Adhyaya 16

Verse 1

भीष्म उवाच । यदेतत्कथितं ब्रह्मंस्तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम् । कमलस्याभिपातेन तीर्थं जातं धरातले

ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟର ଉତ୍ତମ ବର୍ଣ୍ଣନା କହାଯାଇଛି। କମଳର ଅବତରଣ (ପତନ) ଦ୍ୱାରା ଧରାତଳେ ଏହି ତୀର୍ଥ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।

Verse 2

तत्रस्थेन भगवता विष्णुना शंकरेण च । यत्कृतं मुनिशार्दूल तत्सर्वं परिकीर्त्तय

ହେ ମୁନିଶାର୍ଦୂଳ, ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶଙ୍କର ଯାହା କରିଥିଲେ, ସେ ସବୁକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବିସ୍ତାରରେ କୀର୍ତ୍ତନ କର।

Verse 3

कथं यज्ञो हि देवेन विभुना तत्र कारितः । के सदस्या ऋत्विजश्च ब्राह्मणाः के समागताः

ସେଠାରେ ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ ଦେବ ଯଜ୍ଞକୁ କିପରି କରାଇଲେ? ସଦସ୍ୟ କେ କେ ଥିଲେ, ଋତ୍ୱିଜ କେ କେ ଥିଲେ, ଏବଂ କେଉଁ କେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସମାଗତ ହୋଇଥିଲେ?

Verse 4

के भागास्तस्य यज्ञस्य किं द्रव्यं का चदक्षिणा । का वेदी किं प्रमाणं च कृतं तत्र विरंचिना

ସେଇ ଯଜ୍ଞରେ କେ କେ ଭାଗ ଥିଲା? ଯଜ୍ଞଦ୍ରବ୍ୟ କଣ ଥିଲା ଓ ଦକ୍ଷିଣା କଣ ଥିଲା? ବେଦୀ କେମିତି ଥିଲା, ତାହାର ପ୍ରମାଣ (ମାପ) କେତେ, ଏବଂ ବିରଞ୍ଚି (ବ୍ରହ୍ମା) ସେଠାରେ ତାହାକୁ କିପରି ବିନ୍ୟାସ କଲେ?

Verse 5

यो याज्यः सर्वदेवानां वेदैः सर्वत्र पठ्यते । कं च काममभिध्यायन्वेधा यज्ञं चकार ह

ଯେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ପୂଜ୍ୟ ଏବଂ ଯାହାଙ୍କ ସ୍ତୁତି ବେଦରେ ସର୍ବତ୍ର ପଠିତ ହୁଏ—ସେଇ କାମନାକୁ ଧ୍ୟାନ କରି ବିଧାତା (ବ୍ରହ୍ମା) ଯଜ୍ଞ କଲେ।

Verse 6

यथासौ देवदेवेशो ह्यजरश्चामरश्च ह । तथा चैवाक्षयः स्वर्गस्तस्य देवस्य दृश्यते

ଯେପରି ସେ ଦେବଦେବେଶ୍ୱର ଅଜର ଓ ଅମର, ସେପରି ସେଇ ଦେବଙ୍କର ସ୍ୱର୍ଗ ମଧ୍ୟ ଅକ୍ଷୟ ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ।

Verse 7

अन्येषां चैव देवानां दत्तः स्वर्गो महात्मना । अग्निहोत्रार्थमुत्पन्ना वेदा ओषधयस्तथा

ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମହାତ୍ମା ସ୍ୱର୍ଗ ଦାନ କଲେ; ଏବଂ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ବେଦ ଓ ଔଷଧିମାନେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।

Verse 8

ये चान्ये पशवो भूमौ सर्वे ते यज्ञकारणात् । सृष्टा भगवतानेन इत्येषा वैदिकी श्रुतिः

ପୃଥିବୀରେ ଥିବା ଅନ୍ୟ ପଶୁମାନେ ସମସ୍ତେ ଯଜ୍ଞକାରଣରୁ ଭଗବାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟ—ଏହି ହେଉଛି ବୈଦିକ ଶ୍ରୁତି।

Verse 9

तदत्र कौतुकं मह्यं श्रुत्वेदं तव भाषितम् । यं काममधिकृत्यैकं यत्फलं यां च भावनां

ତୁମେ କହିଥିବା କଥା ଶୁଣି ମୋତେ କୌତୁହଳ ହେଲା—ସେଇ ଏକମାତ୍ର କାମନାକୁ ଆଧାର କରି ତାହାର ଫଳ କ’ଣ, ଏବଂ କେଉଁ ଭାବନା (ଧ୍ୟାନ) ଗ୍ରହଣୀୟ?

Verse 10

कृतश्चानेन वै यज्ञः सर्वं शंसितुमर्हसि । शतरूपा च या नारी सावित्री सा त्विहोच्यते

ନିଶ୍ଚୟ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି; ଏବେ ତୁମେ ସମସ୍ତ କଥା ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କର। ଏବଂ ଯେ ନାରୀ ଶତରୂପା, ସେଇ ଏଠାରେ ସାବିତ୍ରୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 11

भार्या सा ब्रह्मणः प्रोक्ताः ऋषीणां जननी च सा । पुलस्त्याद्यान्मुनीन्सप्त दक्षाद्यांस्तु प्रजापतीन्

ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ବୋଲି ପ୍ରକାଶିତ, ଏବଂ ଋଷିମାନଙ୍କର ଜନନୀ ମଧ୍ୟ ସେଇ—ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଆଦି ସପ୍ତ ମୁନିଙ୍କର ଓ ଦକ୍ଷ ଆଦି ପ୍ରଜାପତିମାନଙ୍କର।

Verse 12

स्वायंभुवादींश्च मनून्सावित्री समजीजनत् । धर्मपत्नीं तु तां ब्रह्मा पुत्रिणीं ब्रह्मणः प्रियः

ସାବିତ୍ରୀ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଆଦି ମନୁମାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା—ବ୍ରହ୍ମଣଙ୍କ ପ୍ରିୟ—ତାଙ୍କୁ ଧର୍ମପତ୍ନୀ ଭାବେ, ଯେନେ ନିଜ କନ୍ୟା ହେଉ, ସେପରି ଗ୍ରହଣ କଲେ।

Verse 13

पतिव्रतां महाभागां सुव्रतां चारुहासिनीं । कथं सतीं परित्यज्य भार्यामन्यामविंदत

ଏପରି ପତିବ୍ରତା, ମହାଭାଗା, ସୁବ୍ରତା ଓ ମଧୁରହାସିନୀ ସତୀଙ୍କୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି ସେ କିପରି ଅନ୍ୟ ନାରୀକୁ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲେ?

Verse 14

किं नाम्नी किं समाचारा कस्य सा तनया विभोः । क्व सा दृष्टा हि देवेन केन चास्य प्रदर्शिता

ତାହାର ନାମ କ’ଣ, ତାହାର ଆଚାର କିପରି? ହେ ବିଭୋ, ସେ କାହାର କନ୍ୟା? ଦେବତା ତାକୁ କେଉଁଠି ଦେଖିଲେ, ଏବଂ କିଏ ତାକୁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖାଇଲା?

Verse 15

किं रूपा सा तु देवेशी दृष्टा चित्तविमोहिनी । यां तु दृष्ट्वा स देवेशः कामस्य वशमेयिवान्

ସେ ଦେବେଶୀ କେମିତି ରୂପବତୀ ଥିଲେ, ଯାହାକୁ ଦେଖିଲେ ଚିତ୍ତ ମୋହିତ ହୁଏ—ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଦେବମୁଖ୍ୟ ମଧ୍ୟ କାମର ବଶରେ ପଡ଼ିଲେ?

Verse 16

वर्णतो रूपतश्चैव सावित्र्यास्त्वधिका मुने । या मोहितवती देवं सर्वलोकेश्वरं विभुम्

ହେ ମୁନି, ବର୍ଣ୍ଣରେ ଓ ରୂପରେ ସେ ସାବିତ୍ରୀଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ଥିଲେ; ସେଇ ସର୍ବଲୋକେଶ୍ୱର ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଦେବଙ୍କୁ ମୋହିତ କଲେ।

Verse 17

यथा गृहीतवान्देवो नारीं तां लोकसुंदरीं । यथा प्रवृत्तो यज्ञोसौ तथा सर्वं प्रकीर्तय

ଦେବତା ସେଇ ଲୋକସୁନ୍ଦରୀ ନାରୀକୁ କିପରି ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଏବଂ ସେଇ ଯଜ୍ଞ କିପରି ଅଗ୍ରସର ହେଲା—ସବୁ କଥା ବିସ୍ତାରରେ କହ।

Verse 18

तां दृष्ट्वा ब्रह्मणः पार्श्वे सावित्री किं चकार ह । सावित्र्यां तु तदा ब्रह्मा कां तु वृत्तिमवर्त्तत

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ସାବିତ୍ରୀ କ’ଣ କଲେ? ଏବଂ ସେ ସମୟରେ ସାବିତ୍ରୀ ପ୍ରତି ବ୍ରହ୍ମା କେଉଁ ପଥ ଅବଲମ୍ବନ କଲେ?

Verse 19

सन्निधौ कानि वाक्यानि सावित्री ब्रह्मणा तदा । उक्ताप्युक्तवती भूयः सर्वं शंसितुमर्हसि

ସେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସନ୍ନିଧିରେ ସାବିତ୍ରୀ କେଉଁ କେଉଁ ବାକ୍ୟ କହିଥିଲେ? ପୂର୍ବେ କୁହାଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୟାକରି ସବୁ କଥା ପୁନଃ ବିସ୍ତାରରେ କହ।

Verse 20

किं कृतं तत्र युष्माभिः कोपो वाथ क्षमापि वा । यत्कृतं तत्र यद्दृष्टं यत्तवोक्तं मया त्विह

ସେଠାରେ ତୁମେ କ’ଣ କଲ? ସେ କ୍ରୋଧ ଥିଲା କି ଖ୍ଷମା? ସେଠାରେ ଯାହା ହେଲା, ଯାହା ଦେଖାଗଲା, ତୁମେ ଯାହା କହିଲ—ସେ ସବୁ ଏଠି ମୋତେ କୁହ।

Verse 21

विस्तरेणेह सर्वाणि कर्माणि परमेष्ठिनः । श्रोतुमिच्छाम्यशेषेण विधेर्यज्ञविधिं परं

ମୁଁ ଏଠାରେ ବିସ୍ତାରରେ, କିଛି ଛାଡ଼ିନାହିଁ, ପରମେଷ୍ଠି (ବ୍ରହ୍ମା)ଙ୍କ ସମସ୍ତ କର୍ମ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି; ବିଶେଷତଃ ବିଧି (ବ୍ରହ୍ମା)ଙ୍କ ପରମ ଯଜ୍ଞବିଧିକୁ।

Verse 22

कर्मणामानुपूर्व्यं च प्रारंभो होत्रमेव च । होतुर्भक्षो यथाऽचापि प्रथमा कस्य कारिता

କର୍ମମାନଙ୍କ ଯଥୋଚିତ କ୍ରମ, ସେମାନଙ୍କ ଆରମ୍ଭ, ହୋମକ୍ରିୟା, ଏବଂ ହୋତା ଋତ୍ୱିଜଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଭାଗ—ଏସବୁ ପ୍ରଥମେ କିଏ ପ୍ରଚଳିତ କଲେ?

Verse 23

कथं च भगवान्विष्णुः साहाय्यं केन कीदृशं । अमरैर्वा कृतं यच्च तद्भवान्वक्तुमर्हति

ଏବଂ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ କାହା ଦ୍ୱାରା, କିପରି ସାହାଯ୍ୟ କଲେ? ତଥା ଅମର ଦେବମାନେ ଯାହା କଲେ—ସେ ସବୁ ଆପଣ କହିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ।

Verse 24

देवलोकं परित्यज्य कथं मर्त्यमुपागतः । गार्हपत्यं च विधिना अन्वाहार्यं च दक्षिणम्

ଦେବଲୋକ ଛାଡ଼ି ଆପଣ କିପରି ମର୍ତ୍ୟଲୋକକୁ ଆସିଲେ? ଏବଂ ବିଧିଅନୁସାରେ ଗାର୍ହପତ୍ୟ ଅଗ୍ନି, ଅନ୍ୱାହାର୍ୟ (ଦକ୍ଷିଣ) ଅଗ୍ନି ଓ ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନିକୁ କିପରି ସ୍ଥାପନ କଲେ?

Verse 25

अग्निमाहवनीयं च वेदीं चैव तथा स्रुवम् । प्रोक्षणीयं स्रुचं चैव आवभृथ्यं तथैव च

ସେ ଆହବନୀୟ ଅଗ୍ନି, ବେଦୀ ଓ ସ୍ରୁବକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ; ଏହିପରି ପ୍ରୋକ୍ଷଣୀ (ଛିଟା-ଜଳପାତ୍ର), ସ୍ରୁଚ୍ (ଆହୁତି-ଚମଚ) ଏବଂ ଆବଭୃଥ୍ୟ (ସମାପନ-ଶୁଦ୍ଧି-ସ୍ନାନବିଧି) ମଧ୍ୟ।

Verse 26

अग्नींस्त्रींश्च यथा चक्रे हव्यभागवहान्हि वै । हव्यादांश्च सुरांश्चक्रे कव्यादांश्च पितॄनपि

ଯେପରି ସେ ହବ୍ୟଭାଗ ବହନକାରୀ ତିରିଶ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ସେହିପରି ହବ୍ୟଭୋକ୍ତା ଦେବମାନଙ୍କୁ ଓ କବ୍ୟଭୋକ୍ତା ପିତୃମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

Verse 27

भागार्थं यज्ञविधिना ये यज्ञा यज्ञकर्मणि । यूपान्समित्कुशं सोमं पवित्रं परिधीनपि

ନିଜ ନିଜ ଭାଗ (ଯଜ୍ଞଫଳ) ପାଇବା ପାଇଁ ଯଜ୍ଞକର୍ମରେ ବିଧିଅନୁସାରେ ଯେ ଯଜ୍ଞ ହୁଏ, ସେଥିରେ ଯୂପ, ସମିଧ, କୁଶ, ସୋମ, ପବିତ୍ର (ଛାଣି) ଏବଂ ପରିଧି (ଆବରଣ କାଠ) ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।

Verse 28

यज्ञियानि च द्रव्याणि यथा ब्रह्मा चकार ह । विबभ्राज पुरा यश्च पारमेष्ठ्येन कर्मणा

ଯେପରି ବ୍ରହ୍ମା ପୁରାକାଳରେ ଯଜ୍ଞଯୋଗ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଗଢ଼ିଥିଲେ, ସେହିପରି ସେ ପାରମେଷ୍ଠ୍ୟ (ପରମ ସ୍ରଷ୍ଟା) କର୍ମଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଭାବେ ବିରାଜିଲେ।

Verse 29

क्षणा निमेषाः काष्ठाश्च कलास्त्रैकाल्यमेव च । मुहूर्तास्तिथयो मासा दिनं संवत्सरस्तथा

କ୍ଷଣ, ନିମେଷ, କାଷ୍ଠା, କଳା ଏବଂ ତ୍ରିକାଳ; ଏହିପରି ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ତିଥି, ମାସ, ଦିନ ଓ ସଂବତ୍ସର ମଧ୍ୟ (ସେ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କଲେ)।

Verse 30

ऋतवः कालयोगाश्च प्रमाणं त्रिविधं पुरा । आयुः क्षेत्राण्यपचयं लक्षणं रूपसौष्ठवम्

ଋତୁମାନେ, କାଳର ସଂଯୋଗ ଏବଂ ପୁରାତନ ତ୍ରିବିଧ ପ୍ରମାଣ; ଆୟୁ, ଦେହ-କ୍ଷେତ୍ର (ଅଙ୍ଗ-ଧାତୁ), କ୍ଷୟ, ଲକ୍ଷଣ ଓ ରୂପର ସୌଷ୍ଠବ।

Verse 31

त्रयो वर्णास्त्रयो लोकास्त्रैविद्यं पावकास्त्रयः । त्रैकाल्यं त्रीणि कर्माणि त्रयो वर्णास्त्रयो गुणाः

ତିନି ବର୍ଣ୍ଣ, ତିନି ଲୋକ ଓ ତ୍ରୈବିଦ୍ୟ; ତିନି ପାବକ (ଅଗ୍ନି) ଅଛନ୍ତି। ତ୍ରିକାଳ, ତିନି ପ୍ରକାର କର୍ମ (ଯଜ୍ଞାଦି); ତିନି ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ତିନି ଗୁଣ।

Verse 32

सृष्टा लोकाः पराः स्रष्ट्रा ये चान्येनल्पचेतसा । या गतिर्धर्मयुक्तानां या गतिः पापकर्मणां

ସ୍ରଷ୍ଟା ଉଚ୍ଚ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଏବଂ ଅଳ୍ପଚେତନଙ୍କ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ। ଧର୍ମଯୁକ୍ତଙ୍କ ଗତି କ’ଣ, ପାପକର୍ମୀଙ୍କ ଗତି କ’ଣ?

Verse 33

चातुर्वर्ण्यस्य प्रभवश्चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता । चतुर्विद्यस्य यो वेत्ता चतुराश्रमसंश्रयः

ସେ ଚାତୁର୍ବର୍ଣ୍ଣ୍ୟର ଉତ୍ସ ଓ ସେହି ଚାତୁର୍ବର୍ଣ୍ଣ୍ୟର ରକ୍ଷକ; ସେ ଚତୁର୍ବିଦ୍ୟାର ଜ୍ଞାତା ଓ ଚାରି ଆଶ୍ରମର ଆଶ୍ରୟ।

Verse 34

यः परं श्रूयते ज्योतिर्यः परं श्रूयते तपः । यः परं परतः प्राह परं यः परमात्मवान्

ଯେ ଶ୍ରୁତିରେ ପରମ ଜ୍ୟୋତି ଭାବେ ଶୁଣାଯାନ୍ତି, ଯେ ଶ୍ରୁତିରେ ପରମ ତପ ଭାବେ ଶୁଣାଯାନ୍ତି; ଯେ ‘ପର’କୁ ମଧ୍ୟ ‘ପରତଃ’—ତାହାରୁ ଅତୀତ ବୋଲି କହନ୍ତି, ସେଇ ପରମାତ୍ମବାନ।

Verse 35

सेतुर्यो लोकसेतूनां मेध्यो यो मेध्यकर्मणाम् । वेद्यो यो वेदविदुषां यः प्रभुः प्रभवात्मनाम्

ସେ ଲୋକସେତୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେତୁ, ମେଧ୍ୟକର୍ମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରମ ପବିତ୍ର; ବେଦବିଦ୍ୱାନମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେ ଜ୍ଞେୟ, ଏବଂ ପ୍ରଭବସ୍ୱଭାବୀମାନଙ୍କ ପ୍ରଭୁ ସେଇ।

Verse 36

असुभूतश्च भूतानामग्निभूतोग्निवर्चसाम् । मनुष्याणां मनोभूतस्तपोभूतस्तपस्विनाम्

ସେ ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କର ପ୍ରାଣ ହୁଅନ୍ତି; ତେଜସ୍ବୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ଅଗ୍ନି ହୁଅନ୍ତି। ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ମନ, ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ତପସ୍ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 37

विनयो नयवृत्तीनां तेजस्तेजस्विनामपि । इत्येतत्सर्वमखिलान्सृजन्लोकपितामहः

ସୁନୀତିବାନଙ୍କ ଆଚରଣରେ ବିନୟ, ତେଜସ୍ବୀମାନଙ୍କ ତେଜ ମଧ୍ୟ (ତାହାଇ); ଏଭଳି ସମଗ୍ର ସବୁକିଛି ସୃଜନ କରି ଲୋକପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟିକୁ ପ୍ରକାଶ କଲେ।

Verse 38

यज्ञाद्गतिं कामन्वैच्छत्कथं यज्ञे मतिः कृता । एष मे संशयो ब्रह्मन्नेष मे संशयः परः

ଯଜ୍ଞରୁ ମିଳୁଥିବା ଗତିକୁ କାମନା କରି, ତାଙ୍କର ମତି ଯଜ୍ଞରେ କିପରି ସ୍ଥିର ହେଲା? ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ଏହି ମୋର ସନ୍ଦେହ—ଏହି ମୋର ପରମ ସନ୍ଦେହ।

Verse 39

आश्चर्यः परमो ब्रह्मा देवैर्दैत्यैश्च पठ्यते । कर्मणाश्चर्यभूतोपि तत्त्वतः स इहोच्यते

ଦେବ ଓ ଦୈତ୍ୟ—ଦୁହେଁ ପରମ ବ୍ରହ୍ମକୁ ‘ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ’ ବୋଲି ପଠନ କରନ୍ତି। କର୍ମଦ୍ୱାରା ସେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରୂପ ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏଠାରେ ତାଙ୍କର ତତ୍ତ୍ୱସ୍ୱରୂପ ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଉଛି।

Verse 40

पुलस्त्य उवाच । प्रश्नभारो महानेष त्वयोक्तो ब्रह्मणश्च यः । यथाशक्ति तु वक्ष्यामि श्रूयतां तत्परं यशः

ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—ବ୍ରହ୍ମା ସମ୍ବନ୍ଧରେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଯେ ପ୍ରଶ୍ନମହାଭାର ଉଠାଇଛ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ମହାନ। ମୁଁ ଯଥାଶକ୍ତି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି; ସେ ପରମ ଯଶୋମୟ କଥା ଶୁଣ।

Verse 41

सहस्रास्यं सहस्राक्षं सहस्रचरणं च यम् । सहस्रश्रवणं चैव सहस्रकरमव्ययम्

ଯାହାକୁ ସହସ୍ରମୁଖ, ସହସ୍ରନେତ୍ର ଓ ସହସ୍ରଚରଣ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି; ସେ ସହସ୍ରକର୍ଣ୍ଣ ଓ ସହସ୍ରହସ୍ତଧାରୀ ଅବ୍ୟୟ।

Verse 42

सहस्रजिह्वं साहस्रं सहस्रपरमं प्रभुं । सहस्रदं सहस्रादिं सहस्रभुजमव्ययम्

ମୁଁ ସେହି ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା କରେ—ଯିଏ ସହସ୍ରଜିହ୍ୱ, ସହସ୍ରଗୁଣ ପରାକ୍ରମୀ, ସହସ୍ରମାନଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ପରମ ପ୍ରଭୁ; ସହସ୍ରରେ ଦାନଦାତା, ସହସ୍ରର ଆଦିମୂଳ, ସହସ୍ରଭୁଜ ଅବ୍ୟୟ।

Verse 43

हवनं सवनं चैव हव्यं होतारमेव च । पात्राणि च पवित्राणि वेदीं दीक्षां चरुं स्रुवम्

ହବନ, ସବନ (ସୋମ-ନିଷ୍ପେଷଣ କ୍ରିୟା) ଏବଂ ହବ୍ୟ (ଆହୁତି-ଦ୍ରବ୍ୟ) ସହ ହୋତା; ପାତ୍ରମାନେ ଓ ପବିତ୍ରକରଣ ଉପାୟ; ବେଦୀ, ଦୀକ୍ଷା, ଚରୁ (ଯଜ୍ଞାନ୍ନ) ଓ ସ୍ରୁବ—ଏସବୁ ବୈଦିକ ଯଜ୍ଞର ଅଙ୍ଗ।

Verse 44

स्रुक्सोममवभृच्चैव प्रोक्षणीं दक्षिणा धनम् । अद्ध्वर्युं सामगं विप्रं सदस्यान्सदनं सदः

ସ୍ରୁକ, ସୋମ (ଯାଗ/ଆହୁତି) ଓ ଅବଭୃଥ-ସ୍ନାନ; ପ୍ରୋକ୍ଷଣୀ, ଦକ୍ଷିଣା ଓ ଧନ; ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ, ସାମଗ, ବିପ୍ର; ସଦସ୍ୟମାନେ, ସଦନ (ଯଜ୍ଞଶାଳା) ଓ ସଦଃ (ଯଜ୍ଞସତ୍ର)—ଏସବୁକୁ ମଧ୍ୟ ସେ ପ୍ରକଟ କଲେ।

Verse 45

यूपं समित्कुशं दर्वी चमसोलूखलानि च । प्राग्वंशं यज्ञभूमिं च होतारं बन्धनं च यत्

ଯୂପ, ସମିଧା ଓ କୁଶ, ଦର୍ବୀ, ଚମସ ଓ ଉଖଳ; ପ୍ରାଗ୍ୱଂଶ, ଯଜ୍ଞଭୂମି, ହୋତା ଏବଂ ଯେ କୌଣସି ବନ୍ଧନ-ରଜ୍ଜୁ ଅଛି—ଏସବୁ ଯଜ୍ଞର ଅଙ୍ଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 46

ह्रस्वान्यतिप्रमाणानि प्रमाणस्थावराणि च । प्रायश्चित्तानि वाजाश्च स्थंडिलानि कुशास्तथा

ହ୍ରସ୍ୱ (ସଂକ୍ଷିପ୍ତ) କର୍ମ, ଅତିପ୍ରମାଣ (ଅତିବିସ୍ତାର) ମାପ ଓ ସ୍ଥିର ପ୍ରମାଣ; ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ, ବାଜ-ଯଜ୍ଞ; ଏବଂ ସ୍ଥଣ୍ଡିଲ ଓ କୁଶ-ବିନ୍ୟାସ—ଏସବୁ ମଧ୍ୟ ଯଜ୍ଞବିଧିରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।

Verse 47

मंत्रं यज्ञं च हवनं वह्निभागं भवं च यं । अग्रेभुजं होमभुजं शुभार्चिषमुदायुधं

ଯିଏ ନିଜେ ମନ୍ତ୍ର, ସେଇ ଯଜ୍ଞ ଓ ହବନ; ଅଗ୍ନିରେ ଅର୍ପିତ ଭାଗ ଗ୍ରହଣକାରୀ; ଭବ (ଶିବ); ଅଗ୍ରଭୋକ୍ତା ଓ ହୋମଭୋକ୍ତା—ଯାହାଙ୍କ ଜ୍ୱାଳା ଶୁଭ ଏବଂ ଯାହାଙ୍କ ଆୟୁଧ ଉଦ୍ୟତ।

Verse 48

आहुर्वेदविदो विप्रा यो यज्ञः शाश्वतः प्रभुः । यां पृच्छसि महाराज पुण्यां दिव्यामिमां कथां

ବେଦବିଦ୍ ବିପ୍ରମାନେ କହନ୍ତି—ଏହି ଯଜ୍ଞ ହିଁ ଶାଶ୍ୱତ ପ୍ରଭୁ। ହେ ମହାରାଜ, ଆପଣ ପଚାରୁଥିବା ଏହି ପୁଣ୍ୟମୟ ଦିବ୍ୟ କଥା—

Verse 49

यदर्थं भगवान्ब्रह्मा भूमौ यज्ञमथाकरोत् । हितार्थं सुरमर्त्यानां लोकानां प्रभवाय च

ଯେ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଭଗବାନ୍ ବ୍ରହ୍ମା ପୃଥିବୀରେ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ—ଦେବ ଓ ମର୍ତ୍ୟମାନଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ, ଏବଂ ଲୋକମାନଙ୍କ ପ୍ରଭବ/ଉଦ୍ଭବ ପାଇଁ।

Verse 50

ब्रह्माथ कपिलश्चैव परमेष्ठी तथैव च । देवाः सप्तर्षयश्चैव त्र्यंबकश्च महायशाः

ବ୍ରହ୍ମା, କପିଲ ଏବଂ ପରମେଷ୍ଠୀ ମଧ୍ୟ; ଦେବଗଣ ଓ ସପ୍ତର୍ଷି; ଏବଂ ମହାଯଶସ୍ବୀ ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ (ଶିବ) ମଧ୍ୟ।

Verse 51

सनत्कुमारश्च महानुभावो मनुर्महात्मा भगवान्प्रजापतिः । पुराणदेवोथ तथा प्रचक्रे प्रदीप्तवैश्वानरतुल्यतेजाः

ମହାନୁଭାବ ସନତ୍କୁମାର, ମହାତ୍ମା ମନୁ, ଭଗବାନ ପ୍ରଜାପତି—ପୁରାତନ ଦେବ—ତେବେ ତାହାକୁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ କଲେ; ବୈଶ୍ୱାନର ଅଗ୍ନି ସମ ଦୀପ୍ତ ତେଜରେ ଜ୍ୱଳମାନ।

Verse 52

पुरा कमलजातस्य स्वपतस्तस्य कोटरे । पुष्करे यत्र संभूता देवा ऋषिगणास्तथा

ପୁରାତନ କାଳେ, କମଳଜ (ବ୍ରହ୍ମା) ସେହି କୋଟରରେ ଶୟନ କରୁଥିବାବେଳେ, ପୁଷ୍କରରେ ଦେବମାନେ ଏବଂ ସେହିପରି ଋଷିଗଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।

Verse 53

एष पौष्करको नाम प्रादुर्भावो महात्मनः । पुराणं कथ्यते यत्र वेदस्मृतिसुसंहितं

ଏହା ମହାତ୍ମାଙ୍କ ‘ପୌଷ୍କରକ’ ନାମକ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ; ଯେଉଁଠାରେ ବେଦ ଓ ସ୍ମୃତି ସହ ସୁସଂହିତ ପୁରାଣ କଥିତ ହୁଏ।

Verse 54

वराहस्तु श्रुतिमुखः प्रादुर्भूतो विरिंचिनः । सहायार्थं सुरश्रेष्ठो वाराहं रूपमास्थितः

ତେବେ ଶ୍ରୁତିମୁଖ ଥିବା ବରାହଦେବ ବିରିଞ୍ଚି (ବ୍ରହ୍ମା)ଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲେ; ସହାୟାର୍ଥେ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ ବରାହ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ।

Verse 55

विस्तीर्णं पुष्करे कृत्वा तीर्थं कोकामुखं हि तत् । वेदपादो यूपदंष्ट्रः क्रतुहस्तश्चितीमुखः

ପୁଷ୍କରେ ତାହାକୁ ବିସ୍ତୃତ କରି ସେ ତୀର୍ଥ ‘କୋକାମୁଖ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ତାହାର ପାଦ ବେଦ, ଦଂଷ୍ଟ୍ରା ଯୂପ, ହସ୍ତ କ୍ରତୁ, ମୁଖ ଚିତି (ଯଜ୍ଞବେଦୀ) ଅଟେ।

Verse 56

अग्निजिह्वो दर्भरोमा ब्रह्मशीर्षो महातपाः । अहोरात्रेक्षणो दिव्यो वेदांगः श्रुतिभूषणः

ସେ ଦିବ୍ୟ ମହାତପସ୍ବୀ—ଅଗ୍ନି ଯାହାର ଜିହ୍ୱା, ଦର୍ଭ ଯାହାର ରୋମ, ବ୍ରହ୍ମା ଯାହାର ଶିର। ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଅହୋରାତ୍ର; ସେ ବେଦାଙ୍ଗ ଓ ଶ୍ରୁତିଭୂଷଣ।

Verse 57

आज्यनासः स्रुवतुंडः सामघोषस्वनो महान् । सत्यधर्ममयः श्रीमान्कर्मविक्रमसत्कृतः

ସେ ‘ଆଜ୍ୟନାସ’ ଓ ‘ସ୍ରୁବତୁଣ୍ଡ’; ସାମଘୋଷର ମହାନାଦରେ ମହାନ। ସତ୍ୟ-ଧର୍ମମୟ, ଶ୍ରୀମାନ, ଏବଂ କର୍ମବିକ୍ରମରେ ସତ୍କୃତ।

Verse 58

प्रायश्चित्तनखो धीरः पशुजानुर्मखाकृतिः । उद्गात्रांत्रो होमलिंगो फलबीजमहौषधिः

ସେ ଧୀର; ତାଙ୍କ ନଖ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ। ତାଙ୍କ ଜାନୁ ଯଜ୍ଞପଶୁ; ତାଙ୍କ ଆକୃତି ନିଜେ ମଖ (ଯଜ୍ଞ)। ତାଙ୍କ ଅନ୍ତ୍ର ଉଦ୍ଗାତା; ତାଙ୍କ ଲିଙ୍ଗ ହୋମ; ଫଳ-ବୀଜରେ ନିହିତ ମହୌଷଧି-ଶକ୍ତି ସେଇ।

Verse 59

वाय्वंतरात्मा मंत्रास्थिरापस्फिक्सोमशोणितः । वेदस्कंधो हविर्गंधो हव्यकव्यातिवेगवान्

ସେ ଅନ୍ତରେ ବାୟୁ ଓ ଅନ୍ତରାତ୍ମା; ସେ ମନ୍ତ୍ର, ସ୍ଥିରତା, ଆପଃ, ସ୍ଫିକ୍, ସୋମ ଓ ଶୋଣିତ। ସେ ବେଦସ୍କନ୍ଧ, ହବିର୍ଗନ୍ଧ; ଦେବଙ୍କ ହବ୍ୟ ଓ ପିତୃଙ୍କ କବ୍ୟକୁ ଅତିବେଗେ ବହନ କରେ।

Verse 60

प्राग्वंशकायो द्युतिमान्नानादीक्षाभिरर्चितः । दक्षिणाहृदयो योगी महासत्रमयो महान्

ତାଙ୍କ ଦେହ ପୂର୍ବାଭିମୁଖ ଓ ଦ୍ୟୁତିମାନ୍ ଥିଲା; ନାନା ପ୍ରକାର ଦୀକ୍ଷାରେ ସେ ପୂଜିତ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଦକ୍ଷିଣାଭିମୁଖ; ସେ ମହାଯୋଗୀ, ମହାନ୍—ଯେନ ସ୍ୱୟଂ ମହାସତ୍ରରୂପ।

Verse 61

उपाकर्मेष्टिरुचिरः प्रवर्ग्यावर्तभूषणः । छायापत्नीसहायो वै मणिशृंगमिवोच्छ्रितः

ଉପାକର୍ମ ଓ ଇଷ୍ଟି-ଯଜ୍ଞରେ ସେ ରମଣୀୟ ଥିଲେ; ପବିତ୍ର ପ୍ରବର୍ଗ୍ୟ ଓ ତାହାର ‘ଆବର୍ତ୍ତ’ ଭୂଷଣରେ ଭୂଷିତ। ଛାୟା-ପତ୍ନୀର ସହାୟତା ସହିତ ସେ ମଣିମୟ ଶିଖର ପରି ଉଚ୍ଚେ ଉଦିତ ହେଲେ।

Verse 62

सर्वलोकहितात्मा यो दंष्ट्रयाभ्युज्जहारगाम् । ततः स्वस्थानमानीय पृथिवीं पृथिवीधरः

ଯିଏ ସର୍ବଲୋକହିତସ୍ୱରୂପ, ସେ ନିଜ ଦଂଷ୍ଟ୍ରାଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀକୁ ଉପରେ ଉଦ୍ଧାର କଲେ। ପରେ ପୃଥିବୀଧର ତାକୁ ତାହାର ସ୍ୱସ୍ଥାନକୁ ଆଣି ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ।

Verse 63

ततो जगाम निर्वाणं पृथिवीधारणाद्धरिः । एवमादिवराहेण धृत्वा ब्रह्महितार्थिना

ତାପରେ ପୃଥିବୀଧାରଣ ପରେ ହରି ନିର୍ବାଣକୁ ଗମନ କଲେ। ଏଭଳି ବ୍ରହ୍ମହିତାର୍ଥୀ ଆଦିବରାହ ଧରି (ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ) ସମ୍ପନ୍ନ କଲେ।

Verse 64

उद्धृता पुष्करे पृथ्वी सागरांबुगता पुरा । वृतः शमदमाभ्यां यो दिव्ये कोकामुखे स्थितः

ପୂର୍ବକାଳରେ ସାଗରଜଳରେ ନିମଗ୍ନ ପୃଥିବୀ ପୁଷ୍କରେ ଉଦ୍ଧୃତ ହୋଇଥିଲା। ଯିଏ ଦିବ୍ୟ କୋକାମୁଖେ ସ୍ଥିତ ଓ ଶମ-ଦମରେ ଆବୃତ, ସେଇ ବନ୍ଦନୀୟ।

Verse 65

आदित्यैर्वसुभिः साध्यैर्मरुद्भिर्दैवतैः सह । रुद्रैर्विश्वसहायैश्च यक्षराक्षसकिन्नरैः

ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ, ସାଧ୍ୟ, ମରୁତ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବଗଣଙ୍କ ସହ; ବିଶ୍ୱକୁ ସହାୟ କରୁଥିବା ରୁଦ୍ରମାନଙ୍କ ସହ; ଏବଂ ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ ଓ କିନ୍ନରମାନଙ୍କ ସହିତ (ସେମାନେ ସେଠାରେ ଥିଲେ)।

Verse 66

दिग्भिर्विदिग्भिः पृथिवी नदीभिः सह सागरैः । चराचरगुरुः श्रीमान्ब्रह्मा ब्रह्मविदांवरः

ଦିଗ ଓ ବିଦିଗ ସହ, ପୃଥିବୀ ସହ, ନଦୀମାନଙ୍କ ସହ ଏବଂ ସାଗରମାନଙ୍କ ସହ—(ସବୁ ସେଠାରେ ଥିଲା); ଏବଂ ଶ୍ରୀମାନ୍ ବ୍ରହ୍ମା, ଚରାଚର ସମସ୍ତଙ୍କ ଗୁରୁ, ବ୍ରହ୍ମବିଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ (ସେଠାରେ ଥିଲେ)।

Verse 67

उवाच वचनं कोकामुखं तीर्थं त्वया विभो । पालनीयं सदा गोप्यं रक्षा कार्या मखे त्विह

ସେ ଏହି ବଚନ କହିଲେ—“ହେ ବିଭୋ! ‘କୋକାମୁଖ’ ନାମକ ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ତୁମେ ସଦା ପାଳନ କର; ଗୋପନ ରଖ, ଏବଂ ଏଠାରେ ଯଜ୍ଞକାଳେ ଏହାର ରକ୍ଷା କର।”

Verse 68

एवं करिष्ये भगवंस्तदा ब्रह्माणमुक्तवान् । उवाच तं पुनर्ब्रह्मा विष्णुं देवं पुरः स्थितम्

ତେବେ ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ହେ ଭଗବନ୍, ମୁଁ ଏମିତିହି କରିବି।” ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା, ନିଜ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଦେବ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୁନର୍ବାର କହିଲେ।

Verse 69

त्वं हि मे परमो देवस्त्वं हि मे परमो गुरुः । त्वं हि मे परमं धाम शक्रादीनां सुरोत्तम

ତୁମେ ହିଁ ମୋର ପରମ ଦେବ; ତୁମେ ହିଁ ମୋର ପରମ ଗୁରୁ। ତୁମେ ହିଁ ମୋର ପରମ ଧାମ (ଆଶ୍ରୟ)—ହେ ଶକ୍ର ଆଦି ଦେବମାନଙ୍କଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୁରୋତ୍ତମ!

Verse 70

उत्फुल्लामलपद्माक्ष शत्रुपक्ष क्षयावह । यथा यज्ञेन मे ध्वंसो दानवैश्च विधीयते

ହେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫୁଟିଥିବା ନିର୍ମଳ ପଦ୍ମନୟନ, ହେ ଶତ୍ରୁପକ୍ଷ-କ୍ଷୟକର! ଯେପରି ଏହି ଯଜ୍ଞ ଓ ଦାନବମାନେ ମୋର ଧ୍ୱଂସ କରୁଛନ୍ତି।

Verse 71

तथा त्वया विधातव्यं प्रणतस्य नमोस्तु ते । विष्णुरुवाच । भयं त्यजस्व देवेश क्षयं नेष्यामि दानवान्

ସେହିପରି ତୁମେ କରିବା ଉଚିତ; ଯେ ପ୍ରଣତ ହୁଏ, ତାହା ପାଇଁ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ—ହେ ଦେବେଶ, ଭୟ ତ୍ୟାଗ କର; ଦାନବମାନଙ୍କୁ ମୁଁ କ୍ଷୟକୁ ନେଇଯିବି।

Verse 72

ये चान्ते विघ्नकर्तारो यातुधानास्तथाऽसुराः । घातयिष्याम्यहं सर्वान्स्वस्ति तिष्ठ पितामह

ଏବଂ ଶେଷରେ ଯେ ବିଘ୍ନକାରୀ—ଯାତୁଧାନ ହେଉନ୍ତୁ କି ଅସୁର—ସେମାନଙ୍କୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୁଁ ବଧ କରିବି। ହେ ପିତାମହ, ସ୍ୱସ୍ତିରେ ଅବସ୍ଥିତ ରୁହ।

Verse 73

एवमुक्त्वा स्थितस्तत्र साहाय्येन कृतक्षणः । प्रववुश्च शिवा वाताः प्रसन्नाश्च दिशो दश

ଏହିପରି କହି ସେ ସେଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଲେ; ସାହାଯ୍ୟରେ ସେଇ କ୍ଷଣ ସୁସଂଗଠିତ ହେଲା। ଶୁଭ ପବନ ବହିଲା, ଦଶ ଦିଗ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଲା।

Verse 74

सुप्रभाणि च ज्योतींषि चंद्रं चक्रुः प्रदक्षिणम् । न विग्रहं ग्रहाश्चक्रुः प्रसेदुश्चापि सिंधवः

ଅତି ଦୀପ୍ତିମାନ ଜ୍ୟୋତିମଣ୍ଡଳ ଓ ଗ୍ରହମାନେ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ କଲେ। ଗ୍ରହମାନେ କୌଣସି ବିଘ୍ନ ସୃଷ୍ଟି କଲେ ନାହିଁ, ଏବଂ ସମୁଦ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ଓ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ।

Verse 75

नीरजस्का भूमिरासीत्सकला ह्लाददास्त्वपः । जग्मुः स्वमार्गं सरितो नापि चुक्षुभुरर्णवाः

ସେତେବେଳେ ପୃଥିବୀ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧୂଳିରହିତ ଥିଲା, ଏବଂ ଜଳ ସର୍ବଥା ହ୍ଲାଦଦାୟକ ଥିଲା। ନଦୀମାନେ ନିଜ ନିଜ ପଥରେ ଗଲେ, ସମୁଦ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ କ୍ଷୁବ୍ଧ ହେଲେ ନାହିଁ।

Verse 76

आसन्शुभानींद्रियाणि नराणामंतरात्मनाम् । महर्षयो वीतशोका वेदानुच्चैरवाचयन्

ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଶୁଭ ହୋଇ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ସହ ସମନ୍ୱିତ ହେଲା। ଶୋକରହିତ ମହର୍ଷିମାନେ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ ବେଦ ପାଠ କଲେ।

Verse 77

यज्ञे तस्मिन्हविः पाके शिवा आसंश्च पावकाः । प्रवृत्तधर्मसद्वृत्ता लोका मुदितमानसाः

ସେହି ଯଜ୍ଞରେ ହବି ପାକ ହେଉଥିବାବେଳେ ଅଗ୍ନିମାନେ ଶିବମୟ ମଙ୍ଗଳରୂପେ ଜ୍ୱଲିଲେ। ଧର୍ମ ଓ ସଦ୍ବୃତ୍ତିରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ଲୋକମାନେ ହର୍ଷିତମନ ଥିଲେ।

Verse 78

विष्णोः सत्यप्रतिज्ञस्य श्रुत्वारिनिधना गिरः । ततो देवाः समायाता दानवा राक्षसैस्सह

ସତ୍ୟପ୍ରତିଜ୍ଞ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅରିନିଧନ ଅର୍ଥାତ୍ ଅକ୍ଷୟ ବାଣୀ ଶୁଣି, ତେବେ ଦେବମାନେ ସମାଗତ ହେଲେ—ଦାନବ ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ସହିତ।

Verse 79

भूतप्रेतपिशाचाश्च सर्वे तत्रागताः क्रमात् । गंधर्वाप्सरसश्चैव नागा विद्याधरागणाः

କ୍ରମକ୍ରମେ ସେଠାକୁ ସମସ୍ତ ଭୂତ, ପ୍ରେତ ଓ ପିଶାଚମାନେ ଆସିଲେ। ଏହିପରି ଗନ୍ଧର୍ବ-ଅପ୍ସରା, ନାଗ ଏବଂ ବିଦ୍ୟାଧରଗଣ ମଧ୍ୟ ଆଗମନ କଲେ।

Verse 80

वानस्पत्याश्चौषधयो यच्चेहेद्यच्च नेहति । ब्रह्मादेशान्मारुतेन आनीताः सर्वतो दिशः

ବୃକ୍ଷ ଓ ଔଷଧି—ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ—ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ବାୟୁଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଆଣାଗଲା।

Verse 81

यज्ञपर्वतमासाद्य दक्षिणामभितोदिशम् । सुरा उत्तरतः सर्वे मर्यादापर्वते स्थिताः

ଯଜ୍ଞପର୍ବତକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର ଚାରିପାଖକୁ ଯାଇ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଉତ୍ତରେ ମର୍ୟାଦାପର୍ବତ ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲେ।

Verse 82

गंधर्वाप्सरसश्चैव मुनयो वेदपारगाः । पश्चिमां दिशमास्थाय स्थितास्तत्र महाक्रतौ

ସେଇ ମହାକ୍ରତୁରେ ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ, ଏବଂ ବେଦପାରଙ୍ଗତ ମୁନିମାନେ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ସେଠାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ।

Verse 83

सर्वे देवनिकायाश्च दानवाश्चासुरागणाः । अमर्षं पृष्ठतः कृत्वा सुप्रीतास्ते परस्परम्

ସମସ୍ତ ଦେବନିକାୟ, ଦାନବ ଓ ଅସୁରଗଣ—ଅମର୍ଷକୁ ପଛେ ରଖି—ପରସ୍ପର ପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରୀତିମାନ ହେଲେ।

Verse 84

ऋषीन्पर्यचरन्सर्वे शुश्रूषन्ब्राह्मणांस्तथा । ऋषयो ब्रह्मर्षयश्च द्विजा देवर्षयस्तथा

ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ପରିଚର୍ଯ୍ୟା କଲେ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଶୁଶ୍ରୂଷା କଲେ—ଋଷି, ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି, ଦ୍ୱିଜ ଓ ଦେବର୍ଷିମାନେ ସହିତ।

Verse 85

राजर्षयो मुख्यतमास्समायाताः समंततः । कतमश्च सुरोप्यत्र क्रतौ याज्यो भविष्यति

ଚାରିଦିଗରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜର୍ଷିମାନେ ସମନ୍ତତଃ ସମାଗତ ହେଲେ। ଏହି କ୍ରତୁରେ କେଉଁ ଦେବତା ଯାଜ୍ୟ ହେବେ, କାହାକୁ ହବି ଅର୍ପିତ ହେବ?

Verse 86

पशवः पक्षिणश्चैव तत्र याता दिदृक्षवः । ब्राह्मणा भोक्तुकामाश्च सर्वे वर्णानुपूर्वशः

ପଶୁ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ସେଠାକୁ ଗଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଭୋଜନଭାଗ ଚାହିଁ, ବର୍ଣ୍ଣାନୁକ୍ରମରେ ସମସ୍ତେ ଆସିଲେ।

Verse 87

स्वयं च वरुणो रत्नं दक्षश्चान्नं स्वयं ददौ । आगत्यवरुणोलोकात्पक्वंचान्नंस्वतोपचत्

ବରୁଣ ସ୍ୱୟଂ ରତ୍ନ ଦେଲେ, ଦକ୍ଷ ସ୍ୱୟଂ ଅନ୍ନ ଦେଲେ। ବରୁଣଲୋକରୁ ଆସି ସେ ନିଜେ ଅନ୍ନ ରାନ୍ଧି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପକାଇଲେ।

Verse 88

वायुर्भक्षविकारांश्च रसपाची दिवाकरः । अन्नपाचनकृत्सोमो मतिदाता बृहस्पतिः

ବାୟୁ ଭକ୍ଷ୍ୟର ବିକାରକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି; ଦିବାକର ରସକୁ ପଚାନ୍ତି। ସୋମ ଅନ୍ନପାଚନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ବୃହସ୍ପତି ମତି ଦାନ କରନ୍ତି।

Verse 89

धनदानं धनाध्यक्षो वस्त्राणि विविधानि च । सरस्वती नदाध्यक्षो गंगादेवी सनर्मदा

ଧନାଧ୍ୟକ୍ଷ ଧନଦ (କୁବେର) ଧନଦାନର ଅଧିପତି, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ବସ୍ତ୍ରର ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭୁ। ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ରଣୀ; ଗଙ୍ଗାଦେବୀ ନର୍ମଦା ସହ ପୂଜ୍ୟ।

Verse 90

याश्चान्याः सरितः पुण्याः कूपाश्चैव जलाशयाः । पल्वलानि तटाकानि कुंडानि विविधानि च

ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପୁଣ୍ୟ ସରିତା, କୂପ ଓ ଜଳାଶୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି—ଦଳଦଳ, ପୋଖରୀ ଏବଂ ନାନାପ୍ରକାର କୁଣ୍ଡମାନେ ମଧ୍ୟ।

Verse 91

प्रस्रवाणि च मुख्यानि देवखातान्यनेकशः । जलाशयानि सर्वाणि समुद्राः सप्तसंख्यकाः

ମୁଖ୍ୟ ପର୍ବତ-ପ୍ରସ୍ରବଣ ଓ ଅନେକ ଦେବ-ନିର୍ମିତ ଜଳପ୍ରବାହ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଜଳାଶୟ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ସମୁଦ୍ର ସାତ ଗଣାଯାଏ।

Verse 92

लवणेक्षुसुरासर्पिर्दधिदुग्धजलैः समम् । सप्तलोकाः सपातालाः सप्तद्वीपाः सपत्तनाः

ଲବଣ, ଇକ୍ଷୁରସ, ସୁରା, ଘୃତ, ଦଧି, ଦୁଗ୍ଧ ଓ ନିର୍ମଳ ଜଳର ସମୁଦ୍ରମାନଙ୍କ ସହ—ପାତାଳ ସହିତ ସାତ ଲୋକ, ଏବଂ ନଗର ସହିତ ସାତ ଦ୍ୱୀପ।

Verse 93

वृक्षा वल्ल्यः सतृणानि शाकानि च फलानि च । पृथिवीवायुराकाशमापोज्योतिश्च पंचमम्

ବୃକ୍ଷ, ଲତା, ତୃଣ, ଶାକ ଓ ଫଳ; ଏବଂ ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ଜଳ, ପଞ୍ଚମ ତେଜ/ଅଗ୍ନି—ଏହି (ପ୍ରକଟ ତତ୍ତ୍ୱ) ଅଟେ।

Verse 94

सविग्रहाणि भूतानि धर्मशास्त्राणि यानि च । वेदभाष्याणि सूत्राणि ब्रह्मणा निर्मितं च यत्

ସମସ୍ତ ଦେହଧାରୀ ପ୍ରାଣୀ, ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରମାନେ, ବେଦଭାଷ୍ୟ ଓ ସୂତ୍ର—ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ଯାହା କିଛି, ସେ ସବୁ (ଏଠାରେ) ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।

Verse 95

अमूर्तं मूर्तमत्यन्तं मूर्तदृश्यं तथाखिलम् । एवं कृते तथास्मिंस्तु यज्ञे पैतामहे तदा

ତେବେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୈତାମହ ଯଜ୍ଞରେ, ଏହିପରି ଯଥାବିଧି ସମସ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ହେଲାପରେ—ଯେ ଅମୂର୍ତ୍ତ, ସେ ମୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ; ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦେହଧାରୀ, ଦେହରେ ଦୃଶ୍ୟ, ଏବଂ ସମଗ୍ର ପ୍ରକାଶ—ସବୁ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ଅବଗତ ହେଲା।

Verse 96

देवानां संनिधौ तत्र ऋषिभिश्च समागमे । ब्रह्मणो दक्षिणे पार्श्वे स्थितो विष्णुः सनातनः

ସେଠାରେ ଦେବମାନଙ୍କ ସନ୍ନିଧିରେ ଓ ଋଷିମାନଙ୍କ ସମାଗମରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ସନାତନ ବିଷ୍ଣୁ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ।

Verse 97

वामपार्श्वे स्थितो रुद्रः पिनाकी वरदः प्रभुः । ऋत्विजां चापि वरणं कृतं तत्र महात्मना

ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ପିନାକଧାରୀ, ବରଦାତା, ପ୍ରଭୁ ରୁଦ୍ର ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ। ସେଠାରେ ମହାତ୍ମା ଋତ୍ୱିଜମାନଙ୍କ (ଯଜ୍ଞପୁରୋହିତମାନଙ୍କ) ବରଣ କଲେ।

Verse 98

भृगुर्होतावृतस्तत्र पुलस्त्योध्वर्य्युसत्तमः । तत्रोद्गाता मरीचिस्तु ब्रह्मा वै नारदः कृतः

ସେଠାରେ ଭୃଗୁ ହୋତା ଭାବେ ବରିତ ହେଲେ, ଏବଂ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ହେଲେ। ମରୀଚି ଉଦ୍ଗାତା ହେଲେ, ନାରଦ ବ୍ରହ୍ମା (ଯଜ୍ଞ-ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷକ ପୁରୋହିତ) ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ ହେଲେ।

Verse 99

सनत्कुमारादयो ये सदस्यास्तत्र ते भवन् । प्रजापतयो दक्षाद्या वर्णा ब्राह्मणपूर्वकाः

ସେଠାରେ ସନତ୍କୁମାର ଆଦି ସଭ୍ୟମାନେ ଥିଲେ; ଦକ୍ଷ ଆଦି ପ୍ରଜାପତିମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ। ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆଦି ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣମାନେ ମଧ୍ୟ ସମବେତ ହୋଇଥିଲେ।

Verse 100

ब्रह्मणश्च समीपे तु कृता ऋत्विग्विकल्पना । वस्त्रैराभरणैर्युक्ताः कृता वैश्रवणेन ते

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମୀପରେ ଋତ୍ୱିଜମାନଙ୍କର ଚୟନ ଓ ନିଯୁକ୍ତି କରାଗଲା; ବୈଶ୍ରବଣ (କୁବେର) ତାଙ୍କୁ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଆଭୂଷଣ ଦେଇ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ।

Verse 101

अंगुलीयैः सकटकैर्मकुटैर्भूषिता द्विजाः । चत्वारो द्वौ दशान्ये च त षोडशर्त्विजः

ଦ୍ୱିଜମାନେ ଅଙ୍ଗୁଠି, କଟକ/କର୍ଣ୍ଣାଭୂଷଣ ଓ ମକୁଟରେ ଭୂଷିତ ଥିଲେ; ଚାରି, ଦୁଇ, ଆଉ ଦଶ—ଏହିପରି ସେମାନେ ଷୋଳ ଋତ୍ୱିଜ।

Verse 102

ब्रह्मणा पूजिताः सर्वे प्रणिपातपुरःसरम् । अनुग्राह्यो भवद्भिस्तु सर्वैरस्मिन्क्रताविह

ପ୍ରଣିପାତକୁ ପ୍ରଥମେ ରଖି ବ୍ରହ୍ମା ତୁମମାନଙ୍କ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଛନ୍ତି; ତେଣୁ ଏହି ଯଜ୍ଞରେ ତୁମେ ସମସ୍ତେ ଏଠାରେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁଗ୍ରହ କର।

Verse 103

पत्नी ममैषा सावित्री यूयं मे शरणंद्विजाः । विश्वकर्माणमाहूय ब्रह्मणः शीर्षमुंडनं

ଏହି ସାବିତ୍ରୀ ମୋର ପତ୍ନୀ; ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ତୁମେ ମୋର ଶରଣ। ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କୁ ଡାକି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶିରୋମୁଣ୍ଡନ କରାଅ।

Verse 104

यज्ञे तु विहितं तस्य कारितं द्विजसत्तमैः । आतसेयानि वस्त्राणि दंपत्यर्थे तथा द्विजैः

ଯଜ୍ଞରେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଯାହା ବିଧିତ ଥିଲା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଯଥାବିଧି ସମ୍ପାଦନ କଲେ; ଏବଂ ଦମ୍ପତିଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ତିସି/ସନର ବସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କଲେ।

Verse 105

ब्रह्मघोषेण ते विप्रा नादयानास्त्रिविष्टपम् । पालयंतो जगच्चेदं क्षत्रियाः सायुधाः स्थिताः

ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବେଦଘୋଷ (ବ୍ରହ୍ମନାଦ) ଦ୍ୱାରା ତ୍ରିବିଷ୍ଟପକୁ ଗୁଞ୍ଜାଇଲେ; ଏବଂ ସାୟୁଧ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଏହି ଜଗତର ରକ୍ଷାରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ।

Verse 106

भक्ष्यप्रकारान्विविधिन्वैश्यास्तत्र प्रचक्रिरे । रसबाहुल्ययुक्तं च भक्ष्यं भोज्यं कृतं ततः

ସେଠାରେ ବୈଶ୍ୟମାନେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଭକ୍ଷ୍ୟ ପଦାର୍ଥ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ; ପରେ ରସ-ପ୍ରଚୁର ଓ ସମୃଦ୍ଧ ଭକ୍ଷ୍ୟ-ଭୋଜ୍ୟ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ତିଆରି ହେଲା।

Verse 107

अश्रुतं प्रागदृष्टं च दृष्ट्वा तुष्टः प्रजापतिः । प्राग्वाटेति ददौ नाम वैश्यानां सृष्टिकृद्विभुः

ପୂର୍ବେ ଅଶ୍ରୁତ ଓ ଅଦୃଷ୍ଟ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ପ୍ରଜାପତି ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ; ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବୈଶ୍ୟମାନଙ୍କୁ ‘ପ୍ରାଗ୍ୱାଟ’ ନାମ ଦାନ କଲେ।

Verse 108

द्विजानां पादशुश्रूषा शूद्रैः कार्या सदा त्विह । पादप्रक्षालनं भोज्यमुच्छिष्टस्य प्रमार्जनं

ଏଠାରେ ଶୂଦ୍ରମାନେ ସଦା ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ପାଦଶୁଶ୍ରୂଷା କରିବା ଉଚିତ—ପାଦ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ, ତାଙ୍କ ଭୋଜନର ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ ଗ୍ରହଣ, ଏବଂ ଅବଶିଷ୍ଟ ପରିଷ୍କାର କରିବା।

Verse 109

तेपि चक्रुस्तदा तत्र तेभ्यो भूयः पितामहः । शूश्रूषार्थं मया यूयं तुरीये तु पदे कृताः

ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସେହି ସମୟରେ ସେଠାରେ ତେଣୁହି କଲେ। ପରେ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ପୁନଃ କହିଲେ—“ଶୁଶ୍ରୂଷାର ନିମିତ୍ତେ ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କୁ ଚତୁର୍ଥ ପଦରେ ସ୍ଥାପିତ କରିଛି।”

Verse 110

द्विजानां क्षत्रबन्धूनां बन्धूनां च भवद्विधैः । त्रिभ्यश्शुश्रूषणा कार्येत्युक्त्वा ब्रह्मा तथाऽकरोत्

“ତୁମ ପରି ଲୋକମାନେ ତିନିଜଣଙ୍କୁ ଶୁଶ୍ରୂଷା କରିବା ଉଚିତ—ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ, କ୍ଷତ୍ରବନ୍ଧୁମାନଙ୍କୁ ଓ ନିଜ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କୁ,” ଏହିପରି କହି ବ୍ରହ୍ମା ତଦନୁସାରେ କଲେ।

Verse 111

द्वाराध्यक्षं तथा शक्रं वरुणं रसदायकम् । वित्तप्रदं वैश्रवणं पवनं गंधदायिनम्

ସେ ଦ୍ୱାରାଧ୍ୟକ୍ଷ; ତଥା ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର); ବରୁଣ ରସଦାତା; ବୈଶ୍ରବଣ (କୁବେର) ଧନଦାତା; ଏବଂ ପବନ (ବାୟୁ) ଗନ୍ଧଦାତା।

Verse 112

उद्योतकारिणं सूर्यं प्रभुत्वे माधवः स्थितः । सोमः सोमप्रदस्तेषां वामपक्ष पथाश्रितः

ପ୍ରଭୁତ୍ୱରେ ମାଧବ ଉଦ୍ୟୋତକାରୀ ସୂର୍ଯ୍ୟରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ; ଏବଂ ସୋମ—ତାଙ୍କୁ ସୋମରସ ଦେଇଥିବା—ତାଙ୍କର ବାମପକ୍ଷ ପଥକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଛି।

Verse 113

सुसत्कृता च पत्नी सा सवित्री च वरांगना । अध्वर्युणा समाहूता एहि देवि त्वरान्विता

ସେଇ ବରାଙ୍ଗନା ସାବିତ୍ରୀ ପତ୍ନୀରୂପେ ସୁସତ୍କୃତା ଥିଲେ; ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ତାଙ୍କୁ ଡାକିଲେ—“ଏହି ଦେବୀ, ଶୀଘ୍ର ଆସ, ବିଳମ୍ବ କରନି।”

Verse 114

उत्थिताश्चाग्नयः सर्वे दीक्षाकाल उपागतः । व्यग्रा सा कार्यकरणे स्त्रीस्वभावेन नागता

ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନି ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ହେଲା, ଦୀକ୍ଷାକାଳ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା; କିନ୍ତୁ ସେ ଆବଶ୍ୟକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟଗ୍ର ଥିବାରୁ ଆସିଲେ ନାହିଁ—ସ୍ତ୍ରୀସ୍ୱଭାବ ଏହିପରି ବୋଲି କୁହାଗଲା।

Verse 115

इहवै न कृतं किंचिद्द्वारे वै मंडनं मया । भित्त्यां वैचित्रकर्माणि स्वस्तिकं प्रांगणेन तु

ଏଠାରେ ଦ୍ୱାରରେ ମୁଁ କିଛିମାତ୍ର ଶୋଭାକରଣ କରିନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଭିତ୍ତିରେ ବିଚିତ୍ର ଅଲଙ୍କାର-ଚିତ୍ର କରିଛି ଏବଂ ପ୍ରାଙ୍ଗଣରେ ସ୍ୱସ୍ତିକ ଅଙ୍କିଛି।

Verse 116

प्रक्षालनं च भांडानां न कृतं किमपि त्विह । लक्ष्मीरद्यापि नायाता पत्नीनारायणस्य या

ଏଠାରେ ପାତ୍ରମାନଙ୍କର ପ୍ରକ୍ଷାଳନ କିଛିମାତ୍ର ହୋଇନାହିଁ; ତେଣୁ ନାରାୟଣଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଆଜି ମଧ୍ୟ ଆସିନାହାନ୍ତି।

Verse 117

अग्नेः पत्नी तथा स्वाहा धूम्रोर्णा तु यमस्य तु । वारुणी वै तथा गौरी वायोर्वै सुप्रभा तथा

ଅଗ୍ନିଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସ୍ୱାହା, ଯମଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଧୂମ୍ରୋର୍ଣ୍ଣା। ଏହିପରି ବରୁଣଙ୍କ ବାରୁଣୀ, ବାୟୁଙ୍କ ଗୌରୀ, ତଥା ସୁପ୍ରଭା (ପତ୍ନୀ) ଅଟନ୍ତି।

Verse 119

ऋद्धिर्वैश्रवणी भार्या शम्भोर्गौरी जगत्प्रिया । मेधा श्रद्धा विभूतिश्च अनसूया धृतिः क्षमा

ଋଦ୍ଧି ବୈଶ୍ରବଣ (କୁବେର)ଙ୍କ ପତ୍ନୀ; ଶମ୍ଭୁ (ଶିବ)ଙ୍କ ଗୌରୀ ଜଗତ୍ପ୍ରିୟା। ଏବଂ ମେଧା, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ବିଭୂତି, ଅନସୂୟା, ଧୃତି, କ୍ଷମା (ମଧ୍ୟ) ଅଛନ୍ତି।

Verse 120

गंगा सरस्वती चैव नाद्या याताश्च कन्यकाः । इंद्राणी चंद्रपत्नी तु रोहिणी शशिनः प्रियाः

ଗଙ୍ଗା ଓ ସରସ୍ୱତୀ, ଏବଂ ନାଦ୍ୟା ନଦୀକୁ ଯାଇଥିବା କନ୍ୟାମାନେ; ଇନ୍ଦ୍ରାଣୀ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପତ୍ନୀ ରୋହିଣୀ—ଶଶିଙ୍କ ପ୍ରିୟା—(ମଧ୍ୟ ଥିଲେ)।

Verse 121

अरुंधती वसिष्ठस्य सप्तर्षीणां च याः स्त्रियः । अनसूयात्रिपत्नी च तथान्याः प्रमदा इह

ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଅରୁନ୍ଧତୀ, ସପ୍ତର୍ଷିମାନଙ୍କ ପତ୍ନୀମାନେ, ଏବଂ ଅତ୍ରିଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଅନସୂୟା—ତଥା ଏଠାର ଅନ୍ୟ ସାଧ୍ବୀ ନାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ (ଉଲ୍ଲେଖିତ)।

Verse 122

वध्वो दुहितरश्चैव सख्यो भगिनिकास्तथा । नाद्यागतास्तु ताः सर्वा अहं तावत्स्थिता चिरं

ବୋହୂମାନେ, କନ୍ୟାମାନେ, ସଖୀମାନେ ଓ ଭଗିନୀମାନେ—ଆଜି ସେମାନଙ୍କୁ କେହି ଆସିନାହାନ୍ତି। ତେଣୁ ମୁଁ ଏଠାରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଅପେକ୍ଷା କରି ରହିଛି।

Verse 123

नाहमेकाकिनी यास्ये यावन्नायांति ता स्त्रियः । ब्रूहि गत्वा विरंचिं तु तिष्ठ तावन्मुहूर्तकम्

ସେହି ନାରୀମାନେ ଆସିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ଏକା ଯିବିନି। ତୁମେ ଯାଇ ବିରଞ୍ଚି (ବ୍ରହ୍ମା)ଙ୍କୁ କହ, ଏବଂ ତତ୍କ୍ଷଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏଠାରେ ଅଳ୍ପ ସମୟ ରୁହ।

Verse 124

सर्वाभिः सहिता चाहमागच्छामि त्वरान्विता । सर्वैः परिवृतः शोभां देवैः सह महामते

ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କ ସହ ମୁଁ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ହୋଇ ଆସୁଛି; ହେ ମହାମତି, ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବୃତ ହୋଇ ଶୋଭାସହିତ ମୁଁ ପହଞ୍ଚୁଛି।

Verse 125

भवान्प्राप्नोति परमां तथाहं तु न संशयः । वदमानां तथाध्वर्युस्त्यक्त्वा ब्रह्माणमागतः

ଆପଣ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବେ—ଏଥିରେ ମୋର କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏପରି କହୁଥିବାବେଳେ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ (ଯଜ୍ଞ ପୁରୋହିତ) ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଆସି ପହଞ୍ଚିଲେ।

Verse 126

सावित्री व्याकुला देव प्रसक्ता गृहकर्माणि । सख्यो नाभ्यागता यावत्तावन्नागमनं मम

ହେ ଦେବ! ସାବିତ୍ରୀ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ଗୃହକର୍ମରେ ନିମଗ୍ନ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କ ସଖୀମାନେ ନାସନ୍ତି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ଆସିବି ନାହିଁ।

Verse 127

एवमुक्तोस्मि वै देव कालश्चाप्यतिवर्त्तते । यत्तेद्य रुचितं तावत्तत्कुरुष्व पितामह

ହେ ପ୍ରଭୁ! ମୁଁ ଏପରି କହିଛି, ଏବଂ ସମୟ ମଧ୍ୟ ଅତିବାହିତ ହେଉଛି। ତେଣୁ ଆଜି ଯାହା ଆପଣଙ୍କୁ ରୁଚେ, ସେହିଟି ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ କରନ୍ତୁ, ହେ ପିତାମହ।

Verse 128

एवमुक्तस्तदा ब्रह्मा किंचित्कोपसमन्वितः । पत्नीं चान्यां मदर्थे वै शीघ्रं शक्र इहानय

ଏପରି କୁହାଯାଇ ବ୍ରହ୍ମା କିଛି କ୍ରୋଧାନ୍ବିତ ହୋଇ କହିଲେ—“ହେ ଶକ୍ର! ମୋ ପାଇଁ ଶୀଘ୍ର ଏଠାକୁ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ପତ୍ନୀକୁ ଆଣ।”

Verse 129

यथा प्रवर्तते यज्ञः कालहीनो न जायते । तथा शीघ्रं विधित्स्व त्वं नारीं कांचिदुपानय

ଯେପରି ଯଜ୍ଞ ଚାଲିଥାଏ ଏବଂ ଯଥାକାଳ ବିନା ସିଦ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ବିଧିମତେ ଶୀଘ୍ର କୌଣସି ନାରୀକୁ ଏଠାକୁ ଆଣ।

Verse 130

यावद्यज्ञसमाप्तिर्मे वर्णे त्वां मा कृथा मनः । भूयोपि तां प्रमोक्ष्यामि समाप्तौ तु क्रतोरिह

ମୋର ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏ ବିଷୟରେ କହିବାକୁ ମନ କରନି। ଏଠାରେ କ୍ରତୁ ସମାପ୍ତ ହେଲେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପୁନଃ ମୁକ୍ତ କରିଦେବି।

Verse 131

एवमुक्तस्तदा शक्रो गत्वा सर्वं धरातलं । स्त्रियो दृष्टाश्च यास्तेन सर्वाः परपरिग्रहाः

ଏଭଳି କୁହାଯାଇଲା ପରେ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ସମଗ୍ର ଧରାତଳ ଭ୍ରମଣ କଲେ। ସେ ଯେଉଁ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ପରପୁରୁଷଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଥିଲେ।

Verse 132

आभीरकन्या रूपाढ्या सुनासा चारुलोचना । न देवी न च गंधर्वी नासुरी न च पन्नगी

ଏକ ଆଭୀର କନ୍ୟା—ରୂପେ ଶୋଭିତ, ସୁନାସିକା ଓ ଚାରୁନୟନୀ—ଥିଲା। ସେ ନ ଦେବୀ, ନ ଗନ୍ଧର୍ବୀ, ନ ଅସୁରୀ, ନ ନାଗକନ୍ୟା।

Verse 133

न चास्ति तादृशी कन्या यादृशी सा वरांगना । ददर्श तां सुचार्वंगीं श्रियं देवीमिवापराम्

ତାହା ପରି କନ୍ୟା କେଉଁଠି ନାହିଁ; ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୁନ୍ଦରୀ। ଇନ୍ଦ୍ର ତାହାକୁ ସୁଚାରୁ ଅଙ୍ଗଯୁକ୍ତା ଦେଖି ଯେନ ଅନ୍ୟ ଏକ ଶ୍ରୀଦେବୀକୁ ଦେଖିଲେ।

Verse 134

संक्षिपन्तीं मनोवृत्ति विभवं रूपसंपदा । यद्यत्तु वस्तुसौंदर्याद्विशिष्टं लभ्यते क्वचित्

ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଓ ରୂପସମ୍ପଦା ମନୋବୃତ୍ତିକୁ ସଂକୋଚିତ କରେ। ଏବଂ କେଉଁଠି କେବେ ଯେ କିଛି ବିଶେଷତା ଲଭ୍ୟ ହୁଏ, ସେଥିର ମୂଳ କାରଣ ବସ୍ତୁର ସୌନ୍ଦର୍ୟ ହିଁ।

Verse 135

तत्तच्छरीरसंलग्नं तन्वंग्या ददृशे वरम् । तां दृष्ट्वा चिंतयामास यद्येषा कन्यका भवेत्

ତେବେ ସେ ତନ୍ୱଙ୍ଗୀ ସେହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷକୁ ସେଇ ଦେହ ସହ ନିବିଡ଼ ଭାବେ ସଂଲଗ୍ନ ଦେଖିଲା। ତାହାକୁ ଦେଖି ସେ ମନେମନେ ଚିନ୍ତା କଲା—“ଯଦି ଏହି କନ୍ୟା (ବିବାହଯୋଗ୍ୟ) ହେଉଥାନ୍ତା…”

Verse 136

तन्मत्तः कृतपुण्योन्यो न देवो भुवि विद्यते । योषिद्रत्नमिदं सेयं सद्भाग्यायां पितामहः

ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ପୁଣ୍ୟବାନ ଓ ସୌଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଦେବ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଅନ୍ୟ କେହି ନାହିଁ। ନାରୀରତ୍ନ ଏହି ସେୟାକୁ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ସଦ୍ଗୁଣବତୀ ଭାଗ୍ୟାଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ।

Verse 137

सरागो यदि वा स्यात्तु सफलस्त्वेष मे श्रमः । नीलाभ्र कनकांभोज विद्रुमाभां ददर्श तां

“ଯଦି ସେ ସତ୍ୟରେ ଅନୁରାଗିଣୀ ହୁଏ, ତେବେ ମୋର ଏହି ପରିଶ୍ରମ ସଫଳ ହେବ।” ଏମିତି କହି ସେ ତାକୁ ଦେଖିଲା—ନୀଳମେଘ ପରି, ସୁବର୍ଣ୍ଣ କମଳ ପରି, ଲାଲ ପ୍ରବାଳ ପରି ଦୀପ୍ତିମତୀ।

Verse 138

त्विषं संबिभ्रतीमंगैः केशगंडे क्षणाधरैः । मन्मथाशोकवृक्षस्य प्रोद्भिन्नां कलिकामिव

ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗଅଙ୍ଗରୁ—କେଶ, ଗଣ୍ଡଦେଶ ଓ କ୍ଷଣକ୍ଷଣ କମ୍ପିତ ଅଧରରୁ—ଏମିତି ଦ୍ୟୁତି ଝରୁଥିଲା, ଯେନେ ମନ୍ମଥଙ୍କ ଅଶୋକବୃକ୍ଷରେ ନୂଆ କଳି ଫୁଟିଉଠିଛି।

Verse 139

प्रदग्धहृच्छयेनैव नेत्रवह्निशिखोत्करैः । धात्रा कथं हि सा सृष्टा प्रतिरूपमपश्यता

ହୃଦୟ କାମାଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ, ନେତ୍ର ଅଗ୍ନିଶିଖା ପରି ଜ୍ୱଳିତ—ତେବେ ଏମିତି ଅନୁପମ ରୂପକୁ ପୂର୍ବେ ନ ଦେଖି ଧାତା ତାକୁ କିପରି ସୃଷ୍ଟି କଲେ?

Verse 140

कल्पिता चेत्स्वयं बुध्या नैपुण्यस्य गतिः परा । उत्तुंगाग्राविमौ सृष्टौ यन्मे संपश्यतः सुखं

ଯଦି ମୁଁ ନିଜ ବୁଦ୍ଧିରେ ସୃଜନ-ନୈପୁଣ୍ୟର ପରମ ଗତିକୁ କଳ୍ପନା କରିଥାଏ, ତେବେ ଉଚ୍ଚ ଶିଖର ସଦୃଶ ଏହି ଦୁଇ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଦେଖି ମୋତେ ଯେ ସୁଖ ମିଳେ, ତାହା ନିଶ୍ଚୟ ମହାନ।

Verse 141

पयोधरौ नातिचित्रं कस्य संजायते हृदि । रागोपहतदेहोयमधरो यद्यपि स्फुटम्

ସ୍ତନଦର୍ଶନମାତ୍ରେ କାହାର ହୃଦୟରେ କିଛି ଚଞ୍ଚଳତା ଜାଗେନାହିଁ? ତଥାପି ଏହି ଦେହ ରାଗରେ ଆହତ; ଅଧର ତ ସ୍ପଷ୍ଟଭାବେ ନେତ୍ରକୁ ମୋହିତ କରେ।

Verse 142

तथापि सेवमानस्य निर्वाणं संप्रयच्छति । वहद्भिरपि कौटिल्यमलकैः सुखमर्प्यते

ତଥାପି ଯେ ସେବା କରେ, ତାହାକୁ ଏହା ନିର୍ବାଣ ଦିଏ; ଏବଂ ବାଙ୍କା ଓ ମଲିନ ଆମଳକ-ସଦୃଶ ଗୁଣ ସହ ବହିଲେ ମଧ୍ୟ ସୁଖ ଅର୍ପଣ କରେ।

Verse 143

दोषोपि गुणवद्भाति भूरिसौंदर्यमाश्रितः । नेत्रयोर्भूषितावंता वाकर्णाभ्याशमागतौ

ଅତ୍ୟଧିକ ସୌନ୍ଦର୍ୟର ଆଶ୍ରୟରେ ଦୋଷ ମଧ୍ୟ ଗୁଣ ପରି ଭାସେ; ନେତ୍ରର ଶୋଭିତ କୋଣ ଯେନ କର୍ଣ୍ଣସମୀପକୁ ପହଞ୍ଚିଥିଲା।

Verse 144

कारणाद्भावचैतन्यं प्रवदंति हि तद्विदः । कर्णयोर्भूषणे नेत्रे नेत्रयोः श्रवणाविमौ

ତତ୍ତ୍ୱବିଦ୍ମାନେ କହନ୍ତି—ଦେହଭାବର ଚେତନା କାରଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; କର୍ଣ୍ଣର ଭୂଷଣ ନେତ୍ର, ନେତ୍ରର ଆଧାର ଏହି ଦୁଇ—ଶ୍ରବଣ।

Verse 145

कुंडलांजनयोरत्र नावकाशोस्ति कश्चन । न तद्युक्तं कटाक्षाणां यद्द्विधाकरणं हृदि

ଏଠାରେ କୁଣ୍ଡଳ ଓ ଅଞ୍ଜନ—ଦୁହିଁ ପାଇଁ କିଛିମାତ୍ର ଅବକାଶ ନାହିଁ; କଟାକ୍ଷ ହୃଦୟକୁ ଦ୍ୱିଧା କରୁ, ଏହା ଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ।

Verse 146

तवसंबंधिनोयेऽत्र कथं ते दुःखभागिनः । सर्वसुंदरतामेति विकारः प्राकृतैर्गुणैः

ଏଠାରେ ଯେମାନେ ତୁମ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ, ସେମାନେ କିପରି ଦୁଃଖର ଭାଗୀ ହେବେ? ପ୍ରାକୃତ ଗୁଣର ବିକାର ମଧ୍ୟ ସର୍ବସୌନ୍ଦର୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 147

वृद्धे क्षणशतानां तु दृष्टमेषा मया धनम् । धात्रा कौशल्यसीमेयं रूपोत्पत्तौ सुदर्शिता

ହେ ବୃଦ୍ଧ! ଏହି ଶତଶତ କ୍ଷଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଏହି ଧନ ଦେଖିଲି। ରୂପୋତ୍ପତ୍ତିରେ ଧାତା ତାହାରେ ନିଜ କୌଶଳର ପରମ ସୀମା ପ୍ରକାଶ କରିଛନ୍ତି।

Verse 148

करोत्येषा मनो नॄणां सस्नेहं कृतिविभ्रमैः । एवं विमृशतस्तस्य तद्रूपापहृतत्विषः

ତାହାର କଳାମୟ ହାବଭାବ ଓ ଲୀଳାଦ୍ୱାରା ସେ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମନକୁ ସ୍ନେହମୟ କରେ। ସେ ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବାବେଳେ ତାହାର ରୂପ ତାଙ୍କ ତେଜକୁ ଅପହରଣ କଲା।

Verse 149

निरंतरोद्गतैश्छन्नमभवत्पुलकैर्वपुः । तां वीक्ष्य नवहेमाभां पद्मपत्रायतेक्षणाम्

ତାକୁ—ନବହେମ ପରି ଦୀପ୍ତ, ପଦ୍ମପତ୍ର ପରି ଦୀର୍ଘ ନୟନବତୀ—ଦେଖି, ତାଙ୍କ ଦେହ ନିରନ୍ତର ଉଦ୍ଗତ ରୋମାଞ୍ଚରେ ଆବୃତ ହେଲା।

Verse 150

देवानामथ यक्षाणां गंधर्वोरगरक्षसाम् । नाना दृष्टा मया नार्यो नेदृशी रूपसंपदा

ଦେବ, ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ନାଗ ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଅନେକ ନାରୀ ଦେଖିଛି; କିନ୍ତୁ ଏପରି ରୂପସମ୍ପଦା କାହାରେ ମଧ୍ୟ ନଥିଲା।

Verse 151

त्रैलोक्यांतर्गतं यद्यद्वस्तुतत्तत्प्रधानतः । समादाय विधात्रास्याः कृता रूपस्य संस्थितिः

ତ୍ରିଲୋକରେ ଯେଯେ ତତ୍ତ୍ୱ ଥିଲା, ସେସବୁକୁ ତାଙ୍କର ପ୍ରଧାନ ସ୍ୱରୂପରେ ସଂଗ୍ରହ କରି ବିଧାତା ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ରୂପକୁ ସ୍ଥିର ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ।

Verse 152

इंद्र उवाच । कासि कस्य कुतश्च त्वमागता सुभ्रु कथ्यताम् । एकाकिनी किमर्थं च वीथीमध्येषु तिष्ठसि

ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ—ତୁମେ କିଏ? କାହାର (କନ୍ୟା କିମ୍ବା ପତ୍ନୀ) ତୁମେ, ଏବଂ କେଉଁଠୁ ଆସିଛ, ହେ ସୁଭ୍ରୁ, କହ। ଆଉ ତୁମେ ଏକାକି ରାସ୍ତାର ମଧ୍ୟରେ କାହିଁକି ଦାଁଡ଼ିଛ?

Verse 153

यान्येतान्यंगसंस्थानि भूषणानि बिभर्षि च । नैतानि तव भूषायै त्वमेतेषां हि भूषणम्

ତୁମେ ଅଙ୍ଗେ ଯେ ଭୂଷଣ ଧାରଣ କରିଛ, ସେଗୁଡ଼ିକ ତୁମକୁ ଶୋଭା ଦେଉନାହିଁ; ପ୍ରକୃତରେ ତୁମେ ହିଁ ସେ ଭୂଷଣମାନଙ୍କର ଶୋଭା।

Verse 154

न देवी न च गंधर्वी नासुरी न च पन्नगी । किन्नरी दृष्टपूर्वा वा यादृशी त्वं सुलोचने

ତୁମେ ନ ଦେବୀ, ନ ଗନ୍ଧର୍ବୀ, ନ ଅସୁରୀ, ନ ନାଗକନ୍ୟା; ତୁମ ପରି କିନ୍ନରୀକୁ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ପୂର୍ବେ ଦେଖିନାହିଁ। ହେ ସୁଲୋଚନେ, ତୁମେ କେମିତି ସତ୍ତା?

Verse 155

उक्ता मयापि बहुशः कस्माद्दत्से हि नोत्तरम् । त्रपान्विता तु सा कन्या शक्रं प्रोवाच वेपती

ମୁଁ ବହୁବାର କହିଲି, ତଥାପି ତୁମେ କାହିଁକି ଉତ୍ତର ଦେଉନାହ? ତେବେ ସେ କନ୍ୟା ଲଜ୍ଜାରେ ଆବୃତ ହୋଇ କମ୍ପିତ ହେଉଥିବାବେଳେ ଶକ୍ରଙ୍କୁ କହିଲା।

Verse 156

गोपकन्या त्वहं वीर विक्रीणामीह गोरसम् । नवनीतमिदं शुद्धं दधि चेदं विमंडकम्

ହେ ବୀର, ମୁଁ ଗୋପକନ୍ୟା; ଏଠାରେ ଗୋରସ ବିକ୍ରି କରେ। ଏହା ଶୁଦ୍ଧ ତାଜା ନବନୀତ, ଏହା ଅମିଶ୍ରିତ ଦଧି।

Verse 157

दध्ना चैवात्र तक्रेण रसेनापि परंतप । अर्थी येनासि तद्ब्रूहि प्रगृह्णीष्व यथेप्सितम्

ହେ ପରନ୍ତପ, ଏଠାରେ ଦଧି ଅଛି, ତକ୍ର ଅଛି, ରସ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ତୁମେ ଯାହା ଚାହୁଁଛ ତାହା କହ; ଇଚ୍ଛାମତେ ଗ୍ରହଣ କର।

Verse 158

एवमुक्तस्तदा शक्रो गृहीत्वा तां करे दृढम् । अनयत्तां विशालाक्षीं यत्र ब्रह्मा व्यवस्थितः

ଏପରି କୁହାଯାଉଥିବାବେଳେ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ତାଙ୍କ ହାତକୁ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଧରି, ସେଇ ବିଶାଳାକ୍ଷୀକୁ ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ ସେଠାକୁ ନେଲେ।

Verse 159

नीयमाना तु सा तेन क्रोशंती पितृमातरौ । हा तात मातर्हा भ्रातर्नयत्येष नरो बलात्

ସେ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଆଯାଉଥିବାବେଳେ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଡାକି କାନ୍ଦିଲା—“ହା ତାତ! ହା ମାତା! ହା ଭ୍ରାତା! ଏହି ନର ମୋତେ ବଳାତ୍ ନେଇଯାଉଛି!”

Verse 160

यदि वास्ति मया कार्यं पितरं मे प्रयाचय । स दास्यति हि मां नूनं भवतः सत्यमुच्यते

ଯଦି ମୋ ଦ୍ୱାରା ତୁମର କିଛି କାର୍ଯ୍ୟ ଅଛି, ତେବେ ମୋ ପିତାଙ୍କୁ ମୋ ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କର। ସେ ନିଶ୍ଚୟ ମୋତେ ତୁମକୁ ଦେବେ; ତୁମ କଥା ସତ୍ୟ।

Verse 161

का हि नाभिलषेत्कन्या भर्तांरं भक्तिवत्सलम् । नादेयमपि ते किंचित्पितुर्मे धर्मवत्सल

ଭକ୍ତିବତ୍ସଳ ପତିକୁ କେଉଁ କନ୍ୟା ଆକାଂକ୍ଷା ନ କରିବ? ହେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପ୍ରିୟ, ମୋ ପିତାଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ତୁମକୁ ନ ଦେବା ଯୋଗ୍ୟ କିଛି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।

Verse 162

प्रसादये तं शिरसा मां स तुष्टः प्रदास्यति । पितुश्चित्तमविज्ञाय यद्यात्मानं ददामि ते

ମୁଁ ଶିର ନମାଇ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବି; ସେ ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ ମୋତେ ତୁମକୁ ଦେବେ। କିନ୍ତୁ ପିତାଙ୍କ ମନୋଭାବ ନ ଜାଣି ମୁଁ ନିଜକୁ ତୁମକୁ କିପରି ଦେବି?

Verse 163

धर्मो हि विपुलो नश्येत्तेन त्वां न प्रसादये । भविष्यामि वशे तुभ्यं यदि तातः प्रदास्यति

ମହାଧର୍ମ ନଶିଯିବ; ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଚାହେଁନି। ପିତା ଯଦି ମୋତେ ତୁମକୁ ଦେବେ, ତେବେ ମୁଁ ତୁମ ବଶରେ ହେବି।

Verse 164

इत्थमाभाष्यमाणस्तु तदा शक्रोऽनयच्च ताम् । ब्रह्मणः पुरतः स्थाप्य प्राहास्यार्थे मयाऽबले

ଏଭଳି କୁହାଯାଇଥିବା ତାକୁ ତେବେ ଶକ୍ର ନେଇଗଲା। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ରଖି, ହାସ୍ୟାର୍ଥେ କହିଲା—“ହେ ଅବଲେ, ମୋ ଦ୍ୱାରା…”।

Verse 165

आनीतासि विशालाक्षि मा शुचो वरवर्णिनि । गोपकन्यामसौ दृष्ट्वा गौरवर्णां महाद्युतिम्

“ହେ ବିଶାଳାକ୍ଷି, ତୁମକୁ ଏଠାକୁ ଆଣାଯାଇଛି; ହେ ସୁବର୍ଣ୍ଣିନି, ଶୋକ କରନି। ସେଇ ଗୋପକନ୍ୟାକୁ—ଗୌରବର୍ଣ୍ଣା ଓ ମହାଦ୍ୟୁତିମତୀ—ଦେଖି (ସେ) ଏଭଳି କହିଲା।”

Verse 166

कमलामेव तां मेने पुंडरीकनिभेक्षणाम् । तप्तकांचनसद्भित्ति सदृशा पीनवक्षसम्

ସେ ତାକୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଭାବିଲା—ପଦ୍ମନୟନୀ; ତାହାର ପୀନ ସ୍ତନ ତପ୍ତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ଭିତ୍ତିର ଦୀପ୍ତି ସମାନ ଥିଲା।

Verse 167

मत्तेभहस्तवृत्तोरुं रक्तोत्तुंग नखत्विषं । तं दृष्ट्वाऽमन्यतात्मानं सापि मन्मनथचरम्

ତାକୁ ଦେଖି—ଯାହାର ଉରୁ ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀର ଶୁଣ୍ଡ ପରି ଗୋଳ, ଉଚ୍ଚ ନଖ ରକ୍ତ ଦୀପ୍ତିରେ ଜ୍ଵଳିଥିଲା—ସେ ମଧ୍ୟ ନିଜକୁ ମନ୍ମଥବଶେ ଚଳିତା ଭାବିଲା।

Verse 168

तत्प्राप्तिहेतु क धिया गतचित्तेव लक्ष्यते । प्रभुत्वमात्मनो दाने गोपकन्याप्यमन्यत

ସେହି ପ୍ରାପ୍ତିର ହେତୁ କେଉଁ ଭାବରେ ତାହାର ଚିତ୍ତ ଏପରି ଲୀନ ଦିଶେ? ଦାନ କରିବାବେଳେ ସେ ଗୋପକନ୍ୟା ମଧ୍ୟ ନିଜକୁ ଅଧିକାରିଣୀ ଭାବିଲା।

Verse 169

यद्येष मां सुरूपत्वादिच्छत्यादातुमाग्रहात् । नास्ति सीमंतिनी काचिन्मत्तो धन्यतरा भुवि

ଯଦି ଏହିଜଣ ମୋର ସୁରୂପତା ଆଦିକୁ ଦେଖି ଆଗ୍ରହରେ ମୋତେ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଚାହେ, ତେବେ ପୃଥିବୀରେ ମୋଠାରୁ ଅଧିକ ଧନ୍ୟା କୌଣସି ସୀମନ୍ତିନୀ ନାହିଁ।

Verse 170

अनेनाहं समानीता यच्चक्षुर्गोचरं गता । अस्य त्यागे भवेन्मृत्युरत्यागे जीवितं सुखम्

ଏହିଜଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଏଠାକୁ ଆଣାଯାଇ ତୁମ ଚକ୍ଷୁଗୋଚର ହୋଇଛି। ଏହାକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ ମୃତ୍ୟୁ; ତ୍ୟାଗ ନ କଲେ ସୁଖମୟ ଜୀବନ।

Verse 171

भवेयमपमानाच्च धिग्रूपा दुःखदायिनी । दृश्यते चक्षुषानेन यापि योषित्प्रसादतः

ଏହି ଅପମାନରୁ ମୁଁ ଶପ୍ତରୂପା, ଦୁଃଖଦାୟିନୀ ହେଉ; ଏହି ଚକ୍ଷୁରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ କେବଳ ନାରୀ-ପ୍ରସାଦରେ ଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 172

सापि धन्या न संदेहः किं पुनर्यां परिष्वजेत् । जगद्रूपमशेषं हि पृथक्संचारमाश्रितम्

ସେ ମଧ୍ୟ ଧନ୍ୟା—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ତେବେ ଯାହାକୁ ସେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରନ୍ତି ସେ କେତେ ଅଧିକ ଧନ୍ୟା! କାରଣ ସେ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ନିଜ ରୂପ ଭାବେ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ତଥାପି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପ୍ରକାଶରେ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ସଞ୍ଚରୁଥିବା ପରି ଦିଶନ୍ତି।

Verse 173

लावण्यं तदिहैकस्थं दर्शितं विश्वयोनिना । अस्योपमा स्मरः साध्वी मन्मथस्य त्विषोपमा

ଏଠାରେ ଏକେ ସ୍ଥାନରେ ସଂକେନ୍ଦ୍ରିତ ସେଇ ଲାବଣ୍ୟକୁ ବିଶ୍ୱଯୋନି ପ୍ରକାଶ କଲେ। ତାହାର ଉପମା ସ୍ମର ମଧ୍ୟ ଯଥାଯଥ; ତାହାର ଦୀପ୍ତି ମନ୍ମଥଙ୍କ ପ୍ରଭା ସମାନ।

Verse 174

तिरस्कृतस्तु शोकोयं पिता माता न कारणम् । यदि मां नैष आदत्ते स्वल्पं मयि न भाषते

ଏହି ଶୋକ ତିରସ୍କାରରୁ ଜନ୍ମିଛି; ପିତାମାତା କାରଣ ନୁହେଁ। କାରଣ ସେ ମୋତେ ଗ୍ରହଣ କରୁନାହାନ୍ତି ଏବଂ ମୋ ସହ ଅତି ଅଳ୍ପ କଥା କହନ୍ତି।

Verse 175

अस्यानुस्मरणान्मृत्युः प्रभविष्यति शोकजः । अनागसि च पत्न्यां तु क्षिप्रं यातेयमीदृशी

ତାକୁ ଏଭଳି ଅନୁସ୍ମରଣ କଲେ ଶୋକଜନ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁ ଉଦ୍ଭବିବ; ଏବଂ ପତ୍ନୀ ନିର୍ଦୋଷ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ନାରୀ ଏପରି ଭାବେ ଶୀଘ୍ର ଚାଲିଯିବ।

Verse 176

कुचयोर्मणिशोभायै शुद्धाम्बुज समद्युतिः । मुखमस्य प्रपश्यंत्या मनो मे ध्यानमागतम्

ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଦେଖି—ଯାହା ଶୁଦ୍ଧ ପଦ୍ମସମ ଦୀପ୍ତିମାନ ଏବଂ ସ୍ତନରେ ମଣିପରି ଜ୍ୟୋତି ଛଟାଏ—ମୋ ମନ ଗଭୀର ଧ୍ୟାନରେ ପ୍ରବେଶ କଲା।

Verse 177

अस्यांगस्पर्शसंयोगान्न चेत्त्वं बहु मन्यसे । स्पृशन्नटसि तर्हि न त्वं शरीरं वितथं परम्

ଯଦି ତୁମେ ଏହି ଅଙ୍ଗସ୍ପର୍ଶ-ସଂଯୋଗକୁ ବହୁତ ମହତ୍ତ୍ୱ ଦିଅନାହ, ତେବେ ଛୁଇଁଛୁଇଁ ଚାଲିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ‘ଶରୀର ସର୍ବଥା ଅସତ୍ୟ’ ବୋଲି ତୁମେ ସତ୍ୟରେ କହିପାରିବ ନାହିଁ।

Verse 178

अथवास्य न दोषोस्ति यदृच्छाचारको ह्यसि । मुषितः स्मर नूनं त्वं संरक्ष स्वां प्रियां रतिम्

ନହେଲେ ଏଥିରେ ତାହାର ଦୋଷ ନାହିଁ; କାରଣ ତୁମେ ଯଦୃଚ୍ଛାନୁସାରେ ଆଚରଣ କର। ନିଶ୍ଚୟ ତୁମେ ଲୁଟିତ ହୋଇଛ; ସ୍ମରଣ କର ଏବଂ ନିଜ ପ୍ରିୟା ରତିଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କର।

Verse 179

त्वत्तोपि दृश्यते येन रूपेणायं स्मराधिकः । ममानेन मनोरत्न सर्वस्वं च हृतं दृढम्

ଯେ ରୂପରେ ସେ ଦେଖାଯାଏ, ସେହି ରୂପେ ସେ ତୁମକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରି, କାମଦେବଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ। ହେ ମୋ ମନୋରତ୍ନ, ତାହା ମୋର ସର୍ବସ୍ୱକୁ ଦୃଢ଼ଭାବେ ହରିନେଇଛି।

Verse 180

शोभा या दृश्यते वक्त्रे सा कुतः शशलक्ष्मणि । नोपमा सकलं कस्य निष्कलंकेन शस्यते

ହେ ଶଶଚିହ୍ନିତ ଚନ୍ଦ୍ର! ତୁମ ମୁହଁରେ ଯେ ଶୋଭା ଦେଖାଯାଏ, ସେ କେଉଁଠୁ ଉତ୍ପନ୍ନ? କାରଣ ଯାହା ସର୍ବଥା ନିଷ୍କଳଙ୍କ, ତାହା ସହ କୌଣସି ସକଳ ବସ୍ତୁର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପମା ଯଥାର୍ଥ ନୁହେଁ।

Verse 181

समानभावतां याति पंकजं नास्य नेत्रयोः । कोपमा जलशंखेन प्राप्ता श्रवणशंङ्खयोः

ତାଙ୍କ ନୟନ ସମ କମଳ ମଧ୍ୟ ସମରୂପତା ପାଏ; ତାଙ୍କ କର୍ଣ୍ଣଦ୍ୱୟ ଜଳଶଙ୍ଖ ସଦୃଶ ଉପମା ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

Verse 182

विद्रुमोप्यधरस्यास्य लभते नोपमां ध्रुवम् । आत्मस्थममृतं ह्येष संस्रवंश्चेष्टते ध्रुवम्

ପ୍ରବାଳ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଅଧରର ସତ୍ୟ ଉପମା ହୋଇପାରେ ନାହିଁ; କାରଣ ତାଙ୍କ ଅନ୍ତରେ ଅମୃତ ନିହିତ, ଯାହା ନିଶ୍ଚୟ ନିରନ୍ତର ଝରେ।

Verse 183

यदि किंचिच्छुभं कर्म जन्मांतरशतैः कृतम् । तत्प्रसादात्पुनर्भर्ता भवत्वेष ममेप्सितः

ଯଦି ଶତଶତ ଜନ୍ମାନ୍ତରରେ ମୁଁ କିଛି ଶୁଭ କର୍ମ କରିଥାଏ, ତେବେ ସେହି ପ୍ରସାଦଫଳରେ ଏହି ପ୍ରିୟଜନ ମୋର ପୁନଃ ପତି ହେଉ—ମୋ ଇଚ୍ଛିତ।

Verse 184

एवं चिंतापराधीना यावत्सा गोपकन्यका । तावद्ब्रह्मा हरिं प्राह यज्ञार्थं सत्वरं वचः

ସେ ଗୋପକନ୍ୟା ଚିନ୍ତାରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ଯେପରି ଥିଲା, ସେଇ ସମୟରେ ଯଜ୍ଞାର୍ଥେ ବ୍ରହ୍ମା ହରିଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଆତୁର ବଚନ କହିଲେ।

Verse 185

देवी चैषा महाभागा गायत्री नामतः प्रभो । एवमुक्ते तदा विष्णुर्ब्रह्माणं प्रोक्तवानिदम्

ହେ ପ୍ରଭୋ, ଏହି ମହାଭାଗା ଦେବୀ ‘ଗାୟତ୍ରୀ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏପରି କୁହାଯାଉଥିବାବେଳେ ବିଷ୍ଣୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।

Verse 186

तदेनामुद्वहस्वाद्य मया दत्तां जगत्प्रभो । गांधर्वेण विवाहेन विकल्पं मा कृथाश्चिरम्

ଏହେତୁ ହେ ଜଗତ୍ପ୍ରଭୋ! ମୋର ଦତ୍ତ ଏହି କନ୍ୟାକୁ ଆଜିହିଁ ବିବାହ କର। ଗାନ୍ଧର୍ବ ବିବାହରେ ହେଉ; ଦୀର୍ଘକାଳ ଅନ୍ୟ ବିକଳ୍ପ ଭାବି ବିଳମ୍ବ କରନି।

Verse 187

अमुं गृहाण देवाद्य अस्याः पाणिमनाकुलम् । गांधेर्वेण विवाहेन उपयेमे पितामहः

ହେ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ! ନିର୍ଦ୍ୱିଧାରେ ତାହାର ପାଣି ଗ୍ରହଣ କର। ଗାନ୍ଧର୍ବ ବିବାହରେ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବେ ସ୍ୱୟଂ ତାହାକୁ ବରଣ କରିଥିଲେ।

Verse 188

तामवाप्य तदा ब्रह्मा जगादाद्ध्वर्युसत्तमम् । कृता पत्नी मया ह्येषा सदने मे निवेशय

ତାହାକୁ ପାଇ ତେବେ ବ୍ରହ୍ମା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମୁଁ ଏହାକୁ ତୁମର ପତ୍ନୀ କରିଛି; ମୋର ସଦନରେ ଏହାକୁ ନିବେଶ କର।”

Verse 189

मृगशृंगधरा बाला क्षौमवस्त्रावगुंठिता । पत्नीशालां तदा नीता ऋत्विग्भिर्वेदपारगैः

ମୃଗଶୃଙ୍ଗଧାରିଣୀ, କ୍ଷୌମବସ୍ତ୍ରରେ ଆବୃତ ସେଇ ବାଳିକାକୁ ତେବେ ବେଦପାରଙ୍ଗତ ଋତ୍ୱିଜମାନେ ପତ୍ନୀଶାଳାକୁ ନେଇଗଲେ।

Verse 190

औदुंबेरण दंडेन प्रावृतो मृगचर्मणा । महाध्वरे तदा ब्रह्मा धाम्ना स्वेनैव शोभते

ଉଦୁମ୍ବର କାଠର ଦଣ୍ଡ ଧରି, ମୃଗଚର୍ମରେ ଆବୃତ ବ୍ରହ୍ମା ତେବେ ମହାଧ୍ୱର ଯଜ୍ଞରେ ନିଜ ସ୍ୱତେଜରେ ହିଁ ଶୋଭିତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 191

प्रारब्धं च ततो होत्रं ब्राह्मणैर्वेदपारगैः । भृगुणा सहितैः कर्म वेदोक्तं तैः कृतं तदा । तथा युगसहस्रं तु स यज्ञः पुष्करेऽभवत्

ତାପରେ ବେଦପାରଙ୍ଗତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଭୃଗୁଙ୍କ ସହିତ ହୋତ୍ର (ଆହୁତି-କ୍ରିୟା) ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେମାନେ ସେହି ସମୟରେ ବେଦୋକ୍ତ କର୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ସମ୍ପାଦନ କଲେ। ଏଭଳି ପୁଷ୍କରରେ ସେ ଯଜ୍ଞ ସହସ୍ର ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିଲା।