमत्तमिति स्वयम्

ସେ ବସୋବାସ ପାଇଁ ଏକ ଅପ୍ରତିମ ନଗର ନିର୍ମାଣ କଲେ। ପରେ ସେ ନିଜେ ତାହାର ନାମ ‘ମଧୁମତ୍ତମ’ ରଖିଲେ।

Verse 18

तथादेशेन संपन्नः शूरो वासमथाकरोत् । एवं राजा स तद्राज्यं चकार सपुरोहितः

ସେଇ ଆଦେଶରେ ସମର୍ଥ ହୋଇ ସେ ଶୂର ତାହାପରେ ସେଠାରେ ବାସ ସ୍ଥାପନ କଲେ। ଏଭଳି ଭାବେ ସେ ରାଜା ପୁରୋହିତ ସହିତ ସେ ରାଜ୍ୟକୁ ସୁଚାରୁ ଶାସନ କଲେ।

Verse 19

प्रहृष्ट सुप्रजाकीर्णं देवराजो यथा दिवि । ततः स दंडः काकुत्स्थ बहुवर्षगणायुतम्

ସେ ହର୍ଷିତ ଓ ସୁପ୍ରଜାରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ—ଯେପରି ଦିବିରେ ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ର। ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ଦଣ୍ଡଙ୍କର ସେ ରାଜ୍ୟ ଅନେକ ଅୟୁତ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅବିଚଳ ରହିଲା।

Verse 20

अकारयत्तु धर्मात्मा राज्यं निहतकंटकं । अथ काले तु कस्मिंश्चिद्राजा भार्गवमाश्रमम्

ସେ ଧର୍ମାତ୍ମା ରାଜ୍ୟକୁ ଏପରି ଚାଳନା କରାଇଲେ ଯେ ତାହା କଣ୍ଟକ (ଉପଦ୍ରବ) ରହିତ ହେଲା। ପରେ କେତେକ ସମୟରେ ରାଜା ଭାର୍ଗବଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ।

Verse 21

रमणीयमुपाक्रामच्चैत्रमासे मनोरमे । तत्र भार्गवकन्यां तु रूपेणाप्रतिमां भुवि

ମନୋରମ ଚୈତ୍ରମାସରେ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ରମଣୀୟ କାଳର ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ସେଠାରେ ପୃଥିବୀରେ ରୂପେ ଅପ୍ରତିମା ଭାର୍ଗବକନ୍ୟା ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 22

विचरंतीं वनोद्देशे दंडोऽपश्यदनुत्तमाम् । उत्तुंगपीवरीं श्यामां चंद्राभवदनां शुभाम्

ବନପ୍ରଦେଶରେ ବିଚରଣ କରୁଥିବା ସେଇ ଅନୁତ୍ତମା, ଶୁଭା ନାରୀକୁ ଦଣ୍ଡ ଦେଖିଲା—ସେ ଉଚ୍ଚାଙ୍ଗୀ, ପୀବରାଙ୍ଗୀ, ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣା ଓ ଚନ୍ଦ୍ରସମ ମୁଖମଣ୍ଡଳୀ ଥିଲେ।

Verse 23

सुनासां चारुसर्वांगीं पीनोन्नतपयोधराम् । मध्ये क्षामां च विस्तीर्णां दृष्ट्वा तां कुरुते मुदम्

ସୁନାସିକା, ସର୍ବାଙ୍ଗସୁନ୍ଦରୀ, ପୀନୋନ୍ନତ ସ୍ତନଯୁକ୍ତା, ମଧ୍ୟଭାଗରେ କ୍ଷୀଣ କିନ୍ତୁ ବିସ୍ତାରରେ ପ୍ରଶସ୍ତ (କଟି-ନିତମ୍ବ) ସେଇ କନ୍ୟାକୁ ଦେଖି ସେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲା।

Verse 24

एकवस्त्रां वने चैकां प्रथमे यौवने स्थिताम् । स तां दृष्ट्वात्वधर्मेण अनंगशरपीडितः

ବନରେ ଏକାକିନୀ, ଏକବସ୍ତ୍ରଧାରିଣୀ, ଯୌବନର ପ୍ରଥମ ପୁଷ୍ପରେ ଅବସ୍ଥିତା ତାକୁ ଦେଖି ସେ ଅଧର୍ମବଶେ ଅନଙ୍ଗର ଶରଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ ହେଲା।

Verse 25

अभिगम्य सुविश्रांतां कन्यां वचनमब्रवीत् । कुतस्त्वमसि सुश्रोणि कस्य चासि सुशोभने

ସୁବିଶ୍ରାନ୍ତ ସେଇ କନ୍ୟାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ସେ କହିଲା—“ହେ ସୁଶ୍ରୋଣି, ତୁମେ କେଉଁଠାରୁ ଆସିଛ? ହେ ସୁଶୋଭନେ, ତୁମେ କାହାର କନ୍ୟା?”

Verse 26

पीडतोहमनंगेन पृच्छामि त्वां सुशोभने । त्वया मेऽपहृतं चित्तं दर्शनादेव सुंदरि

ମୁଁ ଅନଙ୍ଗ (କାମଦେବ) ଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ; ତେଣୁ ହେ ସୁଶୋଭନେ, ତୁମକୁ ପଚାରୁଛି। ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, କେବଳ ତୁମ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ତୁମେ ମୋ ଚିତ୍ତ ହରିନେଲ।

Verse 27

इदं ते वदनं रम्यं मुनीनां चित्तहारकम् । यद्यहं न लभे भोक्तुं मृतं मामवधारय

ତୁମ ମୁଖ ଅତି ରମ୍ୟ; ଏହା ମୁନିମାନଙ୍କ ଚିତ୍ତକୁ ମଧ୍ୟ ହରିନେଇଥାଏ। ଯଦି ମୁଁ ଏହାର ସୁଖ ଲାଭ ନ କରିପାରି, ତେବେ ମୋତେ ମୃତସମାନ ଜାଣ।

Verse 28

त्वया हृता मम प्राणा मां जीवय सुलोचने । दासोस्मि ते वरारोहे भक्तं मां भज शोभने

ତୁମେ ମୋ ପ୍ରାଣକୁ ମଧ୍ୟ ହରିନେଲ; ହେ ସୁଲୋଚନେ, ମୋତେ ଜୀବନ ଦିଅ। ହେ ବରାରୋହେ, ମୁଁ ତୁମ ଦାସ—ହେ ଶୋଭନେ, ଭକ୍ତ ମୋତେ ଗ୍ରହଣ କରି କୃପା କର।

Verse 29

तस्यैवं तु ब्रुवाणस्य मदोन्मत्तस्य कामिनः । भार्गवी प्रत्युवाचेदं वचः सविनयं नृपम्

ଏପରି କହୁଥିବା, ଗର୍ବମଦେ ଉନ୍ମତ୍ତ ଓ କାମେ ପ୍ରେରିତ ସେ କାମୀଙ୍କୁ ଭାର୍ଗବୀ ରାଜାଙ୍କୁ ବିନୟପୂର୍ଣ୍ଣ ବଚନରେ ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 30

भार्गवस्य सुतां विद्धि शुक्रस्याक्लिष्टकर्मणः । अरजां नाम राजेंद्र ज्येष्ठामाश्रमवासिनः

ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ତାକୁ ଭୃଗୁବଂଶୀ ଶୁକ୍ରଙ୍କ କନ୍ୟା ବୋଲି ଜାଣ; ତାଙ୍କ କର୍ମ ଅକ୍ଲିଷ୍ଟ। ତାର ନାମ ଅରଜା; ଆଶ୍ରମବାସୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠା।

Verse 31

शुक्रः पिता मे राजेंद्र त्वं च शिष्यो महात्मनः । धर्मतो भगिनी चाहं भवामि नृपनंदन

ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ଶୁକ୍ର ମୋ ପିତା, ଏବଂ ତୁମେ ସେଇ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ; ତେଣୁ ଧର୍ମାନୁସାରେ ମୁଁ ତୁମର ଭଗିନୀ, ହେ ନୃପନନ୍ଦନ।

Verse 32

एवंविधं वचो वक्तुं न त्वमर्हसि पार्थिव । अन्येभ्योपि सुदुष्टेभ्यो रक्ष्या चाहं सदा त्वया

ହେ ପାର୍ଥିବ! ଏପରି କଥା କହିବା ତୁମ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ଅନ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍ଟମାନଙ୍କଠାରୁ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ସଦା ତୁମେ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 33

क्रोधनो मे पिता रौद्रो भस्मत्वं त्वां समानयेत् । अथवा राजधर्मेणासंबंधं कुरुषे बलात्

ମୋ ପିତା ରୌଦ୍ର ଓ କ୍ରୋଧଶୀଳ; କ୍ରୁଦ୍ଧ ହେଲେ ସେ ତୁମକୁ ଭସ୍ମ କରିଦେଇପାରନ୍ତି। ନଚେତ୍ ରାଜଧର୍ମାନୁସାରେ ବଳପୂର୍ବକ ତୁମର (ମୋ ସହ) ସମ୍ବନ୍ଧ ବିଚ୍ଛେଦ କରାଯିବ।

Verse 34

पितरं याचयस्व त्वं धर्मदृष्टेन कर्मणा । वरयस्व नृपश्रेष्ठ पितरं मे महाद्युतिम्

ଧର୍ମଦୃଷ୍ଟିସହିତ କର୍ମାଚରଣ କରି ତୁମେ ମୋ ପିତାଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କର। ହେ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ! ମହାଦ୍ୟୁତିମାନ ମୋ ପିତାଙ୍କୁ ହିଁ ବରରୂପେ ବାଛ।

Verse 35

अन्यथा विपुलं दुःखं तव घोरं भवेद्ध्रुवम् । क्रुद्धो हि मे पिता सर्वं त्रैलोक्यमभिनिर्दहेत्

ନଚେତ୍ ତୁମ ପାଇଁ ନିଶ୍ଚୟ ଘୋର ଓ ବିପୁଳ ଦୁଃଖ ହେବ; କାରଣ ମୋ ପିତା କ୍ରୁଦ୍ଧ ହେଲେ ସମଗ୍ର ତ୍ରୈଲୋକ୍ୟକୁ ଦହନ କରିଦେବେ।

Verse 36

ततोऽशुभं महाघोरं श्रुत्वा दंडः सुदारुणम् । प्रत्युवाच मदोन्मत्तः शिरसाभिनतः पुनः

ତେବେ ସେଇ ଅଶୁଭ ଓ ମହାଘୋର, ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠୋର ଦଣ୍ଡର କଥା ଶୁଣି, ଗର୍ବମଦେ ମତ୍ତ ସେ ପୁରୁଷ ପୁନର୍ବାର ଶିର ନମାଇ ଉତ୍ତର କହିଲା।

Verse 37

प्रसादं कुरु सुश्रोणि कामोन्मत्तस्य कामिनि । त्वया रुद्धा मम प्राणा विशीर्यंति शुभानने

ହେ ସୁଶ୍ରୋଣି ପ୍ରିୟେ, କାମେ ଉନ୍ମତ୍ତ ଏହି କାମୀ ଉପରେ ପ୍ରସାଦ କର। ହେ ଶୁଭାନନେ, ତୁମେ ରୋକିଥିବା ମୋ ପ୍ରାଣଶ୍ୱାସ ଭାଙ୍ଗିଯାଉଛି।

Verse 38

त्वां प्राप्य वैरं मेऽत्रास्तु वधो वापि महत्तरः । भक्तं भजस्व मां भीरु त्वयि भक्तिर्हि मे परा

ତୁମକୁ ପାଇ ମୋର ବୈର ଏଠିଏ ଶେଷ ହେଉ—ତାହା ମୋର ବଧ ହେଉ କି ତାଠାରୁ ମହତ୍ତର ପରିଣାମ। ହେ ଭୀରୁ, ଭକ୍ତିଭାବେ ମୋତେ ଆଶ୍ରୟ କର; କାରଣ ତୁମଠାରେ ମୋର ଭକ୍ତି ପରମ।

Verse 39

एवमुक्त्वा तु तां कन्यां बलात्संगृह्य बाहुना । अन्येन राज्ञा हस्तेन विवस्त्रा सा तथा कृता

ଏଭଳି କହି ସେ ରାଜା ବଳପୂର୍ବକ ସେଇ କନ୍ୟାର ବାହୁ ଧରିଲା; ଅନ୍ୟ ହାତରେ ତାକୁ ବସ୍ତ୍ରାବରଣରୁ ବଞ୍ଚିତ କଲା—ଏହା ଧର୍ମ ଓ ମର୍ଯ୍ୟାଦାର ଘୋର ଉଲ୍ଲଂଘନ।

Verse 40

अंगमंगे समाश्लेष्य मुखे चैव मुखं कृतम् । विस्फुरंतीं यथाकामं मैथुनायोपचक्रमे

ଅଙ୍ଗେ ଅଙ୍ଗ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଏବଂ ମୁଖରେ ମୁଖ ରଖି, ସେ ନଡ଼ୁଥିବାବେଳେ ସେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାମତେ ମୈଥୁନରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଲା।

Verse 41

तमनर्थं महाघोरं दंडः कृत्वा सुदारुणम् । नगरं स्वं जगामाशु मदोन्मत्त इव द्विपः

ସେଇ ଦୁଷ୍ଟ ଅନର୍ଥକାରୀ ଉପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଘୋର ଓ କଠୋର ଦଣ୍ଡ ଦେଇ, ମଦୋନ୍ମତ୍ତ ଗଜ ପରି ସେ ଶୀଘ୍ର ନିଜ ନଗରକୁ ଫେରିଗଲା।

Verse 42

भार्गवी रुदती दीना आश्रमस्याविदूरतः । प्रत्यपालयदुद्विग्ना पितरं देवसम्मितम्

ଭାର୍ଗବୀ ଦୀନ ହୋଇ କାନ୍ଦୁଥିଲା; ଆଶ୍ରମରୁ ଅଧିକ ଦୂରେ ନ ଯାଇ, ଦେବସମ୍ମିତ ପିତାଙ୍କୁ ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ହୋଇ ପ୍ରତୀକ୍ଷା କଲା।

Verse 43

स मुहूर्तादुपस्पृश्य देवर्षिरमितद्युतिः । स्वमाश्रमं शिष्यवृतं क्षुधार्तः सन्यवर्तत

ତାପରେ ଅମିତ ତେଜସ୍ବୀ ଦେବର୍ଷି କ୍ଷଣମାତ୍ର ଆଚମନ କରି, ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଘେରାରେ, କ୍ଷୁଧାର୍ତ୍ତ ହୋଇ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଲେ।

Verse 44

सोपश्यदरजां दीनां रजसा समभिप्लुताम् । चंद्रस्य घनसंयुक्तां ज्योत्स्नामिव पराजिताम्

ସେ ତାହାକୁ ନିର୍ମଳା ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏବେ ଦୀନ ଅବସ୍ଥାରେ, ଧୂଳିରେ ଆବୃତ ଦେଖିଲେ—ଯେପରି ମେଘାଚ୍ଛନ୍ନ ଚନ୍ଦ୍ରର ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନା ପରାଜିତ ପରି ଲାଗେ।

Verse 45

तस्य रोषः समभवत्क्षुधार्तस्य महात्मनः । निर्दहन्निव लोकांस्त्रींस्तान्शिष्यान्समुवाच ह

କ୍ଷୁଧାର୍ତ୍ତ ସେଇ ମହାତ୍ମାଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା; ଯେପରି ତ୍ରିଲୋକକୁ ଦହନ କରୁଛନ୍ତି, ସେପରି ସେ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।

Verse 46

पश्यध्वं विपरीतस्य दंडस्यादीर्घदर्शिनः । विपत्तिं घोरसंकाशां दीप्तामग्निशिखामिव

ଦେଖ; ଦଣ୍ଡର ପ୍ରତିଫଳ ଉଲଟି ଏହି ଦୂରଦର୍ଶୀ ପୁରୁଷ ଉପରେ ଯେ ଭୟଙ୍କର ବିପତ୍ତି ଆସିଛି, ସେ ଅଗ୍ନିଶିଖା ପରି ଦୀପ୍ତ ହେଉଛି।

Verse 47

यन्नाशं दुर्गतिं प्राप्तस्सानुगश्च न संशयः । यस्तु दीप्तहुताशस्य अर्चिः संस्पृष्टवानिह

ଏଠାରେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିର ଶିଖାରେ ସ୍ପର୍ଶିତ ଯେ, ସେ ଅନୁଚରମାନଙ୍କ ସହ ନିଶ୍ଚୟ ନାଶ ଓ ଦୁର୍ଗତି ପାଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଯେ ଶିଖାରେ ସ୍ପର୍ଶିତ ନୁହେଁ, ସେ ସେହି ଗତି ପାଏ ନାହିଁ।

Verse 48

यस्मात्स कृतवान्पापमीदृशं घोरसंमितम् । तस्मात्प्राप्स्यति दुर्मेधाः पांसुवर्षमनुत्तमम्

ଯେହେତୁ ସେ ପରିମାଣରେ ମଧ୍ୟ ଘୋର ଏମିତି ପାପ କରିଛି, ସେହିପାଇଁ ସେ ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧି ଅନୁତ୍ତମ ଧୂଳିବର୍ଷା (ଅପମାନ ଓ ବିପତ୍ତି) ଭୋଗିବ।

Verse 49

कुराजा देशसंयुक्तः सभृत्यबलवाहनः । पापकर्मसमाचारो वधं प्राप्स्यति दुर्मतिः

ସେ ଦୁଷ୍ଟ ରାଜା—ନିଜ ଦେଶ ସହ, ଭୃତ୍ୟ, ସେନା ଓ ବାହନ ସହିତ—ପାପାଚାରରେ ଲିପ୍ତ ହୋଇ, କୁବୁଦ୍ଧି ହେତୁ ମୃତ୍ୟୁକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ।

Verse 50

समंताद्योजनशतं विषयं चास्य दुर्मतेः । धुनोतु पांसुवर्षेण महता पाकशासनः

ପାକଶାସନ ଇନ୍ଦ୍ର ତାହା ଦୁଷ୍ଟବୁଦ୍ଧିର ସମଗ୍ର ବିଷୟକୁ ଚାରିଦିଗରେ ଶତ ଯୋଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ମହା ଧୂଳିବର୍ଷାରେ ଧୁନି ଉଜାଡ଼ି ଦିଅନ୍ତୁ।

Verse 51

सर्वसत्वानि यानीह जंगमस्थावराणि वै । सर्वेषां पांसुवर्षेण क्षयः क्षिप्रं भविष्यति

ଏଠାରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ସତ୍ତ୍ୱ—ଚଳ ଓ ଅଚଳ—ଧୂଳିବର୍ଷାରେ ସମସ୍ତଙ୍କର ଶୀଘ୍ର କ୍ଷୟ ହେବ।

Verse 52

दंडस्य विषयो यावत्तावत्सवनमाश्रमम् । पांसुवर्षमिवाकस्मात्सप्तरात्रं भविष्यति

ଦଣ୍ଡର ଅଧିକାର ଯେତେଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସେତେଦୂର ସେଇ ଆଶ୍ରମ ସବନଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପ ସଦୃଶ ହେବ; ହଠାତ୍ ଧୂଳିବର୍ଷା ପରି ଏହା ସାତ ରାତି ରହିବ।

Verse 53

इत्युक्त्वा क्रोधसंतप्तस्तमाश्रमनिवासिनम् । जनं जनपदस्यांते स्थीयतामित्युवाच ह

ଏହିପରି କହି କ୍ରୋଧରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ସେ ଆଶ୍ରମନିବାସୀଙ୍କୁ କହିଲା—“ଲୋକେ ରାଜ୍ୟସୀମାର ଅନ୍ତେ ରହୁନ୍ତୁ।”

Verse 54

उक्तमात्रे उशनसा आश्रमावसथो जनः । क्षिप्रं तु विषयात्तस्मात्स्थानं चक्रे च बाह्यतः

ଉଶନା କହିବାମାତ୍ରେ ଆଶ୍ରମରେ ବସୁଥିବା ସେ ଲୋକଟି ସେଇ ବିଷୟ-ପ୍ରଦେଶରୁ ହଟି ଶୀଘ୍ର ବାହାରେ ନିଜ ସ୍ଥାନ କଲା।

Verse 55

तं तथोक्त्वा मुनिजनमरजामिदमब्रवीत् । आश्रमे त्वं सुदुर्मेधे वस चेह समाहिता

ତାକୁ ଏଭଳି କହି ମୁନିପତ୍ନୀ କହିଲେ—“ହେ ଅତି ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧି, ତୁମେ ଏହି ଆଶ୍ରମରେ ଏଠାରେ ସମାହିତ ହୋଇ ବସ।”

Verse 56

इदं योजनपर्यंतमाश्रमं रुचिरप्रभम् । अरजे विरजास्तिष्ठ कालमत्र समाश्शतम्

ଏହି ଆଶ୍ରମ ଏକ ଯୋଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ଓ ମନୋହର ପ୍ରଭାରେ ଦୀପ୍ତ। ହେ ବିରଜା, ଏହି ନିର୍ମଳ ସ୍ଥାନରେ ଶତବର୍ଷ ରୁହ।

Verse 57

श्रुत्वा नियोगं विप्रर्षेररजा भार्गवी तदा । तथेति पितरं प्राह भार्गवं भृशदुःखिता

ନିୟୋଗ ବିଷୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋଷିଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଶୁଣି, ଭାର୍ଗବୀ ଅରଜା ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ପିତା ଭାର୍ଗବଙ୍କୁ କହିଲା—“ତଥେତି।”

Verse 58

इत्युक्त्वा भार्गवो वासं तस्मादन्यमुपाक्रमत् । सप्ताहे भस्मसाद्भूतं यथोक्तं ब्रह्मवादिना

ଏପରି କହି ଭାର୍ଗବ ସେହି ନିବାସ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ନିବାସ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଏକ ସପ୍ତାହରେ ତାହା ଭସ୍ମୀଭୂତ ହେଲା—ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ କହିଥିବା ପରି।

Verse 59

तस्माद्दंडस्य विषयो विंध्यशैलस्य मानुष । शप्तो ह्युशनसा राम तदाभूद्धर्षणे कृते

ଏହିହେତୁ, ହେ ମାନବ, ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତ ଦଣ୍ଡର ବିଷୟସ୍ଥଳ ହେଲା। ହେ ରାମ, ସେହି ଧର୍ଷଣ ଘଟିଲାବେଳେ ଉଶନସ୍ (ଶୁକ୍ର) ତାକୁ ଶାପ ଦେଲେ।

Verse 60

ततःप्रभृति काकुत्स्थ दंडकारण्यमुच्यते । एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां पृच्छसि राघव

ସେତେବେଳୁ, ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ତାହା ‘ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ହେ ରାଘବ, ତୁମେ ଯାହା ପଚାରିଥିଲ, ସେ ସବୁ ମୁଁ କହିଦେଲି।

Verse 61

संध्यामुपासितुं वीर समयो ह्यतिवर्तते । एते महर्षयो राम पूर्णकुंभाः समंततः

ହେ ବୀର, ସନ୍ଧ୍ୟା-ଉପାସନାର ସମୟ ନିଶ୍ଚୟ ଅତିକ୍ରମ ହେଉଛି। ହେ ରାମ, ଏହି ମହର୍ଷିମାନେ ସମସ୍ତଦିଗରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କୁମ୍ଭ ଧାରଣ କରି ଅଛନ୍ତି।

Verse 62

कृतोदका नरव्याघ्र पूजयंति दिवाकरम् । सर्वैरॄषिभिरभ्यस्तैः स्तोत्रैर्ब्रह्मादिभिः कृतैः

ହେ ନରବ୍ୟାଘ୍ର, ଅର୍ଘ୍ୟରୂପେ ଉଦକ ନିବେଦନ କରି ସେମାନେ ଦିବାକର ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜନ କରନ୍ତି—ବ୍ରହ୍ମାଦି ଆଦ୍ୟମାନଙ୍କ ରଚିତ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଋଷିମାନଙ୍କ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ସ୍ତୋତ୍ରଦ୍ୱାରା।

Verse 63

रविरस्तंगतो राम गत्वोदकमुपस्पृश । ॠषेर्वचनमादाय रामः संध्यामुपासितुम्

ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲାପରେ, ହେ ରାମ, ସେ ଜଳ ପାଖକୁ ଯାଇ ଆଚମନ କଲା। ଋଷିଙ୍କ ବଚନକୁ ହୃଦୟରେ ଧାରଣ କରି ରାମ ସନ୍ଧ୍ୟା-ଉପାସନାରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଲେ।

Verse 64

उपचक्राम तत्पुण्यं ससरोरघुनंदनः । अथ तस्मिन्वनोद्देशे रम्ये पादपशोभिते

ତେବେ ରଘୁନନ୍ଦନ ସେହି ପୁଣ୍ୟ ସରୋବର ଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ। ପରେ ବୃକ୍ଷଶୋଭିତ ସେହି ରମ୍ୟ ବନପ୍ରଦେଶରେ (ସେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ)।

Verse 65

नदपुण्ये गिरिवरे कोकिलाशतमंडिते । नानापक्षिरवोद्याने नानामृगसमाकुले

ପବିତ୍ର ନଦୀମାନଙ୍କ ପୁଣ୍ୟରେ ପାବନ ହୋଇଥିବା ସେହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପର୍ବତରେ—ଶତଶତ କୋକିଳାରେ ଅଲଙ୍କୃତ—ଏକ ଉଦ୍ୟାନ ଥିଲା; ସେଠାରେ ନାନା ପକ୍ଷୀଙ୍କ କଳରବ ଗୁଞ୍ଜୁଥିଲା ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ମୃଗସମୂହରେ ସମାକୁଳ ଥିଲା।

Verse 66

सिंहव्याघ्रसमाकीर्णे नानाद्विजसमावृते । गृध्रोलूकौ प्रवसितौ बहून्वर्षगणानपि

ସିଂହ-ବ୍ୟାଘ୍ରରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ନାନାପ୍ରକାର ପକ୍ଷୀମାନେ ଆବୃତ କରିଥିବା ସେଇ ସ୍ଥାନରେ ଗୃଧ୍ର ଓ ଉଲୁକ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବସବାସ କରୁଥିଲେ।

Verse 67

अथोलूकस्य भवनं गृध्रः पापविनिश्चयः । ममेदमिति कृत्वाऽसौ कलहं तेन चाकरोत्

ତାପରେ ପାପରେ ଦୃଢ଼ନିଶ୍ଚୟ ଥିବା ଗୃଧ୍ର ‘ଏହା ମୋର’ ବୋଲି ଭାବି ଉଲୁକର ଭବନ ଉପରେ ଅଧିକାର ଦାବି କରି ତାଙ୍କ ସହ କଳହ କଲା।

Verse 68

राजा सर्वस्य लोकस्य रामो राजीवलोचनः । तं प्रपद्यावहै शीघ्रं कस्यैतद्भवनं भवेत्

ସମସ୍ତ ଲୋକର ରାଜା, ପଦ୍ମଲୋଚନ ଶ୍ରୀରାମ—ଚଳ, ଶୀଘ୍ର ତାଙ୍କ ଶରଣ ନେବା। ଏହି ଭବନ କାହାର ହେବ?

Verse 69

गृध्रोलूकौ प्रपद्येतां जातकोपावमर्षिणौ । रामं प्रपद्यतौ शीघ्रं कलिव्याकुलचेतसौ

ନୂତନ କ୍ରୋଧ ଓ ଅପମାନବୋଧରେ ଜାଗ୍ରତ ଗୃଧ୍ର ଓ ଉଲୁକ, କଳିର ପ୍ରଭାବରେ ବ୍ୟାକୁଳ ଚିତ୍ତ ହୋଇ, ଶୀଘ୍ର ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ।

Verse 70

तौ परस्परविद्वेषौ स्पृशतश्चरणौ तथा । अथ दृष्ट्वा राघवेंद्रं गृध्रो वचनमब्रवीत्

ପରସ୍ପର ବିଦ୍ୱେଷ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ତାଙ୍କ ଚରଣ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ। ପରେ ରାଘବେନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି ଗୃଧ୍ର ଏହି ବଚନ କହିଲା।

Verse 71

सुराणामसुराणां च त्वं प्रधानो मतो मम । बृहस्पतेश्च शुक्राच्च त्वं विशिष्टो महामतिः

ଦେବ ଓ ଅସୁର—ଉଭୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୋ ମତରେ ତୁମେ ହିଁ ପ୍ରଧାନ; ବୃହସ୍ପତି ଓ ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟଠାରୁ ମଧ୍ୟ, ହେ ମହାମତି, ତୁମେ ବିଶିଷ୍ଟ।

Verse 72

परावरज्ञो भूतानां मर्त्ये शक्र इवापरः । दुर्निरीक्षो यथा सूर्यो हिमवानिव गौरवे

ତୁମେ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କର ପର-ଅପର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣୁଛ; ମର୍ତ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଇନ୍ଦ୍ର ସମ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ତୁମକୁ ଦେଖିବା କଷ୍ଟକର, ଗୌରବରେ ତୁମେ ହିମାଳୟ ସଦୃଶ।

Verse 73

सागरश्चासि गांभीर्ये लोकपालो यमो ह्यसि । क्षांत्या धरण्या तुल्योसि शीघ्रत्वे ह्यनिलोपमः

ଗାମ୍ଭୀର୍ୟରେ ତୁମେ ସାଗର ସମ; ଲୋକପାଳ ରୂପେ ତୁମେ ଯମ। କ୍ଷମାରେ ତୁମେ ଧରଣୀ ସଦୃଶ; ଶୀଘ୍ରତାରେ ତୁମେ ପବନ ପରି ଅନୁପମ।

Verse 74

गुरुस्त्वं सर्वसंपन्नो विष्णुरूपोसि राघव । अमर्षी दुर्जयो जेता सर्वास्त्रविधिपारगः

ତୁମେ ଗୁରୁ, ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ସମ୍ପନ୍ନ; ହେ ରାଘବ, ତୁମେ ବିଷ୍ଣୁସ୍ୱରୂପ। ତୁମେ ଅମର୍ଷୀ, ଦୁର୍ଜୟ ଓ ଜୟୀ; ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ରବିଧିରେ ପାରଙ୍ଗତ।

Verse 75

शृणु त्वं मम देवेश विज्ञाप्यं नरपुंगव । ममालयं पूर्वकृतं बाहुवीर्येण वै प्रभो

ହେ ଦେବେଶ, ହେ ନରପୁଙ୍ଗବ, ମୋର ନିବେଦନ ଶୁଣ: ହେ ପ୍ରଭୋ, ମୁଁ ପୂର୍ବେ ନିଜ ବାହୁବଳରେ ମୋର ନିବାସ ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲି।

Verse 76

उलूको हरते राजंस्त्वत्समीपे विशेषतः । ईदृशोयं दुराचारस्त्वदाज्ञा लंघको नृप

ହେ ରାଜନ୍, ଉଲୂକ ତୁମ ସମୀପରେ ମଧ୍ୟ, ବିଶେଷକରି ତୁମ ସାମ୍ନାରେ ଚୋରି କରୁଛି। ଏହା ଦୁରାଚାର; ହେ ନୃପ, ସେ ତୁମ ଆଜ୍ଞା ଲଂଘନ କରେ।

Verse 77

प्राणांतिकेन दंडेन राम शासितुमर्हसि । एवमुक्ते तु गृध्रेण उलूको वाक्यमब्रवीत्

ହେ ରାମ, ପ୍ରାଣାନ୍ତକ ଦଣ୍ଡ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେଇ ଏହାକୁ ଶାସନ କରିବା ତୁମ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ—ଗୃଧ୍ର ଏମିତି କହିଲାପରେ ଉଲୂକ ଉତ୍ତର ଦେଲା।

Verse 78

शृणु देव मम ज्ञाप्यमेकचित्तो नराधिप । सोमाच्छक्राच्च सूर्याच्च धनदाच्च यमात्तथा

ହେ ଦେବ, ହେ ନରାଧିପ, ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତରେ ମୋ କଥା ଶୁଣ—ଏହା ମୋତେ ସୋମ, ଶକ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଧନଦ (କୁବେର) ଏବଂ ଯମଙ୍କ ଠାରୁ ଜଣାପଡ଼ିଛି।

Verse 79

जायते वै नृपो राम किंचिद्भवति मानुषः । त्वं तु सर्वमयो देवो नारायणपरायणः

ହେ ରାମ, ରାଜା ଜନ୍ମ ନେଇ କିଛି ପରିମାଣରେ ମାନବ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ତୁମେ ସର୍ବମୟ ଦେବ, ନାରାୟଣରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରାୟଣ।

Verse 80

प्रोच्यते सोमता राजन्सम्यक्कार्ये विचारिते । सम्यग्रक्षसि तापेभ्यस्तमोघ्नो हि यतो भवान्

ହେ ରାଜନ୍, କାର୍ଯ୍ୟଟିକୁ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ବିଚାର କଲେ ତୁମ ‘ସୋମତା’ (ଚନ୍ଦ୍ରସମ ଶୀତଳ କୃପା) ପ୍ରଶଂସିତ ହୁଏ; କାରଣ ତୁମେ ତାପ-କ୍ଲେଶରୁ ଭଲଭାବେ ରକ୍ଷା କର, ଏବଂ ସତ୍ୟରେ ତମୋନାଶକ।

Verse 81

दोषे दंडात्प्रजानां त्वं यतः पापभयापहः । दाता प्रहर्ता गोप्ता च तेनेंद्र इव नो भवान्

ତୁମେ ପ୍ରଜାଙ୍କ ଦୋଷରେ ଦଣ୍ଡ ଦେଇ ପାପଜନିତ ଭୟ ହରଣ କର। ତୁମେ ଦାତା, ଶାସକ ଓ ରକ୍ଷକ; ତେଣୁ ଆମ ପାଇଁ ତୁମେ ଇନ୍ଦ୍ରସମ।

Verse 82

अधृष्यः सर्वभूतेषु तेजसा चानलो मतः । अभीक्ष्णं तपसे पापांस्तेन त्वं राम भास्करः

ହେ ରାମ, ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ଅଜେୟ; ତୁମ ତେଜରେ ତୁମକୁ ଅଗ୍ନିସ୍ୱରୂପ ବୋଲି ମନାଯାଏ। ତପସ୍ୟାରେ ତୁମେ ନିରନ୍ତର ପାପୀମାନଙ୍କୁ ଦହ କର; ତେଣୁ ତୁମେ ଭାସ୍କର—ସୂର୍ଯ୍ୟସମ।

Verse 83

साक्षाद्वित्तेशतुल्यस्त्वमथवा धनदाधिकः । चित्तायत्ता तु पत्नीश्रीर्नित्यं ते राजसत्तम

ତୁମେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଵିତ୍ତେଶଙ୍କ ସମାନ, କିମ୍ବା କୁବେରଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ। କିନ୍ତୁ ହେ ରାଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପତ୍ନୀରୂପ ଗୃହଲକ୍ଷ୍ମୀର ଶ୍ରୀ ସଦା ତୁମ ଚିତ୍ତ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।

Verse 84

धनदस्य तु कोशेन धनदस्तेन वैभवान् । समः सर्वेषु भूतेषु स्थावरेषु चरेषु च

ଧନଦ (କୁବେର)ଙ୍କ କୋଷ ଦ୍ୱାରା ସେ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ-ବୈଭବରେ ସମ୍ପନ୍ନ ଥିଲେ; ଏବଂ ସ୍ଥାବର ଓ ଚର—ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ପ୍ରତି ସେ ସମଦୃଷ୍ଟି ଥିଲେ।

Verse 85

शत्रौ मित्रे च ते दृष्टिः समंताद्याति राघव । धर्मेण शासनं नित्यं व्यवहारविधिक्रमैः

ହେ ରାଘବ, ଶତ୍ରୁ ଓ ମିତ୍ର—ଦୁହିଁଙ୍କ ପ୍ରତି ତୁମ ଦୃଷ୍ଟି ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ସମାନ ଭାବେ ପ୍ରସାରିତ। ତୁମେ ସଦା ଧର୍ମାନୁସାରେ, ବ୍ୟବହାର ଓ ବିଧିର କ୍ରମବଦ୍ଧ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅନୁସରି ଶାସନ କର।

Verse 86

यस्य रुष्यसि वै राम मृत्युस्तस्याभिधीयते । गीयसे तेन वै राजन्यम इत्यभिविश्रुतः

ହେ ରାମ, ଯାହାପ୍ରତି ତୁମେ କ୍ରୋଧ କର, ସେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତେଣୁ, ହେ ରାଜନ, ତୁମେ ‘ଯମ’ (ମୃତ୍ୟୁଦେବ) ଭାବେ ଗୀତ ଓ ସର୍ବତ୍ର ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 87

यश्चासौ मानुषो भावो भवतो नृपसत्तम । आनृशंस्यपरो राजा सर्वेषु कृपयान्वितः

ହେ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମର ସେ ସତ୍ୟ ମାନବୀୟ ଭାବ—ଅକ୍ରୂରତାରେ ନିଷ୍ଠ ରାଜା ହେବା ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରତି କୃପା-କରୁଣାରେ ଯୁକ୍ତ ହେବା—ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋଭନ।

Verse 88

दुर्बलस्य त्वनाथस्य राजा भवति वै बलम् । अचक्षुषो भवेच्चक्षुरमतेषु मतिर्भवेत्

ଦୁର୍ବଳ ଓ ଅନାଥଙ୍କ ପାଇଁ ରାଜା ନିଶ୍ଚୟ ଶକ୍ତି ହୁଏ; ଚକ୍ଷୁହୀନଙ୍କ ପାଇଁ ସେ ଚକ୍ଷୁ, ଏବଂ ପରାମର୍ଶହୀନଙ୍କ ପାଇଁ ସେ ବୁଦ୍ଧି ହୁଏ।

Verse 89

अस्माकमपि नाथस्त्वं श्रूयतां मम धार्मिक । भवता तत्र मंतव्यं यथैते किल पक्षिणः

ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଆମର ନାଥ। ହେ ଧାର୍ମିକ, ମୋ କଥା ଶୁଣ; ଏହି ବିଷୟକୁ ଏହି ପକ୍ଷୀମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଯେପରି କରିଛନ୍ତି/କରୁଛନ୍ତି, ସେପରି ତୁମେ ବିଚାର କର।

Verse 90

योस्मन्नाथः स पक्षींद्रो भवतो विनियोज्यकः । अस्वाम्यं देव नास्माकं सन्निधौ भवतः प्रभो

ଆମର ନାଥ ଯେ ପକ୍ଷୀନ୍ଦ୍ର, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ତୁମେ ନିଯୁକ୍ତ କରିଥିବା। ହେ ଦେବ, ହେ ପ୍ରଭୋ, ତୁମ ସନ୍ନିଧିରେ ଆମ ପାଇଁ ସ୍ୱାମୀର ଅଭାବ ହେବ ନାହିଁ।

Verse 91

भवतैव कृतं पूर्वं भूतग्रामं चतुर्विधम् । ममालयप्रविष्टस्तु गृध्रो मां बाधते नृप

ହେ ନୃପ! ପୂର୍ବେ ଚତୁର୍ବିଧ ଭୂତସମୂହକୁ ଆପଣେଇ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ଏବେ ମୋ ଗୃହରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ଏହି ଗୃଧ୍ର ମୋତେ ପୀଡ଼ା ଦେଉଛି।

Verse 92

भवान्देवमनुष्येषु शास्ता वै नरपुंगव । एतच्छ्रुत्वा तु वै रामः सचिवानाह्वयत्स्वयम्

ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଦେବ ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆପଣେଇ ଶାସକ ଓ ନିୟମଦାତା। ଏହା ଶୁଣି ରାମ ସ୍ୱୟଂ ନିଜ ସଚିବମାନଙ୍କୁ ଡାକିଲେ।

Verse 93

विष्टिर्जयंतो विजयः सिद्धार्थो राष्ट्रवर्धनः । अशोको धर्मपालश्च सुमंत्रश्च महाबलः

ବିଷ୍ଟି, ଜୟନ୍ତ, ବିଜୟ, ସିଦ୍ଧାର୍ଥ, ରାଷ୍ଟ୍ରବର୍ଧନ, ଅଶୋକ, ଧର୍ମପାଳ, ସୁମନ୍ତ୍ର ଓ ମହାବଳ—ଏହି ନାମଗୁଡ଼ିକ ଉଲ୍ଲେଖିତ।

Verse 94

एते रामस्य सचिवा राज्ञो दशरथस्य च । नीतियुक्ता महात्मानः सर्वशास्त्रविशारदाः

ଏମାନେ ରାମଙ୍କର ଏବଂ ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କର ମଧ୍ୟ ସଚିବ—ମହାତ୍ମା, ନୀତିରେ ନିଷ୍ଠାବାନ, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଦର୍ଶୀ।

Verse 95

सुशांताश्च कुलीनाश्च नये मंत्रे च कोविदाः । तानाहूय स धर्मात्मा पुष्पकादवरुह्य च

ସେମାନେ ଶାନ୍ତ, କୁଳୀନ ଓ ନୀତି-ମନ୍ତ୍ରରେ କୁଶଳ ଥିଲେ। ଧର୍ମାତ୍ମା (ରାମ) ସେମାନଙ୍କୁ ଡାକି ପୁଷ୍ପକରୁ ଅବତରି (ସମ୍ବୋଧନ କଲେ)।

Verse 96

गृध्रोलूकौ विवदंतौ पृच्छति स्म रघूत्तमः । कति वर्षाणि भो गृध्र तवेदं निलयं कृतं

ଗୃଧ୍ର ଓ ପେଚାକୁ ବିବାଦ କରୁଥିବା ଦେଖି ରଘୂତ୍ତମ ଶ୍ରୀରାମ ପଚାରିଲେ— “ହେ ଗୃଧ୍ର! କେତେ ବର୍ଷ ଧରି ତୁମେ ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ନିଜ ନିବାସ କରିଛ?”

Verse 97

एतन्मे कौतुकं ब्रूहि यदि जानासि तत्त्वतः । एतच्छ्रुत्वा वचो गृध्रो बभाषे राघवं स्थितं

“ଯଦି ତୁମେ ଏହାକୁ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଜାଣ, ତେବେ ମୋର ଏହି କୌତୁହଳ କୁହ।” ଏହା ଶୁଣି ଗୃଧ୍ରଟି ସେଠାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲା।

Verse 98

इयं वसुमती राम मानुषैर्बहुबाहुभिः । उच्छ्रितैराचिता सर्वा तदाप्रभृति मद्गृहं

ହେ ରାମ! ଏହି ବସୁମତୀ ବହୁବାହୁ ଓ ଉଚ୍ଚଦେହୀ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସର୍ବତ୍ର ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲେ; ସେହି ସମୟରୁ ଏହା ମୋର ଗୃହ-ନିବାସ।

Verse 99

उलूकस्त्वब्रवीद्रामं पादपैरुपशोभिता । यदैव पृथिवी राजंस्तदाप्रभृति मे गृहं

ତାପରେ ପେଚା ରାମଙ୍କୁ କହିଲା— “ହେ ରାଜନ! ପୃଥିବୀ ଯେଦିନ ଗଛପାଳାରେ ଶୋଭିତ ହେଲା, ସେଦିନଠାରୁ ଏହା ମୋର ଘର।”

Verse 100

एतच्छ्रुत्वा तु रामो वै सभासद उवाचह । न सा सभा यत्र न संति वृद्धा वृद्धा न ते ये न वदंति धर्मं

ଏହା ଶୁଣି ରାମ ସଭାସଦମାନଙ୍କୁ କହିଲେ— “ଯେଉଁଠାରେ ବୃଦ୍ଧମାନେ ନାହାନ୍ତି ସେ ସଭା ସଭା ନୁହେଁ; ଏବଂ ଯେମାନେ ଧର୍ମ କଥା କହନ୍ତି ନାହିଁ ସେମାନେ ସତ୍ୟ ବୃଦ୍ଧ ନୁହେଁ।”

Verse 101

नासौ धर्मो यत्र न चास्ति सत्यं न तत्सत्यं यच्छलमभ्युपैति । ये तु सभ्याः सभां गत्वा तूष्णीं ध्यायंत आसते

ଯେଉଁଠି ସତ୍ୟ ନାହିଁ ସେଠି ଧର୍ମ ନାହିଁ; ଯାହା ଛଳକୁ ଆଶ୍ରୟ କରେ ସେ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ। କିନ୍ତୁ ଯେ ସଭ୍ୟଜନ ସଭାକୁ ଯାଇ ନୀରବରେ ବସି କେବଳ ଚିନ୍ତନ କରନ୍ତି—

Verse 102

यथाप्राप्तं न ब्रुवते सर्वे तेऽनृतवादिनः । न वक्ति च श्रुतं यश्च कामात्क्रोधात्तथा भयात्

ଯେମାନେ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ କଥା କହନ୍ତି ନାହିଁ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଅନୃତବାଦୀ; ଏବଂ କାମ, କ୍ରୋଧ କିମ୍ବା ଭୟରୁ ଶୁଣିଥିବା କଥା ମଧ୍ୟ ଯେ କହେ ନାହିଁ, ସେ ମଧ୍ୟ ଅସତ୍ୟରେ ପତିତ ହୁଏ।

Verse 103

सहस्रं वारुणाः पाशाः प्रतिमुंचंति तं नरं । तेषां संवत्सरे पूर्णे पाश एकः प्रमुच्यते

ସେ ମନୁଷ୍ୟ ଉପରେ ବରୁଣଙ୍କ ସହସ୍ର ପାଶ ବାନ୍ଧାଯାଏ; ଏବଂ ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବର୍ଷ ସମାପ୍ତ ହେଲେ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ପାଶ ମାତ୍ର ମୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 104

तस्मात्सत्यं तु वक्तव्यं जानता सत्यमंजसा । एतच्छ्रुत्वा तु सचिवा राममेवाब्रुवंस्तदा

ଏହେତୁ ଯେ ଜାଣେ ସେ ସତ୍ୟକୁ ସରଳ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ କହିବା ଉଚିତ। ଏହା ଶୁଣି ସେତେବେଳେ ସଚିବମାନେ କେବଳ ରାମଙ୍କୁ ହିଁ କହିଲେ।

Verse 105

उलूकः शोभते राजन्न तु गृध्रो महामते । त्वं प्रमाणं महाराज राजा हि परमा गतिः

ହେ ରାଜନ୍, ପେଚା ଶୋଭେ, କିନ୍ତୁ ଗିଧ ନୁହେଁ, ହେ ମହାମତେ। ମହାରାଜ, ଆପଣେ ହିଁ ପ୍ରମାଣ; କାରଣ ରାଜା ହେଉଛନ୍ତି ପରମ ଆଶ୍ରୟ।

Verse 106

राजमूलाः प्रजाः सर्वा राजा धर्मः सनातनः । शास्ता राजा नृणां येषां न ते गच्छंति दुर्गतिम्

ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାର ମୂଳ ରାଜା; ରାଜା ସନାତନ ଧର୍ମର ସାକ୍ଷାତ୍ ସ୍ୱରୂପ। ଯାହାଙ୍କର ରାଜା ସତ୍ୟ ଶାସ୍ତା, ସେମାନେ ଦୁର୍ଗତିକୁ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 107

वैवस्वतेन मुक्ताश्च भवंति पुरुषोत्तमाः । सचिवानां वचः श्रुत्वा रामो वचनमब्रवीत्

ବୈବସ୍ୱତ (ଯମ) ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ ହେଲେ ସେମାନେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ହୁଅନ୍ତି। ସଚିବମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ରାମ ତେବେ ନିଜ ବଚନ କହିଲେ।

Verse 108

श्रूयतामभिधास्यामि पुराणं यदुदाहृतं । द्यौः सचंद्रार्कनक्षत्रा सपर्वतमहीद्रुमम्

ଶୁଣନ୍ତୁ—ଏବେ ମୁଁ ଉଦ୍ଘୋଷିତ ସେହି ପୁରାଣକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି; ଯେଉଁଥିରେ ଚନ୍ଦ୍ର-ସୂର୍ଯ୍ୟ-ନକ୍ଷତ୍ର ସହ ଆକାଶ ଓ ପର୍ବତ-ବୃକ୍ଷ ସହ ପୃଥିବୀ ବର୍ଣ୍ଣିତ।

Verse 109

सलिलार्णवसंमग्नं त्रैलोक्यं सचराचरं । एकमेव तदा ह्यासीत्सर्वमेकमिवांबरं

ତେବେ ଚରାଚର ସହିତ ତ୍ରିଲୋକ ସମଗ୍ର ଜଳାର୍ଣ୍ଣବରେ ନିମଗ୍ନ ହେଲା; ସେ ସମୟରେ ସବୁକିଛି ଏକମାତ୍ର, ଯେପରି ସମସ୍ତ ବିସ୍ତାର ଏକ ଆକାଶ।

Verse 110

पुनर्भूः सह लक्ष्म्या च विष्णोर्जठरमाविशत् । तां निगृह्य महातेजाः प्रविश्य सलिलार्णवं

ତାପରେ ପୁନର୍ଭୂ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହିତ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଉଦରରେ ପ୍ରବେଶ କଲା। ତାକୁ ନିଗ୍ରହ କରି ମହାତେଜସ୍ୱୀ (ବିଷ୍ଣୁ) ଜଳାର୍ଣ୍ଣବରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

Verse 111

सुष्वाप हि कृतात्मा स बहुवर्षशतान्यपि । विष्णौ सुप्ते ततो ब्रह्मा विवेश जठरं ततः

ସେ କୃତାତ୍ମା ଅନେକ ଶତବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିଶ୍ଚଳ ହୋଇ ନିଦ୍ରା କଲେ। ବିଷ୍ଣୁ ଶୟନ କରିବା ପରେ ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କ ଉଦରରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

Verse 112

बहुस्रोतं च तं ज्ञात्वा महायोगी समाविशत् । नाभ्यां विष्णोः समुद्भूतं पद्मं हेमविभूषितं

ତାହାକୁ ବହୁଧାରା-ପ୍ରବାହୀ ବିସ୍ତାର ବୋଲି ଜାଣି ମହାଯୋଗୀ ସେଥିରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ—ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନାଭିରୁ ଉଦ୍ଭୂତ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ଭୂଷିତ ସେଇ ପଦ୍ମରେ।

Verse 113

स तु निर्गम्य वै ब्रह्मा योगी भूत्वा महाप्रभुः । सिसृक्षुः पृथिवीं वायुं पर्वतांश्च महीरुहान्

ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ବାହାରି ଆସି ଯୋଗୀ ହୋଇ ମହାପ୍ରଭୁ ହେଲେ; ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ପର୍ବତ ଓ ମହାବୃକ୍ଷମାନଙ୍କୁ ସୃଜନ କଲେ।

Verse 114

तदंतराः प्रजाः सर्वा मानुषांश्च सरीसृपान् । जरायुजाण्डजान्सर्वान्ससर्ज स महातपाः

ତାହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅନ୍ତରାଳରେ ସେ ମହାତପସ୍ବୀ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ—ମନୁଷ୍ୟ ଓ ସରୀସୃପ, ଏବଂ ଜରାୟୁଜ ଓ ଅଣ୍ଡଜ ସମସ୍ତ ଜୀବ।

Verse 115

तस्य गात्रसमुत्पन्नः कैटभो मधुना सह । दानवौ तौ महावीर्यौ घोरौ लब्धवरौ तदा

ତାଙ୍କ ଦେହରୁ ମଧୁ ସହିତ କୈଟଭ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ସେଇ ଦୁଇ ଦାନବ ମହାବୀର୍ୟବାନ, ଭୟଙ୍କର, ଏବଂ ସେତେବେଳେ ବରପ୍ରାପ୍ତ ଥିଲେ।

Verse 116

दृष्ट्वा प्रजापतिं तत्र क्रोधाविष्टावुभौ नृप । वेगेन महता भोक्तुं स्वयंभुवमधावतां

ସେଠାରେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ଦେଖି, ହେ ନୃପ, କ୍ରୋଧାବିଷ୍ଟ ହୋଇ ସେ ଦୁଇଜଣ ମହାବେଗରେ ସ୍ୱୟଂଭୁବ (ବ୍ରହ୍ମା)ଙ୍କୁ ଭକ୍ଷଣ କରିବାକୁ ଧାଇଲେ।

Verse 117

दृष्ट्वा सत्वानि सर्वाणि निस्सरन्ति पृथक्पृथक् । ब्रह्मणा संस्तुतो विष्णुर्हत्वा तौ मधुकैटभौ

ସମସ୍ତ ସତ୍ତ୍ୱ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ବାହାରି ଛିଟିଯାଉଥିବା ଦେଖି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତ ବିଷ୍ଣୁ ମଧୁ ଓ କୈଟଭ—ସେ ଦୁଇ ଦାନବଙ୍କୁ ବଧ କଲେ।

Verse 118

पृथिवीं वर्धयामास स्थित्यर्थं मेदसा तयोः । मेदोगंधा तु धरणी मेदिनीत्यभिधां गता

ସ୍ଥିତିର ନିମିତ୍ତେ ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ମେଦସାରେ ପୃଥିବୀକୁ ବଢ଼ାଇଲେ; ତେଣୁ ମେଦଗନ୍ଧଯୁକ୍ତ ଧରଣୀ ‘ମେଦିନୀ’ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲା।

Verse 119

तस्माद्गृध्रस्त्वसत्यो वै पापकर्मापरालयम् । स्वीयं करोति पापात्मा दण्डनीयो न संशयः

ଏହିହେତୁ ଏ ଗୃଧ୍ର ନିଶ୍ଚୟ ଅସତ୍ୟ—ପାପକର୍ମୀ ଓ ଅଶ୍ରୟଦାତା। ସେ ପାପାତ୍ମା ପରର ସମ୍ପତ୍ତିକୁ ମଧ୍ୟ ନିଜର କରେ; ନିଶ୍ଚୟ ଦଣ୍ଡନୀୟ।

Verse 120

ततोऽशरीरिणीवाणी अंतरिक्षात्प्रभाषते । मा वधी राम गृध्रं त्वं पूर्वंदग्धं तपोबलात्

ତାପରେ ଆକାଶରୁ ଅଶରୀରୀ ବାଣୀ କହିଲା—“ହେ ରାମ, ତୁମେ ଏ ଗୃଧ୍ରକୁ ବଧ କରନି; ଏହା ପୂର୍ବରୁ ତପୋବଳରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଛି।”

Verse 121

पुरा गौतम दग्धोऽयं प्रजानाथो जनेश्वर । ब्रह्मदत्तस्तु नामैष शूरः सत्यव्रतः शुचिः

ହେ ଜନେଶ୍ୱର! ପୂର୍ବେ ଏହି ପ୍ରଜାନାଥ ଗୌତମ ମୁନିଙ୍କ ଶାପରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଥିଲା। ତାହାର ନାମ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତ—ଶୂର, ସତ୍ୟବ୍ରତୀ ଓ ଶୁଚି।

Verse 122

गृहमागत्य विप्रर्षेर्भोजनं प्रत्ययाचत । साग्रं वर्षशतं चैव भुक्तवान्नृपसत्तम

ଘରକୁ ଫେରି ସେ ବିପ୍ର ଋଷିଙ୍କୁ ଭୋଜନ ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲା; ଏବଂ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶତବର୍ଷ (ଅଧିକ ସହିତ) ଭୋଜନ କରିଲେ।

Verse 123

ब्रह्मदत्तस्य वै तस्य पाद्यमर्घ्यं स्वयं ततः । आत्मनैवाकरोत्सम्यग्भोजनार्थं महाद्युते

ତାପରେ, ହେ ମହାଦ୍ୟୁତି! ଭୋଜନ ପୂର୍ବରୁ ସେ ସ୍ୱୟଂ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ପାଦ୍ୟ ଓ ଅର୍ଘ୍ୟ ଅର୍ପଣ କଲା।

Verse 124

समाविश्य गृहं तस्य आहारे तु महात्मनः । नारीं पूर्णस्तनीं दृष्ट्वा हस्तेनाथ परामृशत्

ସେହି ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଭୋଜନ ସମୟରେ ତାଙ୍କ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ପୂର୍ଣ୍ଣସ୍ତନୀ ନାରୀକୁ ଦେଖି ସେ ହାତରେ ତାକୁ ସ୍ପର୍ଶ କଲା।

Verse 125

अथ क्रुद्धेन मुनिना शापो दत्तः सुदारुणः । गृध्रत्वं गच्छ वै मूढ राजा मुनिमथाब्रवीत्

ତେବେ କ୍ରୋଧିତ ମୁନି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦାରୁଣ ଶାପ ଦେଲେ—“ହେ ମୂଢ! ତୁ ଗୃଧ୍ର ହୋଇଯା।” ଏପରି କହି ରାଜା ମୁନିଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 126

कृपां कुरु महाभाग शापोद्धारो भविष्यति । दयालुस्तद्वचः श्रुत्वा पुनराह नराधिप

ହେ ମହାଭାଗ! କୃପା କର; ତେବେ ଶାପମୋଚନ ହେବ। ସେହି ବଚନ ଶୁଣି ଦୟାଳୁ ନରାଧିପ ପୁନର୍ବାର କହିଲେ।

Verse 127

उत्पत्स्यते रघुकुले रामो नाम महायशाः । इक्ष्वाकूणां महाभागो राजा राजीवलोचनः

ରଘୁକୁଳରେ ‘ରାମ’ ନାମର ମହାଯଶସ୍ବୀ ରାଜା ଜନ୍ମିବେ—ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶର ମହାଭାଗ, ପଦ୍ମନୟନ ନୃପତି।

Verse 128

तेन दृष्टो विपापस्त्वं भविता नरपुंगव । दृष्टो रामेण तच्छ्रुत्वा बभूव पृथिवीपतिः

ହେ ନରପୁଙ୍ଗବ! ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ତୁମେ ପାପମୁକ୍ତ ହେବ। ‘ରାମ ଦର୍ଶନ କଲେ’ ଏହା ଶୁଣି ଭୂପତି ଶାନ୍ତ ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ।

Verse 129

गृध्रत्वं त्यज्य वै शीघ्रं दिव्यगंधानुलेपनः । पुरुषो दिव्यरूपोऽसौ बभाषे तं नराधिपं

ସେ ଶୀଘ୍ର ଗୃଧ୍ରତ୍ୱ ତ୍ୟାଗ କରି, ଦିବ୍ୟ ସୁଗନ୍ଧରେ ଅନୁଲେପିତ ହୋଇ, ଦିବ୍ୟରୂପ ଧାରଣ କରି ନରାଧିପଙ୍କୁ କହିଲା।

Verse 130

साधु राघव धर्मज्ञ त्वत्प्रसादादहं विभो । विमुक्तो नरकाद्घोरादपापस्तु त्वया कृतः

ସାଧୁ, ହେ ରାଘବ ଧର୍ମଜ୍ଞ ପ୍ରଭୋ! ତୁମ ପ୍ରସାଦରେ ମୁଁ ଘୋର ନରକରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲି; ତୁମେ ମୋତେ ନିଷ୍ପାପ କରିଲ।

Verse 131

विसर्जितं मया गार्ध्यं नररूपी महीपतिः । उलूकं प्राह धर्मज्ञ स्वगृहं विश कौशिक

ମୋ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସେ ନରରୂପଧାରୀ ପୃଥିବୀପତି ରାଜା ଧର୍ମଜ୍ଞ ହୋଇ ଉଲୂକକୁ କହିଲେ—“ହେ କୌଶିକ, ନିଜ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କର।”

Verse 132

अहं संध्यामुपासित्वा गमिष्ये यत्र वै मुनिः । अथोदकमुपस्पृश्य संध्यामन्वास्य पश्चिमां

ମୁଁ ସନ୍ଧ୍ୟା-ଉପାସନା କରି ଯେଉଁଠାରେ ସେ ମୁନି ଅଛନ୍ତି ସେଠାକୁ ଯିବି। ପରେ ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କରି ଆଚମନ କରି ପଶ୍ଚିମମୁଖୀ ହୋଇ ସାୟଂସନ୍ଧ୍ୟାକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ସମାପ୍ତ କରିବି।

Verse 133

आश्रमं प्राविशद्रामः कुंभयोनेर्महात्मनः । तस्यागस्त्यो बहुगुणं फलमूलं च सादरं

ରାମ କୁମ୍ଭଯୋନି ମହାତ୍ମା ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଆଦରସହ ଅନେକ ଉତ୍ତମ ଫଳ ଓ ଭୋଜ୍ୟ ମୂଳ ଅର୍ପଣ କଲେ।

Verse 134

रसवंति च शाकानि भोजनार्थमुपाहरत् । सभुक्तवान्नरव्याघ्रस्तदन्नममृतोपमम्

ସେ ଭୋଜନ ପାଇଁ ରସଭରା ଶାକ-ତରକାରୀ ଆଣିଲେ। ନରବ୍ୟାଘ୍ର ସେଇ ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କଲେ; ତାହା ଅମୃତସମ ଥିଲା।

Verse 135

प्रीतश्च परितुष्टश्च तां रात्रिं समुपावसत् । प्रभाते काल्यमुत्थाय कृत्वाह्निकमरिंदम

ପ୍ରୀତ ଓ ପରିତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ସେ ସେଇ ରାତିକୁ ନିୟମୋପବାସରେ କାଟିଲେ। ପ୍ରଭାତେ ପ୍ରାତଃକାଳେ ଉଠି ଅରିନ୍ଦମ ନିଜ ନିତ୍ୟକର୍ମ (ଆହ୍ନିକ) ସମ୍ପାଦନ କଲେ।

Verse 136

ॠषिं समभिचक्राम गमनाय रघूत्तमः । अभिवाद्याब्रवीद्रामो महर्षिं कुंभसंभवम्

ପ୍ରସ୍ଥାନ ନିମିତ୍ତେ ରଘୂତ୍ତମ ଶ୍ରୀରାମ ଋଷିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। କୁମ୍ଭସମ୍ଭବ ମହର୍ଷି ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ରାମ କଥା କହିଲେ।

Verse 137

आपृच्छे साधये ब्रह्मन्ननुज्ञातुं त्वमर्हसि । धन्योस्म्यनुगृहीतोस्मि दर्शनेन महामुने

ହେ ସାଧୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ବିଦାୟ ନେଉଛି; ମୋତେ ପ୍ରସ୍ଥାନର ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ। ହେ ମହାମୁନି, ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ମୁଁ ଧନ୍ୟ ଓ ଅନୁଗୃହୀତ।

Verse 138

दिष्ट्या चाहं भविष्यामि पावनात्मा महात्मनः । एवं ब्रुवति काकुत्स्थे वाक्यमद्भुतदर्शनं

‘ଦିଷ୍ଟିରେ ସେଇ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ରାତ୍ମା ହେବି।’ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ଏପରି କହୁଥିବାବେଳେ ଅଦ୍ଭୁତ ଦର୍ଶନଯୁକ୍ତ ବାଣୀ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା।

Verse 139

उवाच परमप्रीतो बाष्पनेत्रस्तपोधनः । अत्यद्भुतमिदं वाक्यं तव राम शुभाक्षरं

ତପୋଧନ ଋଷି ପରମ ପ୍ରୀତିରେ, ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ନୟନେ କହିଲେ—‘ହେ ରାମ, ଶୁଭାକ୍ଷରଯୁକ୍ତ ତୁମର ଏହି ବାକ୍ୟ ଅତ୍ୟଦ୍ଭୁତ।’

Verse 140

पावनं सर्वभूतानां त्वयोक्तं रघुनंदन । मुहूर्तमपि राम त्वां मैत्रेणेक्षंति ये नराः

ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ତୁମେ କହିଥିବା ବାକ୍ୟ ସମସ୍ତ ଭୂତକୁ ପାବନ କରେ। ହେ ରାମ, ଯେ ନରମାନେ ମୈତ୍ରୀଭାବରେ ମୁହୂର୍ତ୍ତମାତ୍ର ତୁମକୁ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର ହୁଅନ୍ତି।

Verse 141

पावितास्सर्वसूक्तैस्ते कथ्यंते त्रिदिवौकसः । ये च त्वां घोरचक्षुर्भिरीक्षंते प्राणिनो भुवि

ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ସୂକ୍ତଦ୍ୱାରା ସେମାନେ—ତ୍ରିଦିବବାସୀ—ପବିତ୍ର ହୋଇଛନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଭୂମିରେ ଘୋର ଦୃଷ୍ଟିରେ ତୁମକୁ ଦେଖୁଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି କୁହାଯାଏ।

Verse 142

ते हता ब्रह्मदंडेन सद्यो नरकगामिनः । ईदृशस्त्वं रघुश्रेष्ठ पावनः सर्वदेहिनां

ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡରେ ସେମାନେ ହତ ହୋଇ ସତ୍ୱର ନରକଗାମୀ ହେଲେ; କିନ୍ତୁ ହେ ରଘୁଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ସମସ୍ତ ଦେହଧାରୀଙ୍କର ଏପରି ପାବନକର୍ତ୍ତା।

Verse 143

कथयंतश्च लोकास्त्वां सिद्धिमेष्यंति राघव । गच्छस्वानातुरोऽविघ्नं पंथानमकुतोभयः

ହେ ରାଘବ, ଯେମାନେ ତୁମ କଥା କହନ୍ତି ଓ କୀର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି ସେମାନେ ସିଦ୍ଧି ପାଇବେ। ତୁମେ ଅନାତୁର, ଅବିଘ୍ନ, ନିର୍ଭୟ ହୋଇ ନିଜ ପଥେ ଯାଅ।

Verse 144

प्रशाधि राज्यं धर्मेण गतिस्तु जगतां भवान् । एवमुक्तस्तु मुनिना प्राञ्जलि प्रग्रहो नृपः

ଧର୍ମାନୁସାରେ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କର; ଜଗତମାନଙ୍କର ଗତି ତୁମେ ହେଉଛ। ମୁନି ଏପରି କହିଲେ, ରାଜା କରଯୋଡ଼ି ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ସେଇ ଉପଦେଶ ଗ୍ରହଣ କଲେ।

Verse 145

अभिवादयितुं चक्रे सोऽगस्त्यमृषिसत्तमम् । अभिवाद्य मुनिश्रेष्ठंस्तांश्च सर्वांस्तपोधिकान्

ତାପରେ ସେ ଋଷିସତ୍ତମ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ ଅଭିବାଦନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ; ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ତପସ୍ୟାରେ ସମୃଦ୍ଧ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ତପସ୍ୱୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବନ୍ଦନା କଲେ।

Verse 146

अथारोहत्तदाव्यग्रः पुष्पकं हेमभूषितम् । तं प्रयांतं मुनिगणा आशीर्वादैस्समंततः

ତେବେ ସେ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ହୋଇ ସୁବର୍ଣ୍ଣଭୂଷିତ ପୁଷ୍ପକ ବିମାନରେ ଆରୋହଣ କଲେ; ସେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରୁଥିବାବେଳେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ମୁନିଗଣ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ।

Verse 147

अपूपुजन्नरेंद्रं तं सहस्राक्षमिवामराः । ततोऽर्धदिवसे प्राप्ते रामः सर्वार्थकोविदः

ଅମରମାନେ ସେହି ନରେନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ସହସ୍ରାକ୍ଷ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ପୂଜା କଲେ; ତାପରେ ଅର୍ଧଦିନ ଗତ ହେଲେ ସର୍ବାର୍ଥକୋବିଦ ରାମ (ସେଠାରେ) ପହଞ୍ଚିଲେ।

Verse 148

अयोध्यां प्राप्य काकुत्स्थः पद्भ्यां कक्षामवातरत् । ततो विसृज्य रुचिरं पुष्पकं कामवाहितं

ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପହଞ୍ଚି କାକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମ ପଦେ ପଦେ ଅନ୍ତଃପୁର କକ୍ଷକୁ ଅବତରିଲେ; ପରେ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଚଳିତ ସେହି ରୁଚିର ପୁଷ୍ପକ ବିମାନକୁ ବିଦାୟ କଲେ।

Verse 149

कक्षांतराद्विनिष्क्रम्य द्वास्थान्राजाऽब्रवीदिदं । लक्ष्मणं भरतं चैव गच्छध्वं लघुविक्रमाः

ଭିତର କକ୍ଷରୁ ବାହାରି ରାଜା ଦ୍ୱାରପାଳମାନଙ୍କୁ କହିଲେ— “ହେ ଶୀଘ୍ରକର୍ମୀମାନେ, ଯାଅ; ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଭରତଙ୍କୁ ଏଠାକୁ ଆଣ।”

Verse 150

ममागमनमाख्याय समानयत मा चिरम् । श्रुत्वाथ भाषितं द्वास्था रामस्याक्लिष्टकर्मणः

“ମୋର ଆଗମନ ଜଣାଇ (ତାଙ୍କୁ) ଆଣ; ବିଳମ୍ବ କରନି।” ଅକ୍ଲିଷ୍ଟକର୍ମା ରାମଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି ଦୁଇ ଦ୍ୱାରପାଳ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।

Verse 151

गत्वा कुमारावाहूय राघवाय न्यवदेयन् । द्वास्थैः कुमारावानीतौ राघवस्य निदेशतः

ସେମାନେ ଯାଇ ଦୁଇ କୁମାରଙ୍କୁ ଡାକି ରାଘବଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ନିବେଦନ କଲେ। ରାଘବଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ ସେଇ ଦୁଇ ରାଜକୁମାରଙ୍କୁ ଭିତରକୁ ଆଣିଲେ।

Verse 152

दृष्ट्वा तु राघवः प्राप्तौ प्रियौ भरतलक्ष्मणौ । समालिंग्य तु रामस्तौ वाक्यं चेदमुवाच ह

ପ୍ରିୟ ଭରତ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଆସିଥିବାକୁ ଦେଖି ରାଘବ (ରାମ) ଦୁହେଁକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ପରେ ଏହି ବଚନ କହିଲେ।

Verse 153

कृतं मया यथातथ्यं द्विजकार्यमनुत्तमं । धर्महेतुमतो भूयः कर्तुमिच्छामि राघवौ

ମୁଁ ଯଥାଶକ୍ତି ଦ୍ୱିଜକାର୍ଯ୍ୟର ଅନୁତ୍ତମ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରିଛି। ତଥାପି, ହେ ରାଘବମାନେ, ଧର୍ମହେତୁ ମୁଁ ଆଉ ଅଧିକ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।

Verse 154

भवद्भ्यामात्मभूताभ्यां राजसूयं क्रतूत्तमं । सहितो यष्टुमिच्छामि यत्र धर्मश्च शाश्वतः

ତୁମେ ଦୁହେଁ ମୋର ଆତ୍ମସମାନ; ତୁମମାନଙ୍କ ସହିତ ମୁଁ ରାଜସୂୟ ନାମକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କ୍ରତୁ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି, ଯେଉଁଠାରେ ସନାତନ ଧର୍ମ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ।

Verse 155

पुष्करस्थेन वै पूर्वं ब्रह्मणा लोककारिणा । शतत्रयेण यज्ञानामिष्टं षष्ट्याधिकेन च

ପୂର୍ବକାଳରେ ଲୋକକର୍ତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମା ପୁଷ୍କରରେ ବସି ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ—ତିନିଶହ ଯଜ୍ଞ, ଏବଂ ତାହା ସହ ଅଧିକ ଷାଠି ମଧ୍ୟ।

Verse 156

इष्ट्वा हि राजसूयेन सोमो धर्मेण धर्मवित् । प्राप्तः सर्वेषु लोकेषु कीर्तिस्थानमनुत्तमम्

ଧର୍ମାନୁସାରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ କରି ଧର୍ମବିଦ୍ ସୋମ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ କୀର୍ତ୍ତିର ଅନୁତ୍ତମ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।

Verse 157

इष्ट्वा हि राजसूयेन मित्रः शत्रुनिबर्हणः । मुहूर्तेन सुशुद्धेन वरुणत्वमुपागतः

ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ କରି ଶତ୍ରୁନିବର୍ହଣ ମିତ୍ର ଅତିଶୟ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଶୁଭ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ବରୁଣତ୍ୱ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।

Verse 158

तस्माद्भवंतौ संचिंत्य कार्येस्मिन्वदतं हि तत् । भरत उवाच । त्वं धर्मः परमः साधो त्वयि सर्वा वसुंधरा

ଏହେତୁ ଆପଣମାନେ ଦୁଇଜଣ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସମ୍ୟକ୍ ଚିନ୍ତା କରି ଯାହା କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ତାହା କହନ୍ତୁ। ଭରତ କହିଲେ—ହେ ସାଧୁ, ଆପଣ ହିଁ ପରମ ଧର୍ମ; ଆପଣଙ୍କରେ ସମଗ୍ର ବସୁନ୍ଧରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।

Verse 159

प्रतिष्ठिता महाबाहो यशश्चामितविक्रम । महीपालाश्च सर्वे त्वां प्रजापतिमिवामराः

ହେ ମହାବାହୋ, ହେ ଅମିତବିକ୍ରମ! ଆପଣଙ୍କ ଯଶ ଦୃଢ଼ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; ସମସ୍ତ ମହୀପାଳ ଦେବମାନଙ୍କ ପରି ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରଜାପତି ଭାବେ ମାନନ୍ତି।

Verse 160

निरीक्षंते महात्मानो लोकनाथ तथा वयं । प्रजाश्च पितृवद्राजन्पश्यंति त्वां महामते

ହେ ଲୋକନାଥ! ମହାତ୍ମାମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କରନ୍ତି, ଆମେ ମଧ୍ୟ ତେଣୁ। ହେ ରାଜନ୍, ପ୍ରଜାମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ପିତା ସମାନ ଦେଖନ୍ତି, ହେ ମହାମତେ।

Verse 161

पृथिव्यां गतिभूतोसि प्राणिनामिह राघव । सत्वमेवंविधं यज्ञं नाहर्त्तासि परंतप

ହେ ରାଘବ, ଏହି ପୃଥିବୀରେ ତୁମେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଗତି ଓ ଆଶ୍ରୟ ହୋଇଛ। ତେଣୁ ହେ ପରନ୍ତପ, ଏପରି ଯଜ୍ଞକୁ ବାଧା ଦିଅନି।

Verse 162

पृथिव्यां सर्वभूतानां विनाशो दृश्यते यतः । श्रूयते राजशार्दूल सोमस्य मनुजेश्वर

ପୃଥିବୀରେ ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କର ବିନାଶ ଦେଖାଯାଉଥିବାରୁ, ହେ ରାଜଶାର୍ଦୂଳ, ହେ ମନୁଜେଶ୍ୱର, ସୋମ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଶୁଣାଯାଏ।

Verse 163

ज्योतिषां सुमहद्युद्धं संग्रामे तारकामये । तारा बृहस्पतेर्भार्या हृता सोमेनकामतः

ତାରକାମୟ ସଙ୍ଗ୍ରାମରେ ଜ୍ୟୋତିଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅତିମହା ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା; କାରଣ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ତାରାକୁ ସୋମ କାମବଶେ ହରିନେଇଥିଲେ।

Verse 164

तत्र युद्धं महद्वृत्तं देवदानवनाशनम् । वरुणस्य क्रतौ घोरे संग्रामे मत्स्यकच्छपाः

ସେଠାରେ ଦେବ ଓ ଦାନବ—ଉଭୟଙ୍କୁ ନାଶ କରୁଥିବା ଏକ ମହାଯୁଦ୍ଧ ଘଟିଲା। ବରୁଣଙ୍କ ଭୟଙ୍କର କ୍ରତୁରେ, ସେଇ ଘୋର ସଙ୍ଗ୍ରାମ ମଧ୍ୟରେ ମାଛ ଓ କଚ୍ଛପମାନେ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜଡିଗଲେ।

Verse 165

निवृत्ते राजशार्दूल सर्वे नष्टा जलेचराः । हरिश्चंद्रस्य यज्ञांते राजसूयस्य राघव

ଯେତେବେଳେ ସେ ଶେଷ ହେଲା, ହେ ରାଜଶାର୍ଦୂଳ, ସମସ୍ତ ଜଳଚର ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲେ। ହେ ରାଘବ, ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞର ଶେଷରେ—

Verse 166

आडीबकंमहद्युद्धं सर्वलोकविनाशनम् । पृथिव्यां यानि सत्वानि तिर्यग्योनिगतानि वै

ଆଡୀବକ ନାମକ ସେଇ ମହାଯୁଦ୍ଧ ସର୍ବଲୋକବିନାଶକ; ତାହାରେ ପୃଥିବୀରେ ଯେ ଯେ ପ୍ରାଣୀ ତିର୍ୟକ୍-ଯୋନିରେ ଜନ୍ମେ—

Verse 167

दिव्यानां पार्थिवानां च राजसूये क्षयः श्रुतः । स त्वं पुरुषशार्दूल बुद्ध्या संचिंत्य पार्थिव

ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞରେ ଦିବ୍ୟମାନଙ୍କର ଓ ପାର୍ଥିବ ରାଜାମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ କ୍ଷୟ ହୁଏ ବୋଲି ଶୁଣାଯାଏ। ତେଣୁ ହେ ପୁରୁଷଶାର୍ଦୂଳ, ହେ ରାଜନ୍, ବୁଦ୍ଧିରେ ବିଚାର କର।

Verse 168

प्राणिनां च हितं सौम्यं पूर्णधर्मं समाचर । भरतस्य वचः श्रुत्वा राघवः प्राह सादरम्

ହେ ସୌମ୍ୟ, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ହିତକର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧର୍ମ ଆଚରଣ କର। ଭରତଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ରାଘବ ସାଦରେ କହିଲେ।

Verse 169

प्रीतोस्मि तव धर्मज्ञ वाक्येनानेन शत्रुहन् । निवर्तिता राजसूयान्मतिर्मे धर्मवत्सल

ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞ, ହେ ଶତ୍ରୁହନ୍, ତୁମ ଏହି ବଚନରେ ମୁଁ ପ୍ରୀତ ହେଲି। ହେ ଧର୍ମବତ୍ସଲ, ରାଜସୂୟ କରିବାର ମୋ ମତି ଏବେ ନିବୃତ୍ତ ହୋଇଗଲା।

Verse 170

पूर्णं धर्मं करिष्यामि कान्यकुब्जे च वामनम् । स्थापयिष्याम्यहं वीर सा मे ख्यातिर्दिवं गता

ମୁଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧର୍ମ ପାଳନ କରିବି ଏବଂ କାନ୍ୟକୁବ୍ଜରେ ବାମନ (ଭଗବାନ)ଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରିବି। ହେ ବୀର, ମୋର ସେଇ କୀର୍ତ୍ତି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଉଠିଗଲା।

Verse 171

भविष्यति न संदेहो यथा गंगा भगीरथात्

ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ—ଭଗୀରଥଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ଗଙ୍ଗା ପ୍ରକଟ ହେଲା ପରି ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ଘଟିବ।