Adhyaya 2

Verse 1

सूत उवाच । नमस्ये सर्वलोकानां विश्वस्य जगतः पतिम् । य इमं कुरुते भावं सृष्टिरूपं प्रधानवित्

ସୂତ କହିଲେ—ମୁଁ ସମସ୍ତ ଲୋକର ନାଥ, ବିଶ୍ୱ ଓ ଚରାଚର ଜଗତର ପତିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ; ପ୍ରଧାନଜ୍ଞ ହୋଇ ସୃଷ୍ଟିରୂପ ଏହି ଭାବକୁ ସେ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି।

Verse 2

लोककृल्लोकतत्वज्ञो योगमास्थाय योगवित् । असृजत्सर्वभूतानि स्थावराणि चराणि च

ଲୋକସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଲୋକତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ, ଯୋଗବିଦ—ଯୋଗରେ ଲୀନ ହୋଇ—ସେ ସମସ୍ତ ଭୂତକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ସ୍ଥାବର ଓ ଚର ଉଭୟକୁ।

Verse 3

तमजं विश्वकर्माणं चित्पतिं लोकसाक्षिणम् । पुराणाख्यानजिज्ञासुर्व्रजामि शरणं विभुम्

ପୁରାଣର ପବିତ୍ର ଆଖ୍ୟାନ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ମୁଁ ସେହି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବିଭୁଙ୍କ ଶରଣ ନେଉଛି—ଯିଏ ଅଜ, ବିଶ୍ୱକର୍ତ୍ତା, ଚିତ୍ପତି ଓ ଲୋକସାକ୍ଷୀ।

Verse 4

ब्रह्मविष्णुगिरीशेभ्यो नमस्कृत्वा समाहितः । इंद्राय लोकपालेभ्यः सवित्रे च समाधिना

ସମାହିତ ଚିତ୍ତରେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଗିରୀଶ (ଶିବ)ଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ସମାଧିଭାବରେ ଇନ୍ଦ୍ର, ଲୋକପାଳମାନେ ଓ ସବିତୃ (ସୂର୍ଯ୍ୟ)ଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଣାମ କଲେ।

Verse 5

मुनीनां च वरिष्ठाय वसिष्ठाय महात्मने । तद्वक्त्रेभाततपसे जातूकर्ण्याय चाक्षुषे

ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହାତ୍ମା ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ; ତାଙ୍କ ମୁଖରୁ ପ୍ରକାଶିତ ତେଜସ୍ବୀ ତପସ୍ବୀଙ୍କୁ; ଏବଂ ଚାକ୍ଷୁଷଙ୍କ ପୁତ୍ର ଜାତୂକର୍ଣ୍ୟଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଣାମ।

Verse 6

तस्मै भगवते नत्वा वेदव्यासाय वेधसे । पुरुषाय पुराणाय भृगुवाक्यानुवर्तिने

ସେଇ ଭଗବାନଙ୍କୁ, ବେଧସ୍-ସ୍ୱରୂପ ବେଦବ୍ୟାସଙ୍କୁ, ଆଦିପୁରୁଷ—ପୁରାତନଙ୍କୁ, ଏବଂ ଭୃଗୁଙ୍କ ବାକ୍ୟ ଅନୁସରଣକାରୀଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି।

Verse 7

तस्मादहमुपाश्रौषं पुराणं ब्रह्मवादिनः । सर्वज्ञात्सर्वलोकेषु पूजिताद्दीप्ततेजसः

ଏହିହେତୁ ମୁଁ ସେଇ ବ୍ରହ୍ମବାଦୀଙ୍କଠାରୁ ପୁରାଣ ଶ୍ରବଣ କଲି—ସେ ସର୍ବଜ୍ଞ, ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପୂଜିତ, ଏବଂ ଦୀପ୍ତ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ତେଜରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଥିଲେ।

Verse 8

अव्यक्तं कारणं यत्तन्नित्यं सदसदात्मकम् । महदादिविशेषांतं सृजतीति विनिश्चयः

ଅବ୍ୟକ୍ତ ହିଁ କାରଣତତ୍ତ୍ୱ; ତାହା ନିତ୍ୟ ଏବଂ ସତ୍-ଅସତ୍—ଉଭୟ ସ୍ୱଭାବଧାରୀ। ସେଠାରୁ ମହତ୍ ଆଦିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବିଶେଷ (ବ୍ୟକ୍ତ) ତତ୍ତ୍ୱ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ—ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ।

Verse 9

अण्डे हिरण्मये पूर्वं ब्रह्मणः सूतिरुत्तमा । अंडस्यावरणं चाद्भिरपामपि च तेजसा

ପ୍ରଥମେ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପରମ ଜନ୍ମ ହେଲା। ସେଇ ଅଣ୍ଡ ଜଳଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ଥିଲା, ଏବଂ ଜଳ ମଧ୍ୟ ତେଜସ୍‌ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ଥିଲା।

Verse 10

वायुना तस्य वायोः खात्तद्भूतादित आवृतम् । भूतादिर्महता चापि अव्यक्तेनावृतो महान्

ଆକାଶ ବାୟୁଦ୍ୱାରା ଆବୃତ; ସେଇ ବାୟୁ ଭୂତାଦି-ତତ୍ତ୍ୱଦ୍ୱାରା ଆବୃତ। ଭୂତାଦି ମହତ୍‌ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ, ଏବଂ ମହତ୍ ଅବ୍ୟକ୍ତଦ୍ୱାରା ଆବୃତ।

Verse 11

प्रादुर्भावश्च लोकानामंड एवोपवर्णितः । नदीनां पर्वतानां च प्रादुर्भावोनुवर्ण्यते

ଲୋକମାନଙ୍କର ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ଅଣ୍ଡରୁ ହେବା ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି; ନଦୀ ଓ ପର୍ବତମାନଙ୍କର ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଅନୁବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛି।

Verse 12

मन्वंतराणां संक्षेपात्कल्पानां चोपवर्णनम् । ब्रह्मवृक्षलय ब्रह्मप्रजासर्गोपवर्णनम्

ମନ୍ୱନ୍ତରମାନଙ୍କର ସଂକ୍ଷେପ ବିବରଣୀ ଓ କଳ୍ପମାନଙ୍କର ବର୍ଣ୍ଣନା; ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମ-ବୃକ୍ଷର ଲୟ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରଜାସୃଷ୍ଟିର ବର୍ଣ୍ଣନା (ଏଠାରେ ହୁଏ)।

Verse 13

कल्पानां संचरश्चैव जगतः स्थापनं तथा । शयनं च हरेरप्सु पृथिव्युद्धरणं पुनः

କଳ୍ପମାନଙ୍କର ପରମ୍ପରାଗତି, ଜଗତର ସ୍ଥାପନା; ଜଳରେ ହରିଙ୍କ ଶୟନ, ଏବଂ ପୁନଃ ପୃଥିବୀର ଉଦ୍ଧାରଣ—(ଏହି ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ ବର୍ଣ୍ଣିତ)।

Verse 14

दशधा जन्मसंचारो भृगुशापेन केशवे । सन्निवेशो युगादीनां सर्वाश्रमविभाजनम्

ଭୃଗୁଙ୍କ ଶାପରେ କେଶବ ସମ୍ବନ୍ଧେ ଜନ୍ମସଞ୍ଚାର ଦଶପ୍ରକାରେ ପ୍ରବହେ; ଯୁଗମାନଙ୍କ ବିନ୍ୟାସ ଓ ସମସ୍ତ ଆଶ୍ରମର ବିଭାଜନ ମଧ୍ୟ କଥିତ।

Verse 15

स्वर्गस्थानविभागश्च मर्त्यानां स्वर्गचारिणां । पशूनां पक्षिणां चैव संभवः परिकीर्त्तितः

ସ୍ୱର୍ଗସ୍ଥାନମାନଙ୍କ ବିଭାଗ, ସ୍ୱର୍ଗେ ବିଚରଣକାରୀ ମର୍ତ୍ୟମାନଙ୍କ ଗତି, ଏବଂ ପଶୁ-ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ।

Verse 16

तथा निर्वचनं कल्पं स्वाध्यायस्य परिग्रहः । प्रतिसर्गाः पुनः प्रोक्ता ब्रह्मणो बुद्धिपूर्वकाः

ତଥା କଳ୍ପର ନିର୍ବଚନ ଓ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟର ଗ୍ରହଣ କଥିତ; ପୁନଃ ପ୍ରତିସର୍ଗମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବୁଦ୍ଧିପୂର୍ବକ କୃତ କାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ପ୍ରୋକ୍ତ।

Verse 17

त्रयोन्येऽबुद्धिपूर्वास्ते तथा लोकानकल्पयत् । ब्रह्मणो वदनेभ्यश्च भृग्वादीनां समुद्भवः

ସେ ତିନିଜଣ (ପୂର୍ବସୃଷ୍ଟ ସତ୍ତା) ବୁଦ୍ଧିପୂର୍ବକ ନଥିଲେ; ତାପରେ ସେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ କଳ୍ପନା କଲେ। ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମୁଖମାନଙ୍କୁ ଭୃଗୁ ଆଦି ଋଷିମାନେ ଉଦ୍ଭବିଲେ।

Verse 18

कल्पयोरंतरं प्रोक्तं प्रतिसंधिश्च सर्गयोः । भृग्वादीनामृषीणां च प्रजासर्गोपवर्णनम्

ଦୁଇ କଳ୍ପର ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ଅନ୍ତର, ସର୍ଗଦ୍ୱୟର ସନ୍ଧି, ଏବଂ ଭୃଗୁ ଆଦି ଋଷିମାନଙ୍କ ବିବରଣ ସହ ପ୍ରଜାସୃଷ୍ଟିର ଉପବର୍ଣ୍ଣନ ମଧ୍ୟ ପ୍ରୋକ୍ତ।

Verse 19

वसिष्ठस्य च ब्रह्मर्षेर्ब्रह्मत्त्वं परिकीर्त्तितम् । स्वायंभुवस्य च मनोस्ततश्चाप्यनुकीर्तनम्

ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱ (ପରମ ବ୍ରାହ୍ମ-ପଦ) ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି; ତଦନନ୍ତରେ ସ୍ୱାୟଂଭୁବ ମନୁଙ୍କ କଥା ମଧ୍ୟ ଅନୁକୀର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ।

Verse 20

उक्तो नाभेर्विसर्गश्च रजसश्च महात्मनः । द्वीपानां च समुद्राणां पर्वतानां च कीर्तनम्

ନାଭିରୁ ହୋଇଥିବା ବିସର୍ଗ ଓ ମହାତ୍ମା ରଜସଙ୍କ ବୃତ୍ତାନ୍ତ କୁହାଯାଇଛି; ଦ୍ୱୀପ, ସମୁଦ୍ର ଓ ପର୍ବତମାନଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା ମଧ୍ୟ କୀର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଛି।

Verse 21

द्वीपभेदसमुद्राणामन्तर्भावश्च सप्तसु । कीर्त्यन्ते योजनाग्रेण ये च तत्र निवासिनः

ସପ୍ତ (ପ୍ରଦେଶ)ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱୀପଭେଦ ଓ ସମୁଦ୍ରମାନଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଭାବ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ; ସେଠାରେ ବସୁଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଯୋଜନ-ପରିମାଣ ସହ କୀର୍ତ୍ତିତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 22

तदीयानि च वर्षाणि नदीभिः पर्वतैः सह । जंबूद्वीपादयो द्वीपाः समुद्रैः सप्तभिर्वृताः

ତାହାର ବର୍ଷମାନେ ନଦୀ ଓ ପର୍ବତ ସହ ବର୍ଣ୍ଣିତ; ଜମ୍ବୂଦ୍ୱୀପ ଆଦି ଦ୍ୱୀପମାନେ ସାତ ସମୁଦ୍ରଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛନ୍ତି।

Verse 23

अंडस्यांतस्त्विमेलोकाः सप्तद्वीपा च मेदिनी । सूर्याचंद्रमसोश्चारो ग्रहाणां ज्योतिषां तथा

ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ-ଅଣ୍ଡର ଭିତରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକ ଅଛନ୍ତି—ସପ୍ତଦ୍ୱୀପା ମେଦିନୀ (ସାତ ଦ୍ୱୀପଯୁକ୍ତ ପୃଥିବୀ) ସହ; ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଗତି, ତଥା ଗ୍ରହ ଓ ଜ୍ୟୋତିମାନଙ୍କ ଚଳନ ମଧ୍ୟ।

Verse 24

कीर्त्यते ध्रुवसामर्थ्यात्प्रजानां च शुभाशुभम् । ब्रह्मणा निर्मितः सौरः स्यंदनोर्थवशात्स्वयम्

ଧ୍ରୁବଙ୍କ ସାମର୍ଥ୍ୟରେ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ଶୁଭାଶୁଭ ଫଳ କୀର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିର୍ମିତ ସୌର ରଥ ନିଜ ପ୍ରୟୋଜନବଶେ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରକଟ ହେଲା।

Verse 25

कल्पितो भगवांस्तेन प्रसर्पति दिवाकरः । सूर्यादीनां स्यंदनानां ध्रुवादेव प्रवर्त्तनं

ସେଇ ଭଗବାନଙ୍କ ନିୟୋଗରେ ଦିବାକର ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି; ସୂର୍ଯ୍ୟାଦି ଜ୍ୟୋତିମାନଙ୍କ ରଥର ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ ନିଶ୍ଚୟ ଧ୍ରୁବରୁ ହିଁ ହୁଏ।

Verse 26

कल्पितः शिंशुमारश्च यस्य पुच्छे ध्रुवः स्थितः । संभवांते च संहारः संहारांते च संभवः

ଦିବ୍ୟ ‘ଶିଂଶୁମାର’ ରୂପ କଳ୍ପିତ, ଯାହାର ପୁଛର ଅଗ୍ରେ ଧ୍ରୁବ ଅବସ୍ଥିତ; ସୃଷ୍ଟିର ଶେଷେ ସଂହାର, ସଂହାରର ଶେଷେ ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।

Verse 27

देवतानामृषीणां च मनोः पितृगणस्य च । न शक्यं विस्तराद्वक्तुमित्युक्तं च समासतः

ଦେବତା, ଋଷି, ମନୁ ଓ ପିତୃଗଣଙ୍କ ବିବରଣୀକୁ ବିସ୍ତାରରେ କହିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ—ଏହି କଥା ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଗଲା।

Verse 28

अतीतानागतानां वै समं स्वायंभुवेन तु । मन्वंतरेषु देवानां प्रजेशानां च कीर्तनम्

ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁ ଅତୀତ ଓ ଅନାଗତ ବିଷୟକୁ ସମଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି—ଅର୍ଥାତ୍ ମନ୍ୱନ୍ତରମାନେ ଦେବମାନଙ୍କ ଓ ପ୍ରଜେଶ (ପ୍ରଜାପତି)ମାନଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତନ।

Verse 29

नैमित्तिकः प्राकृतिकस्तथैवात्यंतिकः स्मृतः । त्रिविधः सर्वभूतानां कल्पितः प्रतिसंचरः

ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କର ପ୍ରତିସଂଚାର (ପ୍ରଳୟ) ତ୍ରିବିଧ ବୋଲି ସ୍ମୃତ—ନୈମିତ୍ତିକ, ପ୍ରାକୃତିକ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତିକ। ଏହିପରି ସର୍ବଭୂତଙ୍କ ପାଇଁ ଲୟ ତିନି ପ୍ରକାରେ କଳ୍ପିତ।

Verse 30

अनावृष्टिर्भास्कराच्च घोरः संवर्त्तकानलः । मेघाश्चैकार्णवा ये तु तथा रात्रिर्महात्मनः

ସୂର୍ଯ୍ୟର କାରଣରେ ଘୋର ଅନାବୃଷ୍ଟି ହୁଏ ଏବଂ ସଂବର୍ତ୍ତକ ଅଗ୍ନିର ଭୟଙ୍କର ପ୍ରଳୟଦାହ ମଧ୍ୟ ହୁଏ। ପୁଣି ସମସ୍ତକୁ ଏକାର୍ଣ୍ଣବ କରିଦେବା ମେଘମାନେ ଆସନ୍ତି; ଏହିପରି ମହାତ୍ମ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ରାତ୍ରି ମଧ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 31

संध्यालक्षणमुद्दिष्टं तथा ब्राह्मं विशेषतः । भूतानां चापि लोकानां सप्तानामनुवर्णनम्

ସନ୍ଧ୍ୟା-ଉପାସନାର ଲକ୍ଷଣ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇଛି, ଏବଂ ବିଶେଷତଃ ବ୍ରାହ୍ମ (ବ୍ରହ୍ମା-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ) ବିଷୟ ମଧ୍ୟ। ତଥା ଭୂତମାନଙ୍କ ଓ ସପ୍ତ ଲୋକର ଅନୁବର୍ଣ୍ଣନ ମଧ୍ୟ ଅଛି।

Verse 32

संकीर्त्यं ते मया चात्र पापानां रौरवादयः । सर्वेषामेव सत्वानां परिणामविनिर्णयः

ଏଠାରେ ମୁଁ ପାପୀମାନଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଉଥିବା ରୌରବ ଆଦି ନରକମାନଙ୍କୁ ତୁମକୁ କୀର୍ତ୍ତନ କରି କହିଛି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ସତ୍ତ୍ୱଙ୍କ କର୍ମଫଳ-ପରିଣାମର ନିଶ୍ଚିତ ବିବେଚନା ମଧ୍ୟ ଦେଇଛି।

Verse 33

ब्रह्मणः प्रतिसर्गश्च सर्वसंहारवर्णनम् । कल्पेकल्पे च भूतानां महतामपि संक्षयः

ଏଥିରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରତିସର୍ଗର ବର୍ଣ୍ଣନା, ସର୍ବସଂହାର (ମହାପ୍ରଳୟ)ର ବିବରଣ ଅଛି; ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳ୍ପାନ୍ତେ ଭୂତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମହାନମାନେ ମଧ୍ୟ କ୍ଷୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 34

सुसंख्याय च बुद्ध्वा वै ब्रह्मणश्चाप्यनित्यताम् । दौरात्म्यं चैव भोगानां संसारस्य च कष्टताम्

ସୁସମ୍ୟକ୍ ବିଚାର କରି ସେ ଜାଣିଲେ—ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଅନିତ୍ୟତା ଅଛି, ଭୋଗ ଦୋଷକର, ଏବଂ ସଂସାର ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟମୟ।

Verse 35

दुर्ल्लभत्वं च मोक्षस्य वैराग्याद्दोषदर्शनम् । व्यक्ताव्यक्तं परित्यज्य सत्वं ब्रह्मणि संस्थितम्

ମୋକ୍ଷ ନିଶ୍ଚୟ ଦୁର୍ଲଭ; ବୈରାଗ୍ୟରୁ (ସଂସାରର) ଦୋଷଦର୍ଶନ ହୁଏ। ବ୍ୟକ୍ତ-ଅବ୍ୟକ୍ତ ଉଭୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତ୍ୱ ବ୍ରହ୍ମରେ ସ୍ଥିତ ହୁଏ।

Verse 36

नानात्व दर्शनात्सुस्थस्ततस्तदभिवर्त्तते । ततस्तापत्रयातीतो विरूपाख्यो निरंजनः

ନାନାତ୍ୱ ଦର୍ଶନ କରି ସେ ସୁସ୍ଥ ଓ ସ୍ଥିର ହୁଏ; ପରେ ସେହି (ବହିର୍ମୁଖ ପ୍ରବୃତ୍ତି)ରୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କରେ। ତାପରେ ତ୍ରିତାପ ଅତୀତ ହୋଇ ‘ବିରୂପ’ ନାମରେ ନିରଞ୍ଜନ ହୁଏ।

Verse 37

आनंदं ब्रह्मणः प्राप्तो न बिभेति कुतश्चन । इति कृत्य समुद्देशः प्रमाणस्योपवर्णितः

ବ୍ରହ୍ମାନନ୍ଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ସେ କୌଣସିଥିରୁ ଭୟ କରେନାହିଁ। ଏହିପରି କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ସଂକ୍ଷେପ ଓ ତାହାର ପ୍ରମାଣାଧାର ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲା।

Verse 38

कीर्त्यंते जगतो यत्र सर्गप्रलयविक्रियाः । प्रवृत्तिश्चापि भूतानां निवृत्तीनां फलानि च

ସେହି (ପୁରାଣ)ରେ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟି-ପ୍ରଳୟ ଆଦି ପରିବର୍ତ୍ତନ, ଭୂତଜୀବଙ୍କ ପ୍ରବୃତ୍ତି, ଏବଂ ନିବୃତ୍ତିର ଫଳମାନ ମଧ୍ୟ କୀର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ।

Verse 39

प्रादुर्भावो वसिष्ठस्य शक्तेर्जन्म तथैव च । सौदासान्निग्रहस्तस्य विश्वामित्रकृतेन च

ଏଠାରେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ, ଶକ୍ତିଙ୍କ ଜନ୍ମ, ଏବଂ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରକୃତ ସୌଦାସ ରାଜାଙ୍କ ନିଗ୍ରହ (ନିୟନ୍ତ୍ରଣ) ବର୍ଣ୍ଣିତ।

Verse 40

पराशरस्य चोत्पत्तिरदृश्यन्त्यां यथा विभोः । जज्ञे पितॄणां कन्यायां व्यासश्चापि यथा मुनिः

ହେ ବିଭୋ! ଅଦୃଶ୍ୟନ୍ତୀଠାରୁ ପରାଶରଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି କିପରି ହେଲା, ଏବଂ ପିତୃମାନଙ୍କ କନ୍ୟାଠାରୁ ମୁନି ବ୍ୟାସଙ୍କ ଜନ୍ମ କିପରି ହେଲା—ତାହା ମଧ୍ୟ କଥିତ।

Verse 41

शुकस्य च यथा जन्म पुत्रस्य सह धीमतः । पराशरस्य विद्वेषो विश्वामित्रकृतो यथा

ଶୁକଙ୍କ ଜନ୍ମ କିପରି ହେଲା, ଏବଂ ସେହି ଧୀମାନଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କ ଜନ୍ମ ମଧ୍ୟ କିପରି ହେଲା; ପରାଶରଙ୍କ ବିଦ୍ୱେଷ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରକୃତ ଭାବେ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା—ତାହା କଥିତ।

Verse 42

वसिष्ठसंभृतश्चाग्निर्विश्वामित्रजिघांसया । संधानहेतोर्विभुना जीर्णः कण्वेन धीमता

ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସଂଭୃତ ଅଗ୍ନି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ବିନାଶେଚ୍ଛାରେ କ୍ଷୀଣ ହେଲା; ସନ୍ଧାନ (ପୁନଃସ୍ଥାପନ) ହେତୁ ବିଭୁ ଅଗ୍ନିକୁ ଧୀମାନ କଣ୍ୱ ପୁନର୍ବାର ପ୍ରଜ୍ୱଲିତ କଲେ।

Verse 43

देवेन विप्रा विप्राणां विश्वामित्रहितैषिणा । एकं वेदं चतुःपादं चतुर्धा पुनरीश्वरः

ତାପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରହିତେଷୀ ଏବଂ ବିପ୍ରମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳକାମୀ ଦେବ, ଏକ ଚତୁଷ୍ପାଦ ବେଦକୁ ପୁନର୍ବାର ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କଲେ।

Verse 44

यथा बिभेद भगवान् व्यासः सर्वेष्वनुग्रहात् । तस्य शिष्यप्रशिष्यैश्च शाखाभेदाः पुनः कृताः

ଯେପରି ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପରେ ଅନୁଗ୍ରହ କରି ଭଗବାନ ବ୍ୟାସ ଵେଦକୁ ବିଭାଜନ କଲେ, ସେପରି ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଓ ପ୍ରଶିଷ୍ୟମାନେ ପୁନଃପୁନଃ ଅନେକ ଶାଖାଭେଦ କରିଲେ।

Verse 45

प्रयागे मुनिवर्यैश्च यथा पृष्टः स्वयं प्रभुः । कृष्णेन चानुशिष्टास्ते मुनयो धर्मकांक्षिणः

ପ୍ରୟାଗରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନିମାନେ ଯେପରି ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ସେପରି ଧର୍ମକାଙ୍କ୍ଷୀ ସେହି ମୁନିମାନେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପଦେଶ ପାଇଲେ।

Verse 46

एतत्सर्वं यथातत्वमाख्यातं द्विजसत्तमाः । मुनीनां धर्मनित्यानां लोकतंत्रमनुत्तमम्

ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ! ଏ ସମସ୍ତ କଥା ଯଥାତଥ୍ୟ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଗଲା—ଧର୍ମରେ ନିତ୍ୟସ୍ଥ ମୁନିମାନେ ଧାରଣ କରିଥିବା ଏହି ଲୋକର ଅନୁତ୍ତମ ନିୟମ-ତନ୍ତ୍ର ଓ ମାର୍ଗଦର୍ଶନ।

Verse 47

ब्रह्मणा यत्पुरा प्रोक्तं पुलस्त्याय महात्मने । पुलस्त्येनाथ भीष्माय गंगाद्वारे प्रभाषितम्

ପୂର୍ବେ ବ୍ରହ୍ମା ମହାତ୍ମା ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ ଯାହା କହିଥିଲେ, ସେହି କଥାକୁ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ପରେ ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାର (ହରିଦ୍ୱାର) ରେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ପ୍ରକାଶ କଲେ।

Verse 48

धन्यं यशस्यमायुष्यं सर्व्वपापप्रणाशनम् । कीर्तनं श्रवणं चास्य धारणं च विशेषतः

ଏହା ଧନ୍ୟକର, ଯଶଦାୟକ ଓ ଆୟୁବର୍ଦ୍ଧକ; ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନାଶ କରେ। ବିଶେଷତଃ ଏହାର କୀର୍ତ୍ତନ, ଶ୍ରବଣ ଏବଂ ମନେ ଧାରଣ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଫଳଦାୟକ।

Verse 49

सूतेनानुक्रमेणेदं पुराणं संप्रकाशितम् । ब्राह्मणेषु पुरा यच्च ब्रह्मणोक्तं सविस्तरम्

ଏହି ପୁରାଣ ସୂତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କ୍ରମାନୁକ୍ରମେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଛି—ଯାହା ପୁରାତନକାଳେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ୱୟଂ ବ୍ରହ୍ମା ବିସ୍ତାରରେ କହିଥିଲେ।

Verse 50

पादमस्य विदन्सम्यग्योधीयीत जितेंद्रियः । तेनाधीतं पुराणं स्यात्सर्वं नास्त्यत्र संशयः

ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ ବ୍ୟକ୍ତି ଏହି ପୁରାଣର ଏକ ପାଦ (ଚତୁର୍ଥାଂଶ) ମଧ୍ୟ ସମ୍ୟକ୍ ବୁଝିଲେ, ତାହା ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା ଉଚିତ; ତାହାଦ୍ୱାରା ସମଗ୍ର ପୁରାଣ ଅଧୀତ ହୋଇଗଲା ବୋଲି ଧରାଯାଏ—ଏଠାରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 51

यो विद्याच्चतुरो वेदान्सांगोपनिषदो द्विजः । पुराणं च विजानाति यः स तस्माद्विचक्षणः

ଯେ ଦ୍ୱିଜ ଅଙ୍ଗ ଓ ଉପନିଷଦ ସହିତ ଚାରି ବେଦ ଜାଣେ ଏବଂ ପୁରାଣକୁ ମଧ୍ୟ ବୁଝେ—ସେଇ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ବିଚକ୍ଷଣ।

Verse 52

इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत् । बिभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रतरिष्यति

ଇତିହାସ ଓ ପୁରାଣ ଦ୍ୱାରା ବେଦକୁ ଉପବୃଂହିତ—ସମୃଦ୍ଧ ଓ ପ୍ରକାଶିତ—କରିବା ଉଚିତ। ବେଦ ଅଳ୍ପଶ୍ରୁତକୁ ଭୟ କରେ: ‘ଏ ମୋତେ ବିପର୍ୟୟ କରିଦେବ’ ବୋଲି।

Verse 53

अधीत्य चैकमध्यायं स्वयं प्रोक्तं स्वयंभुवा । आपदः प्राप्य मुच्येत यथेष्टां प्राप्नुयाद्गतिम्

ସ୍ୱୟଂଭୂ (ବ୍ରହ୍ମା) ନିଜେ ଯେ ଏକ ଅଧ୍ୟାୟ ଉପଦେଶ କରିଛନ୍ତି, ତାହା ମାତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ କଲେ ମଧ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟ ଆପଦା ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ସେଠାରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ଇଚ୍ଛିତ ଗତି ପାଏ।

Verse 54

पुरा परंपरां वक्ति पुराणं तेन वै स्मृतम् । निरुक्तिमस्य यो वेद सर्वपापैः प्रमुच्यते

ଯେ ଗ୍ରନ୍ଥ ପୁରାତନ ପରମ୍ପରାକୁ କ୍ରମେ କଥାଏ, ସେହି ‘ପୁରାଣ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଏହାର ନିରୁକ୍ତି (ଅର୍ଥ-ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତି) ଯେ ଜାଣେ, ସେ ସର୍ବ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 55

ऋषयोह्यब्रुवन्सूतं कथं भीष्मेण सङ्गतः । ब्रह्मणो मानसः पुत्रः पुलस्त्यो भगवानृषिः

ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ କହିଲେ—“ହେ ସୂତ! ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମାନସପୁତ୍ର ଭଗବାନ ଋଷି ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ସହ କିପରି ସଙ୍ଗତ ହେଲେ?”

Verse 56

दुर्लभं दर्शनं यस्य नरैः पापसमन्वितैः । अत्याश्चर्यमिदं सूत क्षत्रियेण कथं मुनिः

“ପାପସମନ୍ୱିତ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯାହାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଦୁର୍ଲଭ—ହେ ସୂତ! ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ; ଏକ କ୍ଷତ୍ରିୟ କିପରି ସେ ମୁନିଙ୍କୁ ଭେଟିଲା?”

Verse 57

आराधितो बृहद्भूतस्तन्नो वद महामते । कीदृशं वा तपस्तेन को वान्यो नियमः कृतः

“ହେ ମହାମତେ! ବୃହଦ୍ଭୂତ ମହାପୁରୁଷ ଆରାଧିତ ହୋଇଛନ୍ତି—ଆମକୁ କୁହନ୍ତୁ। ସେ କିପରି ତପ କଲେ, ଏବଂ ଆଉ କେଉଁ ନିୟମ (ଶାସନ) ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ?”

Verse 58

येन तुष्टो मुनिर्ब्राह्मस्तथा तेन प्रभाषितः । पर्वं वाप्यथ पर्वार्धं समग्रं वा प्रभाषितम्

ବ୍ରହ୍ମଜ ମୁନି ଯେପରି ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ, ସେହି ପ୍ରକାରେ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କଥିତ ହେଲା—ପୂର୍ଣ୍ଣ ପର୍ବ ହେଉ କି ଅର୍ଧପର୍ବ, କିମ୍ବା ସମଗ୍ରଟି ଯଥାବତ୍ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କଥିତ ହେଲା।

Verse 59

यस्मिन्स्थाने यथादृष्टः पुलस्त्यो भगवानृषिः । तन्नो वद महाभाग कल्याः स्म श्रवणे वयम्

ହେ ମହାଭାଗ! ଆପଣ ଯେପରି ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ, ପୂଜ୍ୟ ଋଷି ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ଦେଖାଗଲେ, ସେଥି ଆମକୁ କହନ୍ତୁ; ଆମେ ଶୁଭଭାବରେ ଶୁଣିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ।

Verse 60

सूत उवाच । यत्र गंगा महाभागा साधूनां हितकारिणी । विभिद्य पर्वतं वेगान्निःसृता लोकपावनी

ସୂତ କହିଲେ—ଯେଉଁଠି ସାଧୁମାନଙ୍କ ହିତକାରିଣୀ ମହାଭାଗା ଗଙ୍ଗା ବେଗରେ ପର୍ବତକୁ ଭେଦି ବାହାରି ଲୋକପାବନୀ ହେଲେ।

Verse 61

गंगाद्वारे महातीर्थे भीष्मः पितृपरायणः । शुश्रूषुः सुचिरं कालं महतां नियमे स्थितः

ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାର ମହାତୀର୍ଥରେ ପିତୃପରାୟଣ ଭୀଷ୍ମ, ମହାନମାନଙ୍କ ନିୟମରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ଦୀର୍ଘକାଳ ସେବା କଲେ।

Verse 62

यावद्वर्षशतं साग्रं परमेण समाधिना । ध्यायमानः परं ब्रह्म त्रिकालं स्नानमाचरत्

ଶତବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ସମୟ ପରମ ସମାଧିରେ ଲୀନ ହୋଇ ପରବ୍ରହ୍ମକୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ତ୍ରିକାଳ ସ୍ନାନାଚରଣ କଲେ।

Verse 63

पितॄन्देवांस्तर्पयतः स्वाध्यायेन महात्मनः । आत्मानं कर्षतश्चास्य तुष्टो देवः पितामहः

ସେଇ ମହାତ୍ମା ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଦ୍ୱାରା ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଓ ଦେବମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କରି, ତପସ୍ୟାରେ ନିଜକୁ ସଂଯମ କଲେ; ତେବେ ଦେବ-ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ।

Verse 64

उवाच तनयं ब्रह्मा पुलस्त्यमृषिसत्तमम् । स त्वं देवव्रतं भीष्मं वीरं कुरुकुलोद्भवम्

ବ୍ରହ୍ମା ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିଜ ପୁତ୍ର ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ କହିଲେ— “ତୁମେ ହିଁ ଦେବବ୍ରତ ଭୀଷ୍ମ, କୁରୁକୁଳଜ ଶୂରବୀର।”

Verse 65

तपसः संनिवर्त्तस्व कारणं चास्य कीर्त्तय । पितॄन्भक्त्या महाभागो ध्यायमानस्समास्थितः

ତପସ୍ୟାରୁ ନିବୃତ୍ତ ହେଅ, ଏହାର କାରଣ ମଧ୍ୟ କହ। ସେ ମହାଭାଗ ଭକ୍ତିରେ ପିତୃଦେବମାନଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି ସ୍ଥିର ରହିଲେ।

Verse 66

यो ह्यस्य मनसः कामस्तं संपादयमाचिरम् । पितामहवचः श्रुत्वा पुलस्त्यो मुनिसत्तमः

ତାଙ୍କ ମନରେ ଯେ କାମନା ଉଦିତ ହୁଏ, ସେ ତାହାକୁ ଶୀଘ୍ର ସଫଳ କରୁଥିଲେ। ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ତଦନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ।

Verse 67

गंगाद्वारमथागत्य भीष्मं वचनमब्रवीत् । वरं वरय भद्रं ते यत्ते मनसि वर्त्तते

ତାପରେ ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାରକୁ ଆସି ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ କହିଲେ— “ବର ମାଗ; ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ; ଯାହା ତୁମ ମନରେ ଅଛି ସେହି।”

Verse 68

तुष्टस्ते तपसा वीर साक्षाद्देवः पितामहः । ब्रह्मणा प्रेषितस्तेहं वरान्दास्यामि कांक्षितान्

ହେ ବୀର, ତୁମ ତପସ୍ୟାରେ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦେବ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରସନ୍ନ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେଷିତ ମୁଁ ତୁମ ଇଚ୍ଛିତ ବରମାନ ଦେବି।

Verse 69

भीष्मोपि तद्वचः श्रुत्वा मनःश्रोत्रसुखावहम् । उन्मील्य नयने दृष्ट्वा पुलस्त्यं पुरतः स्थितम्

ଭୀଷ୍ମ ମଧ୍ୟ ମନ ଓ କାନକୁ ସୁଖଦ ହେଉଥିବା ସେହି ବଚନ ଶୁଣି, ନୟନ ଖୋଲି ଦେଖିଲେ—ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ମୁନି ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ।

Verse 70

अष्टांगप्रणिपातेन नत्वा तं मुनिसत्तमम् । उवाच प्रणतो भूत्वा सर्वांगालिंगितावनिः

ସେହି ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣିପାତ କରି, ସର୍ବାଙ୍ଗରେ ଧରାକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିଥିବା ପରି ନମ୍ର ହୋଇ ସେ କହିଲେ।

Verse 71

अद्य मे सफलं जन्म दिनं चेदं सुशोभनम् । भवतश्चरणौ दृष्टौ जगद्वंद्यौ मया त्विह

ଆଜି ମୋର ଜନ୍ମ ସଫଳ ହେଲା, ଏହି ଦିନ ମଧ୍ୟ ଅତି ଶୁଭ ହେଲା; କାରଣ ଏଠାରେ ମୁଁ ସମଗ୍ର ଜଗତ୍‌ବନ୍ଦ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ଚରଣଯୁଗଳ ଦର୍ଶନ କରିଲି।

Verse 72

तपसश्च फलं प्राप्तं यद्दृष्टोभगवान्मया । वरप्रदो विशेषेण संप्राप्तश्च नदीतटे

ମୁଁ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରିଥିବାରୁ ମୋ ତପସ୍ୟାର ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା। ବରଦାତା ବିଶେଷଭାବେ ଏଠାରେ ନଦୀତଟକୁ ଆସି ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି।

Verse 73

इयं ब्रसी मया क्लप्ता आस्यतां सुखदा कृता । अर्घ्यपात्रे तु पालाशे दूर्वाक्षतसुमैः कुशैः

ଏହି ଆସନ ମୁଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଛି; କୃପାକରି ଆସନଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ—ଏହା ସୁଖଦ କରାଯାଇଛି। ଏବଂ ପଲାଶପତ୍ରର ଅର୍ଘ୍ୟପାତ୍ରରେ ଦୂର୍ବା, ଅକ୍ଷତ, ପୁଷ୍ପ ଓ କୁଶ ରଖାଯାଇଛି।

Verse 74

सर्षपैश्च दधिक्षौद्रैर्यवैश्च पयसा सह । अष्टांगो ह्येष निर्द्दिष्टो ह्यर्घो हि मुनिभिः पुरा

ସରିଷ, ଦଧି, ମଧୁ, ଯବ ଓ ଦୁଧ ସହିତ—ଏହି ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ଅର୍ଘ୍ୟ ପୁରାତନକାଳରେ ମୁନିମାନେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରିଥିଲେ।

Verse 75

श्रुत्वैतद्वचनं तस्य भीष्मस्यामिततेजसः । उपविष्टो ब्रह्मसुतः पुलस्त्यो भगवानृषिः

ଅମିତ ତେଜସ୍ବୀ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ସେହି ବଚନ ଶୁଣି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ପୂଜ୍ୟ ଭଗବାନ ଋଷି ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଉପବିଷ୍ଟ ହେଲେ।

Verse 76

विष्टरं सहपाद्येन अर्घपात्रं मुदान्वितः । जुजोष भगवान्प्रीतः सदाचारेण तेन तु

ଆନନ୍ଦସହିତ ସେ ଆସନ, ପାଦ୍ୟଜଳ ଓ ଅର୍ଘ୍ୟପାତ୍ର ଅର୍ପଣ କଲା; ତାହାର ସଦାଚାରରେ ପ୍ରସନ୍ନ ଭଗବାନ ତାହା ଗ୍ରହଣ କଲେ।

Verse 77

पुलस्त्य उवाच । सत्यवान्दानशीलोसि सत्यसंधिर्नरेश्वरः । ह्रीमान्मैत्रः क्षमाशीलो विक्रांतः शत्रुशासने

ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—ହେ ନରେଶ୍ୱର! ତୁମେ ସତ୍ୟବାନ, ଦାନଶୀଳ ଓ ପ୍ରତିଜ୍ଞାପାଳକ। ତୁମେ ଲଜ୍ଜାଶୀଳ, ମୈତ୍ରୀଭାବୀ, କ୍ଷମାଶୀଳ ଏବଂ ଶତ୍ରୁଦମନରେ ପରାକ୍ରମୀ।

Verse 78

धर्मज्ञस्त्वं कृतज्ञस्त्वं दयावान्प्रियभाषिता । मान्यमानयिता विज्ञो ब्रह्मण्यः साधुवत्सलः

ତୁମେ ଧର୍ମଜ୍ଞ, କୃତଜ୍ଞ, ଦୟାବାନ ଓ ମଧୁରଭାଷୀ। ଯେମାନେ ମାନ୍ୟ, ସେମାନଙ୍କୁ ମାନ ଦେଉ; ତୁମେ ବିଜ୍ଞ, ବ୍ରାହ୍ମଣଭକ୍ତ ଓ ସାଧୁଜନବତ୍ସଳ।

Verse 79

तुष्टस्तेहं सदा वत्स प्रणिपातपरस्य वै । प्रब्रूहि त्वं महाभाग कथनं ते वदाम्यहम्

ବତ୍ସ, ତୁମର ସଦା ପ୍ରଣିପାତ-ପରାୟଣତାରେ ମୁଁ ନିତ୍ୟ ପ୍ରସନ୍ନ। ହେ ମହାଭାଗ, ତୁମେ କହ; ତୁମେ ଯେ କଥା ଚାହୁଁଛ, ସେହି ମୁଁ କହିବି।

Verse 80

भीष्म उवाच । भगवन्भगवान्ब्रह्मा कस्मिन्काले स्थितो विभुः । सृष्टिं चकार वै पूर्वं देवादीनां वदस्व मे

ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଭଗବନ୍, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଭଗବାନ୍ ବ୍ରହ୍ମା କେଉଁ କାଳରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଥିଲେ? ସେ ପୂର୍ବେ ଦେବାଦିଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି କେବେ କଲେ, ମୋତେ କହନ୍ତୁ।

Verse 81

स्थितिं वा भगवान्विष्णुः कथं रुद्रस्तु निर्मितः । कथं वा ऋषयो देवास्सृष्टास्तेन महात्मना

ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁ ଜଗତର ସ୍ଥିତି କିପରି ଧାରଣ କରନ୍ତି? ଏବଂ ରୁଦ୍ର କିପରି ନିର୍ମିତ ହେଲେ? ସେହି ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଋଷି ଓ ଦେବମାନେ କିପରି ସୃଷ୍ଟ ହେଲେ?

Verse 82

कथं पृथ्वी कथं व्योम कथं चेमे तु सागराः । कथं द्वीपाः पर्वताश्च ग्रामारण्यपुराणि च

ପୃଥିବୀ କିପରି ହେଲା, ଆକାଶ କିପରି ହେଲା, ଏବଂ ଏହି ସମୁଦ୍ରମାନେ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ? ଦ୍ୱୀପ, ପର୍ବତ ଏବଂ ଗ୍ରାମ, ଅରଣ୍ୟ, ନଗର କିପରି ଗଠିତ ହେଲା?

Verse 83

मुनीन्प्रजापतींश्चैव सप्तर्षीन्प्रवरानपि । वर्णान्वायुं पुरास्थानं गंधर्वान्यक्षराक्षसान्

ସେ ମୁନିମାନେ, ପ୍ରଜାପତିମାନେ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସପ୍ତର୍ଷିମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ କଲେ; ବର୍ଣ୍ଣମାନେ, ବାୟୁ-ଦେବତା, ପୁରାତନ ନିବାସସ୍ଥାନ, ଏବଂ ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

Verse 84

तीर्थानि सरितो वाथ सूर्यादीन्ग्रहतारकान् । यथा ससर्ज भगवांस्तथा मे त्वं वदस्व ह

ହେ ମୁନିବର, କୃପାକରି କହନ୍ତୁ—ଭଗବାନ୍ ଯେପରି ତୀର୍ଥ, ନଦୀ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟାଦି ଗ୍ରହ-ତାରାମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ସେପରି ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ମୋତେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ।

Verse 85

पुलस्त्य उवाच । परः पराणां परमः परमात्मा पितामहः । रूपवर्णादिरहितो विशेषण विवर्जितः

ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚରୁ ମଧ୍ୟ ପର, ପରମାତ୍ମା, ପିତାମହ (ବ୍ରହ୍ମା); ରୂପ-ବର୍ଣ୍ଣ ଆଦିରହିତ ଏବଂ ସମସ୍ତ ବିଶେଷଣରୁ ନିର୍ବିଶେଷ।

Verse 86

अपक्षयविनाशाभ्यां परिणामर्द्धिजन्मभिः । गुणैर्विवर्जितः सर्वैः स भातीति हि केवलम्

କ୍ଷୟ-ବିନାଶ, ପରିଣାମ, ବୃଦ୍ଧି ଓ ଜନ୍ମ—ଏସବୁରୁ ସେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ; ସମସ୍ତ ଗୁଣରୁ ବିବର୍ଜିତ ହୋଇ ସେ କେବଳ ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ଦୀପ୍ତିମାନ।

Verse 87

सर्वत्रासौ समश्चापि वसन्ननुपमो मतः । भावयन्ब्रह्मरूपेण विद्वद्भिः परिपठ्यते

ସେ ସର୍ବତ୍ର ବସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସମଦର୍ଶୀ ଏବଂ ଅନୁପମ ବୋଲି ମନାଯାଏ। ତାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରି ବିଦ୍ୱାନମାନେ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ପାଠ କରନ୍ତି।

Verse 88

तं गुह्यं परमं नित्यमजमक्षयमव्ययम् । तथा पुरुषरूपेण कालरूपेण संस्थितम्

ସେ ପରମ ଗୁହ୍ୟ, ପରମ, ନିତ୍ୟ, ଅଜ, ଅକ୍ଷୟ ଓ ଅବ୍ୟୟ; ଏବଂ ସେ ପୁରୁଷରୂପେ ଓ କାଳରୂପେ ମଧ୍ୟ ସଂସ୍ଥିତ।

Verse 89

तं नत्वाहं प्रवक्ष्यामि यथा सृष्टिं चकार ह । पूर्वं तु पद्मशयनादुत्थाय जगतःप्रभुः

ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ମୁଁ କହିବି—ସେ କିପରି ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଆଦିରେ ଜଗତ୍ପ୍ରଭୁ ପଦ୍ମଶୟ୍ୟାରୁ ଉଠିଲେ।

Verse 90

गुणव्यंजनसंभूतः सर्गकाले नराधिप । सात्विको राजसश्चैव तामसश्च त्रिधा महान्

ହେ ନରାଧିପ! ସର୍ଗକାଳରେ ଗୁଣଲକ୍ଷଣରୁ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରକଟ ହୁଏ, ଏବଂ ତାହା ତ୍ରିବିଧ—ସାତ୍ତ୍ୱିକ, ରାଜସ, ତାମସ।

Verse 91

प्रधानतत्वेन समं तथा बीजादिभिर्वृतः । वैकारिकस्तैजसश्च भूतादिश्चैव तामसः

ପ୍ରଧାନତତ୍ତ୍ୱ ସହିତ ଏବଂ ବୀଜାଦି କାରଣରେ ଆବୃତ ହୋଇ, ବୈକାରିକ ଓ ତୈଜସ ଭାବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଭୂତାଦି ମଧ୍ୟ—ଯାହା ନିଶ୍ଚୟ ତାମସ।

Verse 92

त्रिविधोयमहंकारो महत्तत्त्वादजायत । भूतेंद्रियाणां पंचानां तथा कर्मेन्द्रियैः सह

ଏହି ତ୍ରିବିଧ ଅହଂକାର ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଜନ୍ମିଲା; ଏହାରୁ ପଞ୍ଚଭୂତ, ପଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 93

पृथिव्यापस्तथातेजो वायुराकाशमेव च । एकैकशः स्वरूपेण कथयामि यथोत्तरम्

ପୃଥିବୀ, ଆପଃ, ତେଜ, ବାୟୁ ଓ ଆକାଶ—ଏହାମାନଙ୍କର ପ୍ରତ୍ୟେକର ସ୍ୱରୂପକୁ ମୁଁ କ୍ରମେ ଏକେକ କରି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।

Verse 94

शब्दमात्रमथाकाशं भूतादिः खं समावृणोत् । अथाकाशं विकुर्वाणं स्पर्शमात्रं ससर्ज ह

ତେବେ ଭୂତମାନଙ୍କ ଆଦିକାରଣ ଆକାଶକୁ କେବଳ ଶବ୍ଦ-ଗୁଣଯୁକ୍ତ ଭାବେ ଆବୃତ କଲେ; ଏବଂ ସେହି ଆକାଶକୁ ବିକାର କରି ସ୍ପର୍ଶ-ଗୁଣମାତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ।

Verse 95

बलवानेष वै वायुस्तस्य स्पर्शो गुणो मतः । आकाशं शब्दमात्रं तु स्पर्शमात्रं समावृणोत्

ଏହି ବାୟୁତତ୍ତ୍ୱ ନିଶ୍ଚୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ; ତାହାର ଗୁଣ ଭାବେ ସ୍ପର୍ଶକୁ ମନାଯାଏ। ଶବ୍ଦ-ଗୁଣମାତ୍ର ଥିବା ଆକାଶ ସ୍ପର୍ଶ-ଗୁଣମାତ୍ରରେ ଏହାକୁ ବ୍ୟାପିତ କରେ।

Verse 96

ततो वायुर्विकुर्वाणो रूपमात्रं ससर्ज ह । ज्योतीरूपन्तु तद्वायुस्तद्रूपगुणमुच्यते

ତାପରେ ବାୟୁ ବିକାର ପାଇ ରୂପ-ଗୁଣମାତ୍ର ସୃଷ୍ଟି କଲା। ସେହି ବାୟୁକୁ ଜ୍ୟୋତିସ୍ୱରୂପ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହାକୁ ତାହାର ରୂପସମ୍ବନ୍ଧୀ ଗୁଣ ଭାବେ ଘୋଷଣା କରାଯାଏ।

Verse 97

स्पर्शरूपस्तु वै वायू रूपमात्रं समावृणोत् । ज्योतिश्चापि विकुर्वाणं रसमात्रं ससर्ज ह

ସ୍ପର୍ଶସ୍ୱଭାବ ଥିବା ବାୟୁ ରୂପ-ଗୁଣମାତ୍ରକୁ ଆବୃତ କରେ। ଏବଂ ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟ ବିକାର ପାଇ ରସ-ଗୁଣମାତ୍ର ସୃଷ୍ଟି କରେ।

Verse 98

संभवंति ततोंभांसि रूपमात्रं समावृणोत् । विकुर्वाणानि चांभांसि गंधमात्रं ससर्जिरे

ତାପରେ ଜଳମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ସେମାନେ ରୂପ-ଗୁଣମାତ୍ରକୁ ଆବୃତ କଲେ। ଏବଂ ସେହି ଜଳମାନେ ବିକାର ପାଇ ଗନ୍ଧ-ଗୁଣମାତ୍ର ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

Verse 99

संघातो जायते तस्मात्तस्य गंधो मतो गुणः । तैजसानीन्द्रियाण्याहुर्देवा वैकारिका दश

ତାହାଠାରୁ ଏକ ସଂଘାତ (ସମୂହ-ଦେହ) ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ତାହାର ଗୁଣ ‘ଗନ୍ଧ’ ବୋଲି ମତ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ‘ତୈଜସ’ ସ୍ୱଭାବର, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଅଧିଷ୍ଠାତୃ ଦେବତାମାନେ ବୈକାରିକ (ସାତ୍ତ୍ୱିକ) ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଜନିତ ଦଶ।

Verse 100

एकादशम्मनश्चात्र देवा वैकारिकाः स्मृताः । त्वक्चक्षुर्नासिका जिह्वा श्रोत्रमत्र च पंचमम्

ଏଠାରେ ମନ ଏକାଦଶମ; ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ବୈକାରିକ (ସାତ୍ତ୍ୱିକ) ‘ଦେବ’ ଭାବେ ସ୍ମୃତ। ତ୍ୱକ୍, ଚକ୍ଷୁ, ନାସିକା, ଜିହ୍ୱା, ଏବଂ ଏଠାରେ ପଞ୍ଚମ—ଶ୍ରୋତ୍ର (କର୍ଣ୍ଣ)।

Verse 101

एतेषां तु मतं कृत्यं शब्दादि ग्रहणं पुनः । वाक्पाणिपादपायूनि चोपस्थं तत्र पञ्चमम्

ଏମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ପୁନଃ ଶବ୍ଦାଦି ଗ୍ରହଣ ବୋଲି ମତ; ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାକ୍, ପାଣି, ପାଦ, ପାୟୁ ଓ ଉପସ୍ଥ—ଏହି ପାଞ୍ଚ (କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ) ଗଣିତ।

Verse 102

विसर्गशिल्पगत्युक्तिर्गुणा एषां विपर्ययात् । आकाश वायु तेजांसि सलिलं पृथिवी तथा

ଏମାନଙ୍କର ଗୁଣ—ବିସର୍ଗ (ସୃଷ୍ଟି/ଉତ୍ସର୍ଜନ), ଶିଳ୍ପ (ଆକାର-ନିର୍ମାଣ), ଗତି ଓ ଉକ୍ତି (ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି) ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ବିପରୀତ କ୍ରମରେ ଏହା ଆକାଶ, ବାୟୁ, ତେଜ, ସଲିଲ ଓ ପୃଥିବୀ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ।

Verse 103

शब्दादिभिर्गुणैर्वीर युक्तानीत्युत्तरोत्तरैः । शांता घोराश्च मूढाश्च विशेषास्तेन ते स्मृताः

ହେ ବୀର! ଶବ୍ଦାଦି ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ଉତ୍ତରୋତ୍ତର ବୃଦ୍ଧି ସହିତ ସେମାନେ କ୍ରମେ କ୍ରମେ ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ତେଣୁ ସେମାନେ ଶାନ୍ତ, ଘୋର ଓ ମୂଢ—ଏହି ବିଶେଷ ଭେଦରେ ସ୍ମୃତ।

Verse 104

नानावीर्याः पृथग्भूतास्ततस्ते संहतिं विना । नाशक्नुवन्प्रजाः स्रष्टुमसमागम्य कृत्स्नशः

ସେମାନେ ନାନା ଶକ୍ତିରେ ସମ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ରହିଲେ; ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଏକତ୍ର ନ ହେବାରୁ ପ୍ରଜାସୃଷ୍ଟି କରିପାରିଲେ ନାହିଁ, କାରଣ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସଂଯୋଗ ବିନା ସୃଷ୍ଟି ଅଗ୍ରସର ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 105

समेत्यान्योन्यसंयोगात्परस्परसमाश्रयात् । एकसंघातलक्षाश्च संप्राप्यैक्यमशेषतः

ପରସ୍ପର ସଂଯୋଗ ଓ ପରସ୍ପର ଆଶ୍ରୟରେ ସେମାନେ ଏକତ୍ର ହେଲେ; ଅସଂଖ୍ୟ ସଂଘାତମାନେ ମଧ୍ୟ ଅବଶେଷ ବିନା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।

Verse 106

पुरुषाधिष्ठितत्वाच्च व्यक्तानुग्रहणे तथा । महदादयो विशेषांता ह्यंडमुत्पादयंति वै

ପୁରୁଷଙ୍କ ଅଧିଷ୍ଠାନ ହେତୁ ଏବଂ ବ୍ୟକ୍ତ ଜଗତକୁ ଅନୁଗ୍ରହ କରିବା ପାଇଁ, ମହତ୍ ଆଦିରୁ ବିଶେଷାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱସମୂହ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରୂପ ଅଣ୍ଡକୁ ଉତ୍ପାଦନ କରେ।

Verse 107

तत्क्रमेण विवृत्तं तु जलबुद्बुदवत्समम् । तत्राव्यक्तस्वरूपोसौ व्यक्तरूपी जनार्दनः

ତାପରେ ତାହା କ୍ରମେ ଜଳର ବୁଦ୍ବୁଦ ପରି ବିକଶିତ ହେଲା; ସେଠାରେ ଅବ୍ୟକ୍ତସ୍ୱରୂପ ଜନାର୍ଦନ ବ୍ୟକ୍ତ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ।

Verse 108

ब्रह्माब्रह्मस्वरूपेण स्वयमेव व्यवस्थितः । मेरुरुल्बमभूत्तस्य जरायुश्च महीधराः

ସେ ସ୍ୱୟଂ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବ୍ରହ୍ମନ—ଉଭୟ ସ୍ୱରୂପରେ ସ୍ୱୟଂସିଦ୍ଧ ଭାବେ ସ୍ଥିତ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମେରୁ ଗର୍ଭଥଳୀ (ଉଲ୍ବ) ହେଲା ଏବଂ ପର୍ବତମାନେ ଜରାୟୁ ସଦୃଶ ଆବରଣ ହେଲେ।

Verse 109

गर्भोदकं समुद्राश्च तस्यासंश्च महात्मनः । तत्र द्वीपास्समुद्राश्च सज्योतिर्लोकसंग्रहः

ଗର୍ଭୋଦକ-ସମୁଦ୍ର ଆଦି ସମୁଦ୍ରମାନେ ଓ ସେଇ ମହାତ୍ମାଙ୍କର ଅଂଶମାନେ ଥିଲେ। ସେଠାରେ ଦ୍ୱୀପ ଓ ସମୁଦ୍ର, ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ଲୋକସମୂହ ସହିତ, ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱର ପୂର୍ଣ୍ଣ ସଙ୍ଗ୍ରହ ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା।

Verse 110

तस्मिन्नंडेऽभवन्वीर सदेवासुरमानुषाः । वारि वह्न्यनिलाकाशैर्वृतैर्भूतादिना बहिः

ହେ ବୀର! ସେଇ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ-ଅଣ୍ଡର ଭିତରେ ଦେବ, ଅସୁର ଓ ମନୁଷ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ଏବଂ ବାହାରେ ତାହା ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଆକାଶ ଓ ଅନ୍ୟ ଭୂତାଦି ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ଥିଲା।

Verse 111

वृतं दशगुणैरंडं भूतादिर्महता तथा । अव्यक्तेनावृतो राजंस्तैः सर्वैः सहितो महान्

ହେ ରାଜନ! ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ-ଅଣ୍ଡ ଦଶଗୁଣ ଆବରଣରେ ଘେରା। ଭୂତାଦି-ମୂଳକ ‘ମହତ୍’ ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଏହା ଆବୃତ; ଏବଂ ‘ଅବ୍ୟକ୍ତ’ ଦ୍ୱାରା ଢାକା ଥିବା ସେଇ ମହତ୍-ତତ୍ତ୍ୱ, ଏହି ସମସ୍ତ ଆବରଣ ସହିତ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ।

Verse 112

एभिरावरणैः सर्वैः सर्वभूतैश्च संयुतम् । नारिकेलफलं यद्वद्बीजं बाह्यदलैरिव

ଏହି ସମସ୍ତ ଆବରଣ ଓ ସର୍ବଭୂତ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ଏହା—ନାରିକେଳ ଫଳର ବୀଜ ବାହ୍ୟ ପରତମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘେରା ଥିବା ପରି ଅଟେ।

Verse 113

ब्रह्मा स्वयं च जगतो विसृष्टौ संप्रवर्त्तते । सृष्टिं च पात्यनुयुगं यावत्कल्पविकल्पना

ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ୱୟଂ ଜଗତର ବିସୃଷ୍ଟିକୁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି; ଏବଂ ଯୁଗେ ଯୁଗେ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କଳ୍ପମାନଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ଚକ୍ର ଚାଲିଥାଏ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ସୃଷ୍ଟିକୁ ପାଳନ କରନ୍ତି।

Verse 114

स संज्ञां याति भगवानेक एव जनार्दनः । सत्वभुग्गुणवान्देवो ह्यप्रमेय पराक्रमः

ସେଇ ଏକମାତ୍ର ଭଗବାନ୍ ଜନାର୍ଦନ ନିଜେ ସମସ୍ତ ନାମ-ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ସତ୍ତ୍ୱଭୋକ୍ତା, ଗୁଣବାନ୍ ଦେବ; ତାଙ୍କ ପରାକ୍ରମ ଅପ୍ରମେୟ।

Verse 115

तमोद्रेकं च कल्पांते रूपं रौद्रं करोति च । राजेंद्राखिलभूतानि भक्षयत्यतिभीषणः

କଳ୍ପାନ୍ତେ ଯେତେବେଳେ ତମସ୍ ଅତ୍ୟଧିକ ବଢ଼େ, ସେ ରୌଦ୍ର ଓ ଅତିଭୀଷଣ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ସେ ସମସ୍ତ ଭୂତକୁ ଭକ୍ଷଣ କରନ୍ତି।

Verse 116

भक्षयित्वा च भूतानि जगत्येकार्णवीकृते । नागपर्यंकशयने शेते सर्वस्वरूपधृक्

ସମସ୍ତ ଭୂତକୁ ଭକ୍ଷଣ କରି, ଯେତେବେଳେ ଜଗତ ଏକାର୍ଣ୍ଣବ ହୋଇଯାଏ, ସେ ସର୍ବରୂପଧାରୀ ପ୍ରଭୁ ନାଗପର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଶୟନରେ ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ଶୁଅନ୍ତି।

Verse 117

प्रबुद्धश्च पुनः सृष्टिं प्रकरोति च रूपधृक् । सृष्टिस्थित्यंतकरणाद्ब्रह्मविष्णुशिवात्मकः

ପୁନଃ ପ୍ରବୁଦ୍ଧ ହୋଇ ସେ ରୂପଧାରୀ ପ୍ରଭୁ ନବ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ସୃଷ୍ଟି-ସ୍ଥିତି-ପ୍ରଳୟର କର୍ତ୍ତା ହେବାରୁ ସେ ବ୍ରହ୍ମା-ବିଷ୍ଣୁ-ଶିବସ୍ୱରୂପ।

Verse 118

स्रष्टा सृजति चात्मानं विष्णुः पाल्यं च पाति च । उपसंह्रियते चापि संहर्त्ता च स्वयं प्रभुः

ସ୍ରଷ୍ଟା ରୂପେ ସେ ନିଜ ସ୍ୱରୂପରୁ ସୃଷ୍ଟିକୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି; ବିଷ୍ଣୁ ରୂପେ ପାଳନୀୟକୁ ପାଳନ କରନ୍ତି; ଏବଂ ପ୍ରଳୟରେ ସମସ୍ତକୁ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଉପସଂହାର କରନ୍ତି—ସଂହର୍ତ୍ତା ମଧ୍ୟ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରଭୁ ହିଁ।

Verse 119

पृथिव्यापस्तथा तेजो वायुराकाशमेव च । स एव सर्वभूतेशो विश्वरूपो यतोव्ययः

ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ତେଜ, ବାୟୁ ଓ ଆକାଶ—ଏ ସବୁ ସେଇ; ସେଇ ସର୍ବଭୂତଙ୍କ ଈଶ୍ୱର, ବିଶ୍ୱରୂପ; ଯାହାଠାରୁ ସବୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସେ ଅବ୍ୟୟ।

Verse 120

सर्गादिकं ततोस्यैव भूतस्थमुपकारकम् । स एव सृज्यः स च सर्गकर्त्ता स एव पाल्यं प्रतिपाल्यते यतः । ब्रह्माद्यवस्थाभिरशेषमूर्त्तिर्ब्रह्मा वरिष्ठो वरदो वरेण्यः

ତଦନନ୍ତର ସର୍ଗାଦି ଯାହା କିଛି—ଭୂତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥିତ ଓ ତାଙ୍କୁ ଉପକାରକ—ସବୁ ତାହାଙ୍କର ହିଁ। ସେଇ ସୃଜ୍ୟ ଓ ସେଇ ସର୍ଗକର୍ତ୍ତା; ସେଇ ପାଳ୍ୟ, କାରଣ ସେଇ ଦ୍ୱାରା ତାହା ପ୍ରତିପାଳିତ ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମାଦି ଅବସ୍ଥା ଧରି ସେ ଅଶେଷମୂର୍ତ୍ତି; ବ୍ରହ୍ମା ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବରଦ ଓ ବରେଣ୍ୟ।