Adhyaya 12

Verse 1

सुमनोवाच । ऋणसंबंधिनं पुत्रं प्रवक्ष्यामि तवाग्रतः । ऋणं यस्य गृहीत्वा यः प्रयाति मरणं किल

ସୁମନା କହିଲେ—ମୁଁ ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ ଋଣ-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ପୁତ୍ର ବିଷୟ କହିବି—ଯେତେବେଳେ କେହି ପରର ଋଣ ଗ୍ରହଣ କରି ସତ୍ୟସତ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 2

अर्थदाता सुतो भूत्वा भ्राता चाथ पिता प्रिया । मित्ररूपेण वर्त्तेत अतिदुष्टः सदैव सः

ସେ ଧନଦାତା ପୁତ୍ର ହୋଇ, ଭ୍ରାତା ଓ ପ୍ରିୟ ପିତା ହୋଇ ମଧ୍ୟ, ମିତ୍ରରୂପେ ବ୍ୟବହାର କରେ—କିନ୍ତୁ ସେ ସଦା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍ଟ ହିଁ ରହେ।

Verse 3

गुणं नैव प्रपश्येत स क्रूरो निष्ठुराकृतिः । जल्पते निष्ठुरं वाक्यं सदैव स्वजनेषु च

ସେ ଗୁଣକୁ କିଛିମାତ୍ର ଦେଖେ ନାହିଁ; ସ୍ୱଭାବରେ କ୍ରୂର ଓ କଠୋରହୃଦୟ। ସେ ସଦା କଠୋର ବାକ୍ୟ କହେ—ବିଶେଷକରି ନିଜ ସ୍ୱଜନମାନଙ୍କ ପ୍ରତି।

Verse 4

मिष्टंमिष्टं समश्नाति भोगान्भुंजति नित्यशः । द्यूतकर्मरतो नित्यं चौरकर्मणि सस्पृहः

ସେ ପୁନଃପୁନଃ ମିଷ୍ଟାନ୍ନ ଭୋଜନ କରେ ଏବଂ ନିତ୍ୟ ଭୋଗବିଲାସରେ ଲିପ୍ତ ରହେ; ସଦା ଜୁଆରେ ଆସକ୍ତ ଓ ଲୋଭରେ ଚୋରିକର୍ମ ପ୍ରତି ଆକୃଷ୍ଟ ହୁଏ।

Verse 5

गृहद्रव्यं बलाद्भुंक्ते वार्यमाणः स कुप्यति । पितरं मातरं चैव कुत्सते च दिनेदिने

ସେ ଗୃହସମ୍ପତ୍ତିକୁ ବଳପୂର୍ବକ ଭୋଗ କରେ; ରୋକିଲେ କ୍ରୋଧିତ ହୁଏ। ଏବଂ ଦିନେଦିନେ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିନ୍ଦା କରେ।

Verse 6

द्रावकस्त्रासकश्चैव बहुनिष्ठुरजल्पकः । एवं भुक्त्वाथ तद्द्रव्यं सुखेन परितिष्ठति

ଯେ ଦ୍ରବ୍ୟ ଛିନିନେଇଥାଏ, ଯେ ଭୟ ଦେଖାଏ ଓ ଯେ ଅନେକ କଠୋର କଥା କହେ—ସେ ଏଭଳି ଦୁଷ୍ଟାର୍ଜିତ ଧନ ଭୋଗ କରି ପରେ ସୁଖରେ ରହେ।

Verse 7

जातकर्मादिभिर्बाल्ये द्रव्यं गृह्णाति दारुणः । पुनर्विवाहसंबंधान्नानाभेदैरनेकधा

ସେ ନିଷ୍ଠୁର ବ୍ୟକ୍ତି ଶୈଶବରେ ମଧ୍ୟ ଜାତକର୍ମ ଆଦି ସଂସ୍କାରର ନିମିତ୍ତ ଦେଖାଇ ଧନ ହଡପ କରେ; ଏବଂ ପୁନର୍ବିବାହ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ନାନା ଉପାୟରେ ଅନେକ ପ୍ରକାରେ ତାହା କରେ।

Verse 8

एवं संजायते द्रव्यमेवमेतद्ददात्यपि । गृहक्षेत्रादिकं सर्वं ममैव हि न संशयः

ଏଭଳି ଧନ ସଂଜାୟ ହୁଏ; ଏବଂ ଏଭଳି ଦାନ କଲେ ମଧ୍ୟ (ସେ ଭାବେ)—‘ଘର, କ୍ଷେତ୍ର ଆଦି ସବୁ ମୋର ହିଁ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।’

Verse 9

पितरं मातरं चैव हिनस्त्येव दिनेदिने । सुखंडैर्मुशलैश्चैव सर्वघातैः सुदारुणैः

ସେ ଦିନେଦିନେ ପିତା ଓ ମାତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆକ୍ରମଣ କରେ—ଭଙ୍ଗା କାଠଖଣ୍ଡ, ମୁସଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିର୍ଦୟ ପ୍ରହାରରେ ସେମାନଙ୍କୁ ପିଟେ।

Verse 10

मृते तु तस्मिन्पितरि मातर्येवातिनिष्ठुरः । निःस्नेहो निष्ठुरश्चश्चैव जायते नात्र संशयः

ସେହି ପିତା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ ପରେ ସେ ମାତା ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠୋର ହୋଇଯାଏ; ସ୍ନେହହୀନ ଓ ନିର୍ଦୟ ହୁଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 11

श्राद्धकर्माणि दानानि न करोति कदैव सः । एवंविधाश्च वै पुत्राः प्रभवंति महीतले

ସେ କେବେ ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମ କରେନାହିଁ, ଦାନ ମଧ୍ୟ ଦିଏନାହିଁ; ଏପରି ପୁତ୍ରମାନେ ପୃଥିବୀରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।

Verse 12

रिपुं पुत्रं प्रवक्ष्यामि तवाग्रे द्विजपुंगव । बाल्ये वयसि संप्राप्ते रिपुत्वे वर्तते सदा

ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ! ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ ମୁଁ ‘ରିପୁ’ ନାମକ ପୁତ୍ରଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଛି; ବାଲ୍ୟ ପରେ ଯୌବନ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ସେ ସଦା ଶତ୍ରୁଭାବରେ ରହେ।

Verse 13

पितरं मातरं चैव क्रीडमानो हि ताडयेत् । ताडयित्वा प्रयात्येव प्रहस्यैव पुनःपुनः

ସେ ଖେଳୁଥିବାବେଳେ ମଧ୍ୟ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ପିଟେ; ପିଟି ସେ ଚାଲିଯାଏ ଏବଂ ପୁନଃପୁନଃ ହସେ।

Verse 14

पुनरायाति संत्रस्तः पितरं मातरं प्रति । सक्रोधो वर्तते नित्यं कुत्सते च पुनःपुनः

ଭୟଭୀତ ହୋଇ ସେ ପୁନର୍ବାର ପିତାମାତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସେ। ସେ ସର୍ବଦା କ୍ରୋଧିତ ରହେ ଏବଂ ବାରମ୍ବାର ସେମାନଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରେ।

Verse 15

एवं संवर्तते नित्यं वैरकर्मणि सर्वदा । पितरं मारयित्वा च मातरं च ततः पुनः

ଏହିପରି ସେ ସର୍ବଦା ଶତ୍ରୁତାପୂର୍ଣ୍ଣ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ରହେ। ପିତାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରି, ସେ ପୁନର୍ବାର ମାତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହୁଏ।

Verse 16

प्रयात्येवं स दुष्टात्मा पूर्ववैरानुभावतः । अथातः संप्रवक्ष्यामि यस्माल्लभ्यं भवेत्प्रियम्

ପୂର୍ବ ଶତ୍ରୁତାର ପ୍ରଭାବରୁ ସେହି ଦୁଷ୍ଟାତ୍ମା ଏହିପରି ବିନାଶ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ବର୍ତ୍ତମାନ ମୁଁ ତାହା କହିବି ଯାହା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରିୟ ବସ୍ତୁ ଲାଭ ହୁଏ।

Verse 17

जातमात्रः प्रियं कुर्याद्बाल्ये लालनक्रीडनैः । वयः प्राप्य प्रियं कुर्यान्मातृपित्रोरनन्तरम्

ଜନ୍ମ ହେବା ମାତ୍ରେ ପ୍ରିୟ ହେବା ଉଚିତ୍, ବାଲ୍ୟକାଳରେ ଲାଳନପାଳନ ଓ ଖେଳ ଦ୍ୱାରା ଆନନ୍ଦ ଦେବା ଉଚିତ୍। ବୟସ୍କ ହେଲେ ପିତାମାତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍।

Verse 18

भक्त्या संतोषयेन्नित्यं तावुभौ परितोषयेत् । स्नेहेन वचसा चैव प्रियसंभाषणेन च

ଭକ୍ତି ସହକାରେ ସେହି ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ସର୍ବଦା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ୍। ସ୍ନେହପୂର୍ଣ୍ଣ ବଚନ ଏବଂ ମଧୁର ସମ୍ଭାଷଣ ଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ଉଚିତ୍।

Verse 19

मृते गुरौ समाज्ञाय स्नेहेन रुदते पुनः । श्राद्धकर्माणि सर्वाणि पिंडदानादिकां क्रियाम्

ଗୁରୁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ ବୋଲି ଜାଣି ସ୍ନେହବଶେ ସେ ପୁନଃପୁନଃ କାନ୍ଦେ; ତଥାପି ପିଣ୍ଡଦାନ ଆଦି ସହିତ ସମସ୍ତ ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମ ବିଧିପୂର୍ବକ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 20

करोत्येव सुदुःखार्तस्तेभ्यो यात्रां प्रयच्छति । ऋणत्रयान्वितः स्नेहाद्भुंजापयति नित्यशः

ତୀବ୍ର ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ତାଙ୍କୁ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ସାଧନ ଯୋଗାଇଦିଏ; ଏବଂ ଋଣତ୍ରୟରେ ବନ୍ଧିତ ହୋଇ ସ୍ନେହବଶେ ନିତ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଏ।

Verse 21

यस्माल्लभ्यं भवेत्कांत प्रयच्छति न संशयः । पुत्रो भूत्वा महाप्राज्ञ अनेन विधिना किल

ହେ ପ୍ରିୟ! ଯାହା ଯାଚିତ ହୁଏ ତାହା ଲଭ୍ୟ ହୁଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ବିଧିଦ୍ୱାରା ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ପୁତ୍ର ହୁଏ।

Verse 22

उदासीनं प्रवक्ष्यामि तवाग्रे प्रिय सांप्रतम् । उदासीनेन भावेन सदैव परिवर्तते

ହେ ପ୍ରିୟ! ଏବେ ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ ଉଦାସୀନ ଭାବକୁ କହୁଛି; କାରଣ ଉଦାସୀନ ଭାବରେ ଯେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେ ଅନ୍ତରେ ସଦା ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ।

Verse 23

ददाति नैव गृह्णाति न च कुप्यति तुष्यति । नो वा ददाति संत्यज्य उदासीनो द्विजोत्तम

ସେ ନ ଦେଏ, ନ ଗ୍ରହଣ କରେ; ନ କ୍ରୋଧ କରେ, ନ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଏ। ସବୁ ତ୍ୟାଗ କରି ସେ ନ ଦେଏ, ନ ଧରି ରଖେ—ଏହିପରି ଉଦାସୀନ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ।

Verse 24

तवाग्रे कथितं सर्वं पुत्राणां गतिरीदृशी । यथा पुत्रस्तथा भार्या पिता माताथ बांधवाः

ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କର ଯେପରି ଗତି, ସବୁ କଥା କହିଦିଆଯାଇଛି। ପୁତ୍ରଙ୍କ ପରି ହିଁ ପତ୍ନୀ, ପିତା, ମାତା ଓ ଅନ୍ୟ ବାନ୍ଧବମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଗତି ହୁଏ।

Verse 25

भृत्याश्चान्ये समाख्याताः पशवस्तुरगास्तथा । गजा महिष्यो दासाश्च ऋणसंबंधिनस्त्वमी

ଭୃତ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଆଶ୍ରିତମାନେ ମଧ୍ୟ ଗଣାଯାନ୍ତି; ସେପରି ପଶୁ ଓ ଘୋଡ଼ା; ହାତୀ, ମହିଷ ଓ ଦାସମାନେ ମଧ୍ୟ—ଏ ସମସ୍ତେ ଋଣ-ସମ୍ବନ୍ଧରେ ବଦ୍ଧ ବୋଲି ମନାଯାନ୍ତି।

Verse 26

गृहीतं न ऋणं तेन आवाभ्यां तु न कस्यचित् । न्यासमेवं न कस्यापि कृतं वै पूर्वजन्मनि

ସେ କୌଣସି ଋଣ ଗ୍ରହଣ କରିନଥିଲା; ଆମେ ଦୁହେଁ ମଧ୍ୟ କାହାଠାରୁ ଋଣ ନେଇନାହୁଁ। ସେପରି ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ମଧ୍ୟ କେହି ଆମ ପାଖେ ନ୍ୟାସ (ଅମାନତ) ରଖିନଥିଲେ।

Verse 27

धारयावो न कस्यापि ऋणं कांत शृणुष्वहि । न वैरमस्ति केनापि पूर्वजन्मनि वै कृतम्

ହେ ପ୍ରିୟ, ଶୁଣ—ଆମେ କାହାରି ଋଣୀ ନୁହେଁ। ଏବଂ ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ କାହା ସହିତ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ବୈର ସୃଷ୍ଟି ହୋଇନାହିଁ।

Verse 28

आवाभ्यां हि न विप्रेंद्र न त्यक्तं हि तथापते । एवं ज्ञात्वा शमं गच्छ त्यज चिंतामनर्थकीम्

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆମେ ତୁମକୁ ତ୍ୟାଗ କରିନାହୁଁ; ତୁମ ପତି ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିନାହାନ୍ତି। ଏହା ଜାଣି ଶାନ୍ତିରେ ଯାଅ ଏବଂ ଏହି ନିରର୍ଥକ ଚିନ୍ତାକୁ ତ୍ୟାଗ କର।

Verse 29

कस्य पुत्राः प्रिया भार्या कस्य स्वजनबांधवाः । हृतं न चैव कस्यापि नैव दत्तं त्वया पुनः

କାହାର ପୁତ୍ର, କାହାର ପ୍ରିୟା ପତ୍ନୀ, ଏବଂ କାହାର ସ୍ୱଜନ-ବାନ୍ଧବ? ସତ୍ୟରେ ତୁମେ କାହାରୁ କିଛି ହରଣ କରିନାହ; ଏବଂ ପୁନଃ କାହାକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକୃତରେ କିଛି ଦାନ କରିନାହ।

Verse 30

कथं हि धनमायाति विस्मयं व्रज माधव । प्राप्तव्यमेव यत्रैव भवेद्द्रव्यं द्विजोत्तम

ଧନ କିପରି ଆସେ? ହେ ମାଧବ, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କରନି। ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ଯେଉଁଠାରେ ଯାହା ପ୍ରାପ୍ୟ, ସେଠାରେ ସେଇ ଧନ ନିଶ୍ଚୟ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ।

Verse 31

अनायासेन हस्ते हि तस्यैव परिजायते । यत्नेन महता चैव द्रव्यं रक्षति मानवः

ଅନାୟାସରେ ସେଇ ଧନ ତାହାର ହାତକୁ ଆସିପଡ଼େ; କିନ୍ତୁ ମଣିଷ ନିଜ ଧନକୁ ମହା ପ୍ରୟାସରେ ହିଁ ରକ୍ଷା କରେ।

Verse 32

व्रजमानो व्रजत्येव धनं तत्रैव तिष्ठति । एवं ज्ञात्वा शमं गच्छ जहि चिंतामनर्थकीम्

ଯିଏ ଯାଏ ସେ ଯାଇଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଧନ ସେଠାରେ ହିଁ ରହିଯାଏ। ଏହା ଜାଣି ଶାନ୍ତିକୁ ଗମନ କର, ଅନର୍ଥକ ହାନିକର ଚିନ୍ତା ତ୍ୟାଗ କର।

Verse 33

कस्य पुत्राः प्रिया भार्या कस्य स्वजनबांधवाः । कः कस्य नास्ति संसारे असंबंधाद्द्विजोत्तम

କାହାର ପୁତ୍ର, କାହାର ପ୍ରିୟା ପତ୍ନୀ, ଏବଂ କାହାର ସ୍ୱଜନ-ବାନ୍ଧବ? ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ଏହି ସଂସାରରେ କିଏ କାହାର ନୁହେଁ ହୋଇଯାଏ ନାହିଁ—କାରଣ ସମ୍ବନ୍ଧ ସ୍ଥାୟୀ ନୁହେଁ।

Verse 34

महामोहेन संमूढा मानवाः पापचेतसः । इदं गृहमयं पुत्र इमा नार्यो ममैव हि

ମହାମୋହରେ ସମ୍ମୂଢ଼ ପାପଚେତନା ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଭାବନ୍ତି—“ଏହି ଘର ମୋର, ଏହି ପୁତ୍ର ମୋର, ଏହି ନାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ମୋରେଇ।”

Verse 35

अनृतं दृश्यते कांत संसारस्य हि बंधनम् । एवं संबोधितो देव्या भार्यया प्रियया तदा

“ହେ କାନ୍ତ, ଅନୃତ (ଅସତ୍ୟ) ହିଁ ସଂସାରର ବନ୍ଧନ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ।” ଏଭଳି କହି ସେ ସମୟରେ ଦେବୀସ୍ୱରୂପା ପ୍ରିୟା ଭାର୍ଯ୍ୟା ତାଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।

Verse 36

पुनः प्राह प्रियां भार्यां सुमनां ज्ञानवादिनीम् । सोमशर्मोवाच । सत्यमुक्तं त्वया भद्रे सर्वसंदेहनाशनम्

ତାପରେ ସୋମଶର୍ମା ଜ୍ଞାନବାଦିନୀ ପ୍ରିୟା ଭାର୍ଯ୍ୟା ସୁମନାଙ୍କୁ ପୁନଃ କହିଲେ—“ଭଦ୍ରେ, ତୁମେ ସତ୍ୟ କହିଛ; ଏହା ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହକୁ ନାଶ କରେ।”

Verse 37

तथापि वंशमिच्छंति साधवः सत्यपंडिताः । यथा पुत्रस्य मे चिंता धनस्य च तथा प्रिये

ତଥାପି ସତ୍ୟପଣ୍ଡିତ ସାଧୁମାନେ ବଂଶକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି। ଯେପରି ମୋର ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଚିନ୍ତା, ସେପରି ଧନ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ, ହେ ପ୍ରିୟେ।

Verse 38

येनकेनाप्युपायेन पुत्रमुत्पादयाम्यहम् । सुमनोवाच । पुत्रेण लोकाञ्जयति पुत्रस्तारयते कुलम्

“ଯେକୌଣସି ଉପାୟରେ ମୁଁ ପୁତ୍ର ଉତ୍ପାଦନ କରିବି।” ସୁମନା କହିଲେ—“ପୁତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଲୋକଜୟ ହୁଏ; ପୁତ୍ର କୁଳକୁ ତାରେ।”

Verse 39

सत्पुत्रेण महाभाग पिता माता च जंतवः । एकः पुत्रो वरो विद्वान्बहुभिर्निर्गुणैस्तु किम्

ହେ ମହାଭାଗ! ସତ୍ପୁତ୍ର ଦ୍ୱାରା ହିଁ ପିତା‑ମାତା ସତ୍ୟରେ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଗୁଣବାନ୍, ବିଦ୍ୱାନ୍ ଏକ ପୁତ୍ର ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ନିର୍ଗୁଣ ଅନେକ ପୁତ୍ରରେ କି ଲାଭ?

Verse 40

एकस्तारयते वंशमन्ये संतापकारकाः । पूर्वमेव मया प्रोक्तमन्ये संबंधगामिनः

ଏକଜଣେ ହିଁ ବଂଶକୁ ତାରନ୍ତି; ଅନ୍ୟେ ତ ସନ୍ତାପର କାରଣ ହୁଅନ୍ତି। ପୂର୍ବରୁ ମୁଁ କହିଛି—କେହି କେବଳ ସମ୍ବନ୍ଧ‑ସଙ୍ଗରେ ଚାଲିଥାନ୍ତି।

Verse 41

पुण्येन प्राप्यते पुत्रः पुण्येन प्राप्यते कुलम् । सुगर्भः प्राप्यते पुण्यैस्तस्मात्पुण्यं समाचर

ପୁଣ୍ୟରେ ପୁତ୍ର ମିଳେ, ପୁଣ୍ୟରେ ଉତ୍ତମ କୁଳ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ପୁଣ୍ୟରେ ସୁଗର୍ଭ (ଶୁଭ ଗର୍ଭ/ସୁସ୍ଥ ସନ୍ତାନ) ମିଳେ; ତେଣୁ ପୁଣ୍ୟ ଆଚରଣ କର।

Verse 42

जातस्य मृतिरेवास्ति जन्म एव मृतस्य च । सुजन्म प्राप्यते पुण्यैर्मरणं तु तथैव च

ଜନ୍ମିଥିବାର ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ, ଏବଂ ମୃତଙ୍କର ପୁନର୍ଜନ୍ମ ମଧ୍ୟ ଧ୍ରୁବ। ପୁଣ୍ୟରେ ସୁଜନ୍ମ ମିଳେ; ମରଣର ରୀତି ମଧ୍ୟ କର୍ମାନୁସାରେ ସେହିପରି ହୁଏ।

Verse 43

सुखं धनचयः कांत भुज्यते पुण्यकर्मभिः । सोमशर्मोवाच । पुण्यस्याचरणं ब्रूहि तथा जन्मान्यपि प्रिये

ହେ କାନ୍ତେ! ସୁଖ ଓ ଧନସଞ୍ଚୟ ପୁଣ୍ୟକର୍ମରେ ଭୋଗ୍ୟ ହୁଏ। ସୋମଶର୍ମା କହିଲେ—ପ୍ରିୟେ, ପୁଣ୍ୟାଚରଣର ବିଧି କୁହ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମରେ ତାହାର ଫଳ ମଧ୍ୟ।

Verse 44

सुपुण्यः कीदृशो भद्रे वद पुण्यस्य लक्षणम् । सुमनोवाच । आदौ पुण्यं प्रवक्ष्यामि यथा पुण्यं श्रुतं मया

ହେ ଭଦ୍ରେ, ମହାପୁଣ୍ୟବାନ କିପରି ହୁଏ? ପୁଣ୍ୟର ଲକ୍ଷଣ କହ। ସୁମନା କହିଲେ—ପ୍ରଥମେ ମୁଁ ପୁଣ୍ୟ ବିଷୟ କହିବି, ଯେପରି ମୁଁ ଶୁଣିଛି।

Verse 45

पुरुषो वाथवा नारी यथा नित्यं च वर्तते । यथा पुण्यैः समाप्नोति कीर्तिं पुत्रान्प्रियान्धनम्

ପୁରୁଷ ହେଉ କି ନାରୀ—ଯେପରି ସେ ନିତ୍ୟ ଆଚରଣ କରେ, ନିଜ ପୁଣ୍ୟକର୍ମରେ ସେ କୀର୍ତ୍ତି, ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର ଓ ଧନ ପାଏ।

Verse 46

पुण्यस्य लक्षणं कांत सर्वमेव वदाम्यहम् । ब्रह्मचर्येण सत्येन मखपंचकवर्तनैः

ହେ କାନ୍ତ, ପୁଣ୍ୟର ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ମୁଁ କହୁଛି—ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟରେ, ସତ୍ୟରେ, ଏବଂ ପଞ୍ଚମଖ (ପାଞ୍ଚ ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତବ୍ୟ) ପାଳନରେ।

Verse 47

दानेन नियमैश्चापि क्षमाशौचेन वल्लभ । अहिंसया सुशक्त्या च अस्तेयेनापि वर्तनैः

ଦାନରେ ଓ ନିୟମପାଳନରେ, ହେ ବଲ୍ଲଭ; କ୍ଷମା ଓ ଶୌଚରେ; ଅହିଂସାରେ, ଦୃଢ ଶକ୍ତିରେ, ଏବଂ ଅସ୍ତେୟ (ଚୋରିନକରିବା) ଆଚରଣରେ ମଧ୍ୟ।

Verse 48

एतैर्दशभिरंगैस्तु धर्ममेवं प्रपूरयेत् । संपूर्णो जायते धर्मो ग्रासैर्भोगो यथोदरे

ଏହି ଦଶ ଅଙ୍ଗଦ୍ୱାରା ଏଭଳି ଧର୍ମକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବା ଉଚିତ। ଯେପରି ଉଦରେ ଗ୍ରାସେ ଗ୍ରାସେ ଭୋଗ/ପୋଷଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ସେପରି ଧର୍ମ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।

Verse 49

धर्मं सृजति धर्मात्मा त्रिविधेनैव कर्मणा । तस्य धर्मः प्रसन्नात्मा पुण्यमेवं तु प्रापयेत्

ଧର୍ମାତ୍ମା ପୁରୁଷ ତ୍ରିବିଧ କର୍ମଦ୍ୱାରା ଧର୍ମ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟବାନଙ୍କୁ ସେଇ ଧର୍ମ ଏହିପରି ପୁଣ୍ୟ ଦାନ କରେ।

Verse 50

यं यं चिंतयते प्राज्ञस्तं तं प्राप्नोति दुर्लभम् । सोमशर्मोवाच । कीदृङ्मूर्तिस्तु धर्मस्य कान्यंगानि च भामिनि

ପ୍ରାଜ୍ଞ ଯାହାକୁ ଯାହାକୁ ଚିନ୍ତନ କରେ, ତାହା ଦୁର୍ଲଭ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେହିଟି ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ସୋମଶର୍ମା କହିଲେ—ହେ ଭାମିନି, ଧର୍ମର ମୂର୍ତ୍ତି କିପରି? ତାହାର ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ କଣ?॥

Verse 51

प्रीत्या कथय मे कांते श्रोतुं श्रद्धा प्रवर्तते । सुमनोवाच । लोके धर्मस्य वै मूर्तिः कैर्दृष्टा न द्विजोत्तम

ହେ କାନ୍ତେ, ପ୍ରୀତିରେ ମୋତେ କହ; ଶୁଣିବାକୁ ମୋର ଶ୍ରଦ୍ଧା ଜାଗ୍ରତ ହେଲା। ସୁମନା କହିଲା—ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ଏହି ଲୋକରେ ଧର୍ମର ମୂର୍ତ୍ତିକୁ କିଏ ଦେଖିଛି?॥

Verse 52

अदृश्यवर्त्मा सत्यात्मा न दृष्टो देवदानवैः । अत्रिवंशे समुत्पन्नो अनसूयात्मजो द्विजः

ତାଙ୍କର ଗତି ଅଦୃଶ୍ୟ, ତାଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ସତ୍ୟ; ଦେବ ଓ ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିନାହାନ୍ତି। ଅତ୍ରିବଂଶରେ ଜନ୍ମିତ, ସେ ଅନସୂୟାଙ୍କ ଦ୍ୱିଜ ପୁତ୍ର।

Verse 53

तेन दृष्टो महाधर्मो दत्तात्रेयेण वै सदा । द्वावेतौ तु महात्मानौ कुर्वाणौ तप उत्तमम्

ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ ସଦା ମହାଧର୍ମକୁ ଦର୍ଶନ କରିଥିଲେ। ଏହି ଦୁଇ ମହାତ୍ମା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ।

Verse 54

धर्मेण वर्तमानौ तौ तपसा च बलेन च । इंद्राधिकेन रूपेण प्रशस्तेन भविष्यतः

ସେ ଦୁଇଜଣ ଧର୍ମରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ତପ ଓ ବଳରେ ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ଇନ୍ଦ୍ରଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରଶସ୍ତ ରୂପ ପାଇବେ।

Verse 55

दशवर्षसहस्रं तौ यावत्तु वनसंस्थितौ । वायुभक्षौ निराहारौ संजातौ शुभदर्शनौ

ଦଶହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେମାନେ ବନରେ ରହିଲେ; କେବଳ ବାୟୁକୁ ଆହାର କରି, ନିରାହାର ହୋଇ, ଶୁଭ ଓ ଦୀପ୍ତିମୟ ଦର୍ଶନ ପାଇଲେ।

Verse 56

दशवर्षसहस्रं तु तावत्कालं तपोर्जितम् । सुसाध्यमानयोश्चैव तत्र धर्मः प्रदृश्यते

ଦଶହଜାର ବର୍ଷ ସେଇ ସମଗ୍ର କାଳରେ ତପ ସଞ୍ଚିତ ହେଲା; ଏବଂ ସାଧନା ସୁସିଦ୍ଧ ହେଉଥିବାବେଳେ ସେଠାରେ ଧର୍ମ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା।

Verse 57

पंचाग्निः साध्यते द्वाभ्यां तावत्कालं द्विजोत्तम । त्रिकालं साधितं तावन्निराहारं कृतं तथा

ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ! ସେଇ ଅବଧିରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାରେ ପଞ୍ଚାଗ୍ନି-ତପ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ; ଏବଂ ସେତେଇ କାଳରେ ତ୍ରିକାଳ-ବ୍ରତ ସିଦ୍ଧ ମନାଯାଏ, ତଥା ନିରାହାର ମଧ୍ୟ କୃତ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ।

Verse 58

जलमध्ये स्थितौ तावद्दत्तात्रेयो यतिस्तथा । दुर्वासास्तु मुनिश्रेष्ठस्तपसा चैव कर्षितः

ତେବେ ସେ ଦୁଇଜଣ ଜଳମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିବାବେଳେ, ଯତି ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଥିଲେ; ଏବଂ ତପସ୍ୟାରେ କ୍ଷୀଣ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୁର୍ବାସା ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।

Verse 59

धर्मं प्रति स धर्मात्मा चुक्रोध मुनिपुंगवः । क्रुद्धे सति महाभाग तस्मिन्मुनिवरे तदा

ଧର୍ମ ବିଷୟରେ ସେ ଧର୍ମାତ୍ମା, ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନିପୁଙ୍ଗବ, କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ। ହେ ମହାଭାଗ! ସେ ମୁନିବର କ୍ରୁଦ୍ଧ ହେବା ସହିତ, ତେବେ…

Verse 60

अथ धर्मः समायातः स्वरूपेण च वै तदा । ब्रह्मचर्यादिभिर्युक्तस्तपोभिश्च स बुद्धिमान्

ତାପରେ ସେହି ସମୟରେ ଧର୍ମ ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ନିଶ୍ଚୟ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ। ସେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଆଦି ନିୟମରେ ଯୁକ୍ତ, ତପସ୍ୟାରେ ସମ୍ପନ୍ନ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଥିଲେ।

Verse 61

सत्यं ब्राह्मणरूपेण ब्रह्मचर्यं तथैव च । तपस्तु द्विजवर्योस्ति दमः प्राज्ञो द्विजोत्तमः

ସତ୍ୟ ହେଉଛି ବ୍ରାହ୍ମଣର ସ୍ୱରୂପ; ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜର ଲକ୍ଷଣ ତପ; ଏବଂ ପ୍ରାଜ୍ଞ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମର ଲକ୍ଷଣ ଦମ—ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ନିଗ୍ରହ।

Verse 62

नियमस्तु महाप्राज्ञो दानमेव तथैव च । अग्निहोत्रिस्वरूपेण ह्यात्रेयं हि समागताः

ଏବଂ ନିୟମ—ହେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ—ତଥା ଦାନ ମଧ୍ୟ; ଏସବୁ ଏଠାରେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରୀର ସ୍ୱରୂପରେ ହିଁ, ଆତ୍ରେୟ ଋଷିଗଣର ରୂପେ, ସମବେତ ହୋଇଛନ୍ତି।

Verse 63

क्षमा शांतिस्तथा लज्जा चाहिंसा च ह्यकल्पना । एताः सर्वाः समायाताः स्त्रीरूपास्तु द्विजोत्तम

କ୍ଷମା, ଶାନ୍ତି, ଲଜ୍ଜା, ଅହିଂସା ଏବଂ ନିରକଳ୍ପନା—ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ—ଏସବୁ ସ୍ତ୍ରୀରୂପ ଧାରଣ କରି ଏଠାରେ ସମବେତ ହୋଇଛି।

Verse 64

बुद्धिः प्रज्ञा दया श्रद्धा मेधा सत्कृति शांतयः । पंचयज्ञास्तथा पुण्याः सांगा वेदास्तु ते तदा

ବୁଦ୍ଧି, ପ୍ରଜ୍ଞା, ଦୟା, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ମେଧା, ସତ୍କୀର୍ତ୍ତି ଓ ଶାନ୍ତି—ସେ ସମୟରେ ଏସବୁ ତୁମର ଥିଲା; ତଥା ପୁଣ୍ୟ ପଞ୍ଚମହାଯଜ୍ଞ ଏବଂ ଅଙ୍ଗସହିତ ବେଦମାନେ ମଧ୍ୟ।

Verse 65

स्वस्वरूपधराश्चैव ते सर्वे सिद्धिमागताः । अग्न्याधानादयः पुण्या अश्वमेधादयस्तथा

ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ଧାରଣ କରି ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ; ତଥା ଅଗ୍ନ୍ୟାଧାନ ଆଦି ପୁଣ୍ୟକର୍ମ ଓ ଅଶ୍ୱମେଧ ଆଦି ଯଜ୍ଞମାନେ ମଧ୍ୟ ଫଳଦାୟକ ହେଲେ।

Verse 66

रूपलावण्यसंयुक्ताः सर्वाभरणभूषिताः । दिव्यमाल्यांबरधरा दिव्यगंधानुलेपनाः

ସେମାନେ ରୂପ-ଲାବଣ୍ୟସମ୍ପନ୍ନ, ସମସ୍ତ ଆଭୂଷଣରେ ଭୂଷିତ, ଦିବ୍ୟ ମାଳା ଓ ବସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ସୁଗନ୍ଧରେ ଅନୁଲେପିତ ଥିଲେ।

Verse 67

किरीटकुंडलोपेता दिव्याभरणभूषिताः । दीप्तिमंतः सुरूपास्ते तेजोज्वालाभिरावृताः

ସେମାନେ କିରୀଟ ଓ କୁଣ୍ଡଳଧାରୀ, ଦିବ୍ୟ ଆଭୂଷଣରେ ଭୂଷିତ, ଦୀପ୍ତିମାନ ଓ ସୁରୂପ—ତେଜର ଜ୍ୱାଳାରେ ସର୍ବତ୍ର ଆବୃତ ଥିଲେ।

Verse 68

एवं धर्मः समायातः परिवारसमन्वितः । यत्र तिष्ठति दुर्वासाः क्रोधनः कालवत्तथा

ଏଭଳି ଧର୍ମ ନିଜ ପରିବାରସହିତ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ କ୍ରୋଧୀ ଦୁର୍ବାସା କାଳସଦୃଶ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି।

Verse 69

धर्म उवाच । कस्मात्कोपः कृतो विप्र भवांस्तपस्समन्वितः । क्रोधो हि नाशयेच्छ्रेयस्तप एव न संशयः

ଧର୍ମ କହିଲେ—ହେ ବିପ୍ର! ତପସ୍‌ସମନ୍ୱିତ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ତୁମେ କାହିଁକି କ୍ରୋଧ କଲ? କ୍ରୋଧ ଶ୍ରେୟକୁ ନାଶ କରେ; ତପ ହିଁ ଶ୍ରେୟ ଦେଇଥାଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 70

सर्वनाशकरस्तस्मात्क्रोधं तत्र विवर्जयेत् । स्वस्थो भव द्विजश्रेष्ठ उत्कृष्टं तपसः फलम्

ଏହିପରି କ୍ରୋଧ ସର୍ବନାଶକ ଥିବାରୁ ସେହି ସମୟରେ କ୍ରୋଧକୁ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ। ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ! ସ୍ୱସ୍ଥ ଓ ସଂଯତ ରୁହ; ଶାନ୍ତି ହିଁ ତପର ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଫଳ।

Verse 71

दुर्वासा उवाच । भवान्को हि समायात एतैर्द्विजवरैः सह । सप्त नार्यः प्रतिष्ठंति सुरूपाः समलंकृताः

ଦୁର୍ବାସା କହିଲେ—ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ସହ ଆପଣ କିଏ, ଯେ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି? ଏବଂ ସୁରୂପା ଓ ଅଲଙ୍କୃତ ଏହି ସାତ ନାରୀ ଏଠାରେ କାହିଁକି ଦଣ୍ଡାୟମାନ?

Verse 72

कथयस्व ममाग्रे त्वं विस्तरेण महामते । धर्म उवाच । अयं ब्राह्मणरूपेण सर्वतेजः समन्वितः

“ହେ ମହାମତେ! ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ ବିସ୍ତାରରେ କହ।” ଧର୍ମ କହିଲେ—“ଏହିଜଣ ବ୍ରାହ୍ମଣରୂପରେ ସମସ୍ତ ତେଜ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପ୍ରଭାରେ ସମନ୍ୱିତ।”

Verse 73

दंडहस्तः सुप्रसन्नः कमंडलुधरस्तथा । तवाग्रे ब्रह्मचर्योयं सोयं पश्य समागतः

ହାତରେ ଦଣ୍ଡ ଧରି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ, କମଣ୍ଡଳୁ ଧାରଣ କରି—ଏହି ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଆପଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ; ଦେଖନ୍ତୁ, ଏହିଜଣ ଏଠାକୁ ଆସିପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି।

Verse 74

अन्यं पश्यस्व वै त्वं च दीप्तिमंतं द्विजोत्तम । कपिलं पिंगलाक्षं च सत्यमेनं द्विजोत्तम

ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ! ତୁମେ ଏହି ଅନ୍ୟଜନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖ—ସେ ଦୀପ୍ତିମାନ, କପିଲବର୍ଣ୍ଣ ଓ ପିଙ୍ଗଳ ନୟନଧାରୀ। ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ! ତୁମେ ଯେପରି ଦେଖୁଛ, ସେ ସତ୍ୟରୂପେ ଅଛନ୍ତି।

Verse 75

तादृशं पश्य धर्मात्मन्वैश्वदेवसमप्रभम् । यत्तपो हि त्वया विप्र सर्वदेवसमाश्रितम्

ହେ ଧର୍ମାତ୍ମନ! ବିଶ୍ୱଦେବଗଣଙ୍କ ସମ ପ୍ରଭାଯୁକ୍ତ ଏପରି ତେଜ ଦେଖ। ହେ ବିପ୍ର! ତୁମେ କରିଥିବା ତପସ୍ୟା ସତ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ଓ ସମର୍ଥନରେ ନିର୍ଭର।

Verse 76

एतं पश्य महाभाग तव पार्श्वसमागतम् । प्रसन्नवाग्दीप्तियुक्तः सर्वजीवदयापरः

ହେ ମହାଭାଗ! ତୁମ ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ଆସିଥିବା ଏହି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦେଖ—ସେ ପ୍ରସନ୍ନ ବାଣୀ ଓ ଦୀପ୍ତ ତେଜରେ ଯୁକ୍ତ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୟାରେ ପରାୟଣ।

Verse 77

दम एव तथायं ते यः पोषयति सर्वदा । जटिलः कर्कशः पिंगो ह्यतितीव्रो महाप्रभुः

ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ଦମ (ଆତ୍ମସଂୟମ) ତୁମକୁ ସଦା ପୋଷଣ କରେ। ସେ ଜଟାଧାରୀ, କର୍କଶ, ପିଙ୍ଗଳବର୍ଣ୍ଣ, ଅତିତୀବ୍ର ଓ ମହାପ୍ରଭୁ।

Verse 78

नाशको हि स पापानां खड्गहस्तो द्विजोत्तम । अभिशांतो महापुण्यो नित्यक्रियासमन्वितः

ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ! ସେ ପାପମାନଙ୍କର ନାଶକ, ହାତରେ ଖଡ୍ଗ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି। ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତ, ମହାପୁଣ୍ୟବାନ ଓ ନିତ୍ୟକ୍ରିୟାରେ ଅଟୁଟ।

Verse 79

नियमस्तु समायातस्तव पार्श्वे द्विजोत्तम । अनिर्मुक्तो महादीप्तः शुद्धस्फटिकसन्निभः

ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ! ନିୟମ ତୁମ ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ସମାଗତ—ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ମହାଦୀପ୍ତ, ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ଫଟିକସଦୃଶ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।

Verse 80

पयःकमंडलुकरो दंतकाष्ठधरो द्विजः । शौच एष समायातो भवतः सन्निधाविह

ଦୁଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କମଣ୍ଡଲୁ ହାତେ ଧରି, ଦନ୍ତକାଷ୍ଠ ଧାରଣ କରିଥିବା ସେ ଦ୍ୱିଜ ଶୌଚ-ଶୁଦ୍ଧି ନିମିତ୍ତେ ଏଠାରେ ତୁମ ସନ୍ନିଧିକୁ ଆସିଛି।

Verse 81

अतिसाध्वी महाभागा सत्यभूषणभूषिता । सर्वभूषणशोभांगी शुश्रूषेयं समागता

ସେ ଅତିସାଧ୍ୱୀ, ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ, ସତ୍ୟରୂପ ଭୂଷଣରେ ଭୂଷିତ; ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ ଅଙ୍ଗଧାରିଣୀ, ସେବାର୍ଥେ ଏଠାକୁ ସମାଗତ।

Verse 82

अतिधीरा प्रसन्नांगी गौरी प्रहसितानना । पद्महस्ता इयं धात्री पद्मनेत्रा सुपद्मिनी

ସେ ଅତିଧୀରା, ପ୍ରସନ୍ନାଙ୍ଗୀ, ଗୌରୀବର୍ଣ୍ଣା, ପ୍ରହସିତାନନା। ଏହି ଧାତ୍ରୀ ପଦ୍ମହସ୍ତା, ପଦ୍ମନେତ୍ରା ଓ ସୁପଦ୍ମିନୀ।

Verse 83

दिव्यैराभरणैर्युक्ता क्षमा प्राप्ता द्विजोत्तम । अतिशांता सुप्रतिष्ठा बहुमंगलसंयुता

ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ! ଦିବ୍ୟ ଆଭୂଷଣରେ ଯୁକ୍ତ କ୍ଷମା ପ୍ରକଟ ହେଲେ—ଅତିଶାନ୍ତ, ଗରିମାରେ ସୁପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ଏବଂ ବହୁ ମଙ୍ଗଳଗୁଣସଂଯୁତ।

Verse 84

दिव्यरत्नकृता शोभा दिव्याभरणभूषिता । तव शांतिर्महाप्राज्ञ ज्ञानरूपा समागता

ଦିବ୍ୟ ରତ୍ନରେ ଗଢ଼ା ଶୋଭା ଓ ଦିବ୍ୟ ଆଭରଣରେ ଭୂଷିତ—ହେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ—ଆପଣଙ୍କ ଶାନ୍ତି ଜ୍ଞାନ-ସ୍ୱରୂପ ହୋଇ ଆଗମନ କରିଛି।

Verse 85

परोपकारकरणा बहुसत्यसमाकुला । मितभाषा सदैवासौ अकल्पा ते समागता

ସେମାନେ ପରୋପକାରରେ ନିରତ, ବହୁ ସତ୍ୟରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ; ସଦା ମିତଭାଷୀ—ସେହି ନିଷ୍କଳଙ୍କ ଜନ ଏକତ୍ର ହେଲେ।

Verse 86

प्रसन्ना सा क्षमायुक्ता सर्वाभरणभूषिता । पद्मासना सुरूपा सा श्यामवर्णा यशस्विनी

ସେ ପ୍ରସନ୍ନା, କ୍ଷମାଯୁକ୍ତା ଓ ସମସ୍ତ ଆଭରଣରେ ଭୂଷିତା। ପଦ୍ମାସନରେ ଆସୀନା, ସୁରୂପା—ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣା ଓ ଯଶସ୍ୱିନୀ ଥିଲେ।

Verse 87

अहिंसेयं महाभागा भवंतं तु समागता । तप्तकांचनवर्णांगी रक्तांबरविलासिनी

ହେ ମହାଭାଗ, ଏହି ଦେବୀ ଅହିଂସା ଆପଣଙ୍କ ସନ୍ନିଧିକୁ ଆସିଛନ୍ତି—ତପ୍ତ କାଞ୍ଚନ ସଦୃଶ କାନ୍ତିମୟ ଅଙ୍ଗଧାରିଣୀ, ରକ୍ତବସ୍ତ୍ରରେ ଶୋଭିତା।

Verse 88

सुप्रसन्ना सुमंत्रा च यत्र तत्र न पश्यति । ज्ञानभावसमाक्रांता पुण्यहस्ता तपस्विनी

ସେ ସଦା ସୁପ୍ରସନ୍ନା ଓ ସୁମନ୍ତ୍ରିତା; ଯେଉଁଠି-ସେଉଁଠି ଚାହେଁ ନାହିଁ। ଜ୍ଞାନଭାବରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ପୁଣ୍ୟହସ୍ତା ସେ ତପସ୍ୱିନୀ ତନ୍ମୟ ରହେ।

Verse 89

मुक्ताभरणशोभाढ्या निर्मला चारुहासिनी । इयं श्रद्धा महाभाग पश्य पश्य समागता

ମୁକ୍ତା-ଆଭରଣର ଶୋଭାରେ ଭୂଷିତା, ନିର୍ମଳା ଓ ମଧୁରହାସିନୀ—ହେ ମହାଭାଗ, ଦେଖ ଦେଖ; ଏହି ଶ୍ରଦ୍ଧା ନିଜେ ଆସି ପହଞ୍ଚିଛି।

Verse 90

बहुबुद्धिसमाक्रांता बहुज्ञानसमाकुला । सुभोगासक्तरूपा सा सुस्थिता चारुमंगला

ସେ ବହୁ ବୁଦ୍ଧିରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣା, ବହୁବିଧ ଜ୍ଞାନରେ ସମାକୁଳା; ସୁଭୋଗରେ ଆସକ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସୁସ୍ଥିତ—ସୁନ୍ଦରା ଓ ମଙ୍ଗଳମୟୀ ଥିଲା।

Verse 91

सर्वेष्टध्यानसंयुक्ता लोकमाता यशस्विनी । सर्वाभरणशोभाढ्या पीनश्रोणि पयोधरा

ସର୍ବ ଇଷ୍ଟର ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନା, ଯଶସ୍ୱିନୀ ଲୋକମାତା—ସମସ୍ତ ଆଭରଣର ଶୋଭାରେ ଭୂଷିତା—ପୀନ ଶ୍ରୋଣୀ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୟୋଧରା ଥିଲା।

Verse 92

गौरवर्णा समायाता माल्यवस्त्रविभूषिता । इयं मेधा महाप्राज्ञ तवैव परिसंस्थिता

ଗୌରବର୍ଣ୍ଣା ସେ ଆସି ପହଞ୍ଚିଛି, ମାଳା-ବସ୍ତ୍ର-ଆଭରଣରେ ବିଭୂଷିତା। ହେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ, ଏହି ମେଧା—ତୋ ପାଇଁ ମାତ୍ର ଏଠାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା।

Verse 93

हंसचंद्रप्रतीकाशा मुक्ताहारविलंबिनी । सर्वाभरणसंभूषा सुप्रसन्ना मनस्विनी

ହଂସ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ସଦୃଶ କାନ୍ତିରେ ଦୀପ୍ତ, ମୁକ୍ତାର ଝୁଲନ୍ତା ହାର ଧାରିଣୀ, ସମସ୍ତ ଆଭରଣରେ ସୁଭୂଷିତା—ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନା ଓ ଉଦାତ୍ତମନା ଥିଲା।

Verse 94

श्वेतवस्त्रेण संवीता शतपत्रं शयेकृतम् । पुस्तककरा पंकजस्था राजमाना सदैव हि

ଶ୍ୱେତବସ୍ତ୍ରେ ଆବୃତା, ଶତଦଳ ପଦ୍ମରେ ଶୟନରୂପେ ବିରାଜିତା; ହସ୍ତେ ପୁସ୍ତକ ଧାରଣ କରି, ପଦ୍ମାସନସ୍ଥା ସେ ସଦା ଦୀପ୍ତିମତୀ ଶୋଭେ।

Verse 95

एषा प्रज्ञा महाभाग भाग्यवंतं समागता । लाक्षारससमावर्णा सुप्रसन्ना सदैव हि

ହେ ମହାଭାଗ, ଏହି ପ୍ରଜ୍ଞା ଭାଗ୍ୟବାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସି ପହଞ୍ଚିଛି; ଲାକ୍ଷାରସସମ ବର୍ଣ୍ଣବତୀ, ସେ ସଦା ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ।

Verse 96

पीतपुष्पकृतामाला हारकेयूरभूषणा । मुद्रिका कंकणोपेता कर्णकुंडलमंडिता

ପୀତ ପୁଷ୍ପମାଳା ଧାରଣ କରି, ହାର ଓ କେୟୂରରେ ଭୂଷିତା; ମୁଦ୍ରିକା ଓ କଙ୍କଣରେ ଯୁକ୍ତ, କର୍ଣ୍ଣକୁଣ୍ଡଳରେ ମଣ୍ଡିତା ଥିଲା।

Verse 97

पीतेन वाससा देवी सदैव परिराजते । त्रैलोक्यस्योपकाराय पोषणायाद्वितीयका

ପୀତ ବସ୍ତ୍ରଧାରିଣୀ ଦେବୀ ସଦା ମହାଶୋଭାରେ ବିରାଜିତା; ତ୍ରିଲୋକର ଉପକାର ଓ ପୋଷଣାର୍ଥେ ସେ ଅଦ୍ୱିତୀୟା।

Verse 98

यस्याः शीलं द्विजश्रेष्ठ सदैव परिकीर्तितम् । सेयं दया सु संप्राप्ता तव पार्श्वे द्विजोत्तम

ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯାହାର ଶୀଳ ସଦା ପରିକୀର୍ତ୍ତିତ—ସେଇ ଦୟା ଏବେ ନିଶ୍ଚୟ ତୁମ ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ଆସି ପହଞ୍ଚିଛି, ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ।

Verse 99

इयं वृद्धा महाप्राज्ञ भावभार्या तपस्विनी । मम माता द्विजश्रेष्ठ धर्मोहं तव सुव्रत

ଏହି ବୃଦ୍ଧା ନାରୀ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞା—ପତିବ୍ରତା ଓ ତପସ୍ୱିନୀ। ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ମୋର ମାତା; ହେ ସୁବ୍ରତ, ମୁଁ ତୁମର ଧର୍ମ।

Verse 100

इति ज्ञात्वा शमं गच्छ मामेवं परिपालय । दुर्वासा उवाच । यदि धर्मः समायातो मत्समीपं तु सांप्रतम्

ଏହା ଜାଣି ଶାନ୍ତିରେ ଯାଅ ଏବଂ ଏହିପରି ମୋତେ ରକ୍ଷା କର। ଦୁର୍ବାସା କହିଲେ—ଯଦି ଧର୍ମ ଏବେ ସତ୍ୟସତ୍ୟ ମୋ ସମୀପକୁ ଆସିଛି…

Verse 101

एतन्मे कारणं ब्रूहि किं ते धर्म करोम्यहम् । धर्म उवाच । कस्मात्क्रुद्धोसि विप्रेन्द्र किमेतैर्विप्रियं कृतम्

ଏହାର କାରଣ ମୋତେ କୁହ; ତୁମ ପାଇଁ ମୁଁ କେଉଁ ଧର୍ମ କରିବି? ଧର୍ମ କହିଲେ—ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର, ତୁମେ କାହିଁକି କ୍ରୁଦ୍ଧ? ଏମାନେ ତୁମର କ’ଣ ଅପ୍ରିୟ କରିଛନ୍ତି?

Verse 102

तन्मे त्वं कारणं ब्रूहि दुर्वासो यदि मन्यसे । दुर्वासा उवाच । येनाहं कुपितो देव तदिदं कारणं शृणु

ହେ ଦୁର୍ବାସା, ଯଦି ତୁମେ ଯଥୋଚିତ ଭାବୁଛ, ତେବେ କାରଣ କୁହ। ଦୁର୍ବାସା କହିଲେ—ହେ ଦେବ, ଯେ କାରଣରୁ ମୁଁ କୁପିତ ହେଲି, ସେହି କାରଣ ଶୁଣ।

Verse 103

दमशौचैः सुसंक्लेशैः शोधितं कायमात्मनः । लक्षवर्षप्रमाणं वै तपश्चर्या मया कृता

ଦମ ଓ ଶୌଚ ଦ୍ୱାରା, ଘୋର କ୍ଲେଶ ସହି, ମୁଁ ନିଜ ଦେହକୁ ଶୋଧନ କରିଛି। ନିଶ୍ଚୟ ମୁଁ ଲକ୍ଷବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତପଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟା କରିଛି।

Verse 104

एवं पश्यसि मामेवं दया तेन प्रवर्तते । तस्मात्क्रुद्धोस्मि तेद्यैव शापमेवं ददाम्यहम्

ତୁମେ ମୋତେ ଯେପରି ଦେଖୁଛ, ସେପରି ଦେଖି ମୋ ହୃଦୟରେ କରୁଣା ଜାଗେ; ତଥାପି ଆଜି ମଧ୍ୟ ମୁଁ ତୁମପ୍ରତି କ୍ରୁଦ୍ଧ, ତେଣୁ ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ଶାପ ଦେଉଛି।

Verse 105

एवं श्रुत्वा तदा तस्य तमुवाच महामतिः । धर्म उवाच । मयि नष्टे महाप्राज्ञ लोको नाशं समेष्यति

ଏହା ଶୁଣି ସେ ମହାମତି ତାହାକୁ କହିଲେ। ଧର୍ମ କହିଲେ—ହେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ! ମୁଁ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଏହି ଲୋକ ନାଶକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ।

Verse 106

दुःखमूलमहं तात निकर्शामि भृशं द्विज । सौख्यं पश्चादहं दद्मि यदि सत्यं न मुंचति

ହେ ତାତ, ହେ ଦ୍ୱିଜ! ମୁଁ ଦୁଃଖର ମୂଳକୁ ଭଲଭାବେ ଉପାଡ଼ି ଫେଳିବି; ପରେ ସେ ସତ୍ୟକୁ ନ ଛାଡ଼ିଲେ ମୁଁ ସୁଖ ଦେବି।

Verse 107

पापोयं सुखमूलस्तु पुण्यं दुःखेन लभ्यते । पुण्यमेवं प्रकुर्वाणः प्राणी प्राणान्विमुंचति

ପାପ ସୁଖରେ ମୂଳ ନେଇଥାଏ, ଯେତେବେଳେ ପୁଣ୍ୟ ଦୁଃଖ ସହି ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ଏଭଳି ପୁଣ୍ୟ କରୁଥିବା ପ୍ରାଣୀ ଶେଷେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରେ।

Verse 108

महत्सौख्यं ददाम्येवं परत्र च न संशयः । दुर्वासा उवाच । सुखं येनाप्यते तेन परं दुःखं प्रपद्यते

“ଏଭଳି ମୁଁ ମହାସୁଖ ଦେଉଛି; ପରଲୋକରେ ମଧ୍ୟ, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।” ଦୁର୍ବାସା କହିଲେ—“ଯାହାଦ୍ୱାରା ସୁଖ ମିଳେ, ସେହି ଦ୍ୱାରା ହିଁ ପରମ ଦୁଃଖକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।”

Verse 109

तत्तु मर्त्यः परित्यज्य अन्येनापि प्रभुज्यते । तत्सुखं को विजानाति निश्चयं नैव पश्यति

ମର୍ତ୍ୟ ସେହି ଧନ/ବସ୍ତୁକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରେ, ଏବଂ ତାହାକୁ ଅନ୍ୟେ ଭୋଗ କରନ୍ତି। ସେହି ସୁଖକୁ ସତ୍ୟରେ କିଏ ଜାଣିପାରିବ? ଏଠାରେ କୌଣସି ନିଶ୍ଚୟ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।

Verse 110

तच्छ्रेयो नैव पश्यामि अन्याय्यं हि कृतं तव । येन कायेन क्रियते भुज्यते नैव तत्सुखम्

ମୁଁ ଏଥିରେ କୌଣସି ଶ୍ରେୟ ଦେଖୁନାହିଁ; ତୁମେ କରିଥିବା କାମ ନିଶ୍ଚୟ ଅନ୍ୟାୟ। ଯେ ଦେହ ଦ୍ୱାରା କର୍ମ କରାଯାଏ, ଅଧର୍ମ ହେଲେ ତାହାର ସୁଖ ସେଇ କର୍ତ୍ତା ସତ୍ୟରେ ଭୋଗ କରିପାରେ ନାହିଁ।

Verse 111

अन्येन क्रियते क्लेशमन्येनापि प्रभुज्यते । तत्सुखं को विजानाति चान्यायं धर्ममेव वा

କ୍ଲେଶ ଜଣେ ସହେ, ଫଳ ଅନ୍ୟେ ଭୋଗ କରେ। ତେବେ ସେହି ସୁଖକୁ ସତ୍ୟରେ କିଏ ଜାଣିବ? ଏହା ଅନ୍ୟାୟ କି ଧର୍ମ—କିଏ ଚିହ୍ନିବ?

Verse 112

अन्येन क्रियते क्लेशमन्येनापि सुखं पुनः । भुनक्ति पुरुषो धर्म तत्सर्वं श्रेयसा युतम्

କ୍ଲେଶ ଜଣେ କରେ, ସୁଖ ପୁନଃ ଅନ୍ୟେ କରେ; ତଥାପି ଧର୍ମର ଫଳ ସେଇ ପୁରୁଷ ନିଜେ ଭୋଗ କରେ। ତେଣୁ ଏ ସବୁ ନିଜ ଶ୍ରେୟ ସହିତ ଯୁକ୍ତ।

Verse 113

पुण्यं चैव अनेनापि अनेन फलमश्नुते । क्रियमाणं पुनः पुण्यमन्येन परिभुज्यते

ଏହିପରି ପୁଣ୍ୟ ମଧ୍ୟ ସଞ୍ଚିତ ହୁଏ ଏବଂ ସେଇ ତାହାର ଫଳ ଭୋଗ କରେ; କିନ୍ତୁ କରାଯାଉଥିବା ପୁଣ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ କେବେ କେବେ ଅନ୍ୟେ ଅପହରଣ କରି ଭୋଗ କରନ୍ତି।

Verse 114

तत्सर्वं हि सुखं प्रोक्तं यत्तथा यस्य लक्षणम् । धर्मशास्त्रोदितं चैव कृतं सर्वत्र नान्यथा

ଯାହା ଯାହାର ସ୍ୱଲକ୍ଷଣ ସହ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ମେଳ ଖାଏ, ସେହି ସବୁକୁ ହିତକର ଓ ସୁଖଦ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରର ବିଧି ଅନୁସାରେ ସର୍ବତ୍ର ତେଣୁ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ—ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।

Verse 115

येन कायेन कुर्वंति तेन दुःखं सहन्ति ते । परत्र तेन भुंजंति अनेनापि तथैव च

ଯେ ଶରୀର ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ କର୍ମ କରନ୍ତି, ସେହି ଶରୀର ଦ୍ୱାରା ହିଁ ସେମାନେ ଦୁଃଖ ସହନ କରନ୍ତି। ପରଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ସେହି ଉପାୟରେ ଫଳ ଭୋଗନ୍ତି, ଏହି ଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ତେମିତି।

Verse 116

इति ज्ञात्वा स धर्मात्मा भवान्समवलोकयेत् । यथा चौरा महापापाः स्वकायेन सहंति ते

ଏହା ଜାଣି ଆପଣ—ଧର୍ମାତ୍ମା ହୋଇ—ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତନ କରନ୍ତୁ; ଯେପରି ମହାପାପୀ ଚୋରମାନେ ନିଜ ଶରୀର ସହିତ ଦଣ୍ଡ-ଦୁଃଖ ସହନ କରନ୍ତି।

Verse 117

दुःखेन दारुणं तीव्रं तथा सुखं कथं नहि । धर्म उवाच । येन कायेन पापाश्च संचरन्ति हि पातकम्

“ଯେପରି ଦାରୁଣ ଓ ତୀବ୍ର ଦୁଃଖ ଅଛି, ସେପରି ସୁଖ କାହିଁକି ନ ଥିବ?” ଧର୍ମ କହିଲେ—“ଯେ ଶରୀର ଦ୍ୱାରା ପାପୀମାନେ ପାତକ ଆଚରଣ କରି ସଞ୍ଚରନ୍ତି (ସେହି ଶରୀର ହିଁ କାରଣ)।”

Verse 118

तेन पीडां सहंत्येव पातकस्य हि तत्फलम् । दंडमेकं परं दृष्टं धर्मशास्त्रेषु पंडितैः

ସେହି କାରଣରେ ସେମାନେ ପୀଡା ସହନ କରନ୍ତି—ଏହିଏ ପାତକର ଫଳ। ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରରେ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଦଣ୍ଡକୁ ଏକମାତ୍ର ପରମ ଶୋଧନ-ଉପାୟ ବୋଲି ଦେଖିଛନ୍ତି।

Verse 119

तं धर्मपूर्वकं विद्धि एतैर्न्यायैस्त्वमेव हि । दुर्वासा उवाच । एवं न्यायं न मन्येहं तथैव शृणु धर्मराट्

ଏହାକୁ ଧର୍ମପୂର୍ବକ ବୋଲି ଜାଣ; ଏହି ନ୍ୟାୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟରେ ତୁମେ ନିଜେ ଏହାକୁ ସ୍ଥାପନ କରୁଛ। ଦୁର୍ବାସା କହିଲେ—ଏପରି ନ୍ୟାୟକୁ ମୁଁ ମାନେନି; ତଥାପି, ହେ ଧର୍ମରାଟ୍, ଆଗକୁ ଶୁଣ।

Verse 120

शापत्रयं प्रदास्यामि क्रुद्धोहं तव नान्यथा । धर्म उवाच । यदा क्रुद्धो महाप्राज्ञ मामेव हि क्षमस्व च

ମୁଁ କ୍ରୋଧିତ; ତୋତେ ତ୍ରିବିଧ ଶାପ ଦେବି—ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ। ଧର୍ମ କହିଲେ—ହେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ, ଆପଣ କ୍ରୁଦ୍ଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ନିଶ୍ଚୟ କ୍ଷମା କରନ୍ତୁ।

Verse 121

नैव क्षमसि विप्रेंद्र दासीपुत्रं हि मां कुरु । राजानं तु प्रकर्तव्यं चांडालं च महामुने

ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର, ଏହା ଆପଣ ସହିବେ ନାହିଁ; ମୋତେ ଦାସୀପୁତ୍ର କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ହେ ମହାମୁନି, ରାଜାକୁ ହିଁ ଚାଣ୍ଡାଳ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 122

प्रसादसुमुखो विप्र प्रणतस्य सदैव हि । दुर्वासाश्च ततः क्रुद्धो धर्मं चैव शशाप ह

ହେ ବିପ୍ର, ଯେ ପ୍ରଣାମ କରେ ତାହା ପ୍ରତି ସେ ସଦା ପ୍ରସନ୍ନମୁଖ ଓ କୃପାଳୁ ଥାଏ। କିନ୍ତୁ ପରେ ଦୁର୍ବାସା କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଧର୍ମକୁ ମଧ୍ୟ ଶାପ ଦେଲେ।

Verse 123

दुर्वासा उवाच । राजा भव त्वं धर्माद्य दासीपुत्रश्च नान्यथा । गच्छ चांडालयोनिं च धर्म त्वं स्वेच्छया व्रज

ଦୁର୍ବାସା କହିଲେ—ଆଜିଠାରୁ, ହେ ଧର୍ମ, ତୁମେ ରାଜା ହେଉ; କିନ୍ତୁ ଦାସୀପୁତ୍ର ହୋଇ ହିଁ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ। ଚାଣ୍ଡାଳ-ଯୋନିକୁ ମଧ୍ୟ ଯାଅ; ହେ ଧର୍ମ, ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ସେଠାକୁ ଯାଅ।

Verse 124

एवं शापत्रयं दत्त्वा गतोसौ द्विजसत्तमः । अनेनापि प्रसंगेन दृष्टो धर्मः पुरा किल

ଏଭଳି ତ୍ରିବିଧ ଶାପ ଦେଇ ସେ ଦ୍ୱିଜସତ୍ତମ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା, ପୁରାତନ କାଳରେ ଧର୍ମ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ହୋଇଥିଲା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 125

सोमशर्मोवाच । धर्मस्तु कीदृशो जातस्तेन शप्तो महात्मना । तद्रूपं तस्य मे ब्रूहि यदि जानासि भामिनि

ସୋମଶର୍ମା କହିଲେ— ସେ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଶାପରେ ଧର୍ମ କେମିତି ରୂପ ଧାରଣ କଲା? ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ଯଦି ଜାଣୁଛ, ତେବେ ତାହାର ରୂପ ମୋତେ କୁହ।

Verse 126

सुमनोवाच । भरतानां कुले जातो धर्मो भूत्वा युधिष्ठिरः । विदुरो दासीपुत्रस्तु अन्यं चैव वदाम्यहम्

ସୁମନା କହିଲେ— ଭରତକୁଳରେ ଧର୍ମ ସ୍ୱୟଂ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଲା। ବିଦୁର ତ ଦାସୀପୁତ୍ର; ଆଉ ଜଣଙ୍କ କଥା ମଧ୍ୟ ମୁଁ କହିବି।

Verse 127

यदा राजा हरिश्चंद्रो विश्वामित्रेण कर्षितः । तदा चांडालतां प्राप्तः स हि धर्मो महामतिः

ଯେତେବେଳେ ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟିତ ହେଲେ, ସେତେବେଳେ ସେ ଚାଣ୍ଡାଳତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ; ହେ ମହାମତି, ସେହିଟା ମଧ୍ୟ ପ୍ରକୃତରେ ଧର୍ମ ଥିଲା।

Verse 128

एवं कर्मफलं भुक्तं धर्मेणापि महात्मना । दुर्वाससो हि शापाद्वै सत्यमुक्तं तवाग्रतः

ଏଭଳି ମହାତ୍ମା ଧର୍ମ ମଧ୍ୟ କର୍ମଫଳ ଭୋଗ କଲେ। ଦୁର୍ବାସାଙ୍କ ଶାପରୁ, ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ କୁହାଯାଇଥିବା କଥା ନିଶ୍ଚୟ ସତ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହେଲା।