Shloka 49

Śatrughna’s Entry into Ahicchatrā

Temptation of Sumada and the Goddess’s Boon

Devanagari script

एतस्मिन्समये कश्चिदागत्य नृपतिं जगौ । स्वामिन्न जाने कस्यास्ति हयः पत्रधरोंऽतिके

Transliteration

etasminsamaye kaścidāgatya nṛpatiṃ jagau | svāminna jāne kasyāsti hayaḥ patradharoṃ'tike

Translation

ସେହି ସମୟରେ ଜଣେ ଆସି ନୃପତିଙ୍କୁ କହିଲା—“ସ୍ୱାମିନ୍, ଏହି ଘୋଡ଼ା କାହାର ମୁଁ ଜାଣେନି; କିନ୍ତୁ ଏହା ନିକଟରେ ଅଛି ଏବଂ ପତ୍ର (ଲିଖିତ ସନ୍ଦେଶ) ବହନ କରିଛି।”

Word by Word

• एतस्मिन्: in this
• एतस्मिन्: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative/7th), एकवचन (Singular); विशेषणम्

• समये: time, occasion
• समये: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: समय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative/7th), एकवचन (Singular)

• कश्चित्: someone
• कश्चित्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: किम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन (Singular); अनिश्चित-सर्वनाम

• आगत्य: having come
• आगत्य: Purvakala-kriya (पूर्वकाल-क्रिया)
• Type: Indeclinable
• Root: आ + गम् (धातु)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय (Gerund/Absolutive)

• नृपतिम्: the king
• नृपतिम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: नृपति (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन (Singular)

• जगौ: said, spoke
• जगौ: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: गै (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष (3rd person), एकवचन (Singular), परस्मैपद

• स्वामिन्: O master!
• स्वामिन्: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: स्वामिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-प्रथमा (Vocative), एकवचन (Singular)

• न: not
• न: Nishedha (निषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध-अव्यय (negation particle)

• जाने: I know
• जाने: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: ज्ञा (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), उत्तम-पुरुष (1st person), एकवचन (Singular), आत्मनेपद

• कस्य: of whom
• कस्य: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: किम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (Genitive/6th), एकवचन (Singular)

• अस्ति: is
• अस्ति: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), प्रथम-पुरुष (3rd person), एकवचन (Singular), परस्मैपद

• हयः: a horse
• हयः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: हय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन (Singular)

• पत्रधरः: bearing a letter
• पत्रधरः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: पत्र + धर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन (Singular); विशेषणम्; समासः—तत्पुरुषः (पत्रं धरति)

• अन्तिके: near, in the vicinity
• अन्तिके: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: अन्तिक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative/7th), एकवचन (Singular)

Speaker

An unidentified messenger/attendant addressing the king (nṛpati)

Verse Rasa

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: bhayanaka

Geographic Context

Type: city

Sandhi Resolution Notes

Sandhi Resolution Notes: एतस्मिन्समये = एतस्मिन् + समये; कश्चिदागत्य = कश्चित् + आगत्य; स्वामिन्न = स्वामिन् (सम्बोधन) + (पदपूरणार्थं नकार-आगमः/सन्धिः); कस्यास्ति = कस्य + अस्ति; पत्रधरोंऽतिके = पत्रधरः + अन्तिके (विसर्ग/ओ-आदेश-सन्धिः)।

Characters & Entities

• nṛpati (king)
• haya (horse)
• patra (letter/message)

FAQs

Who is speaking in this verse?

An unnamed person—likely a messenger, guard, or court attendant—reports to the king about a nearby horse carrying a letter.

What is the narrative function of the “letter-bearing horse”?

It serves as a plot device introducing new information or an urgent message to the king, prompting the next development in the episode.

What is the ethical or practical lesson implied here?

The verse highlights careful reporting and humility: the speaker does not speculate about ownership and instead truthfully conveys only what is known.