Śokanivāraṇa: Non-brooding, Impermanence, Contentment, and Śuka’s Renunciation

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । अशोकं शोकनाशार्थं शास्त्रं शांतिकरं शिवम् । निशम्य लभ्यते बुद्धिर्लब्धायां सुखमेधते ॥ १ ॥

ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ— ଶୋକନାଶାର୍ଥ, ଅଶୋକ, ଶାନ୍ତିକର ଓ ଶିବମୟ ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ଶ୍ରବଣ କଲେ ସତ୍ୟ ବୁଦ୍ଧି ଲଭ୍ୟ ହୁଏ; ବୁଦ୍ଧି ଲଭିଲେ ସୁଖ ବଢ଼ିଯାଏ।

Verse 2

हर्षस्थानसहस्राणि शोकस्थानशतानि च । दिवसे दिवसे मूढमाविशंति न पंडितम् ॥ २ ॥

ହର୍ଷର ସହସ୍ର ସୁଯୋଗ ଓ ଶୋକର ଶତ ସୁଯୋଗ ପ୍ରତିଦିନ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ସେଗୁଡ଼ିକ ମୂଢକୁ ମାତ୍ର ଆବେଶ କରେ, ପଣ୍ଡିତକୁ ନୁହେଁ।

Verse 3

अनिष्टसंप्रंयोगाश्च विप्रयोगात्प्रियस्य च । मनुष्या मानसैर्दुःखैर्युज्यन्ते येऽल्पबुद्धयः ॥ ३ ॥

ଯେମାନେ ଅଳ୍ପବୁଦ୍ଧି, ସେମାନେ ଅନିଷ୍ଟ ସଂପ୍ରୟୋଗ ଓ ପ୍ରିୟର ବିପ୍ରୟୋଗ ଦ୍ୱାରା ଜନିତ ମାନସିକ ଦୁଃଖରେ ବନ୍ଧିତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 4

द्रव्येषु समतीतेषु ये गुणास्तेन्न चिंदयेत् । ताननाद्रियमाणश्च स्नेहबन्धाद्विमुच्यते ॥ ४ ॥

ଅତୀତକୁ ଗତ ଦ୍ରବ୍ୟମାନଙ୍କର ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଆଦର ନ କଲେ ସ୍ନେହବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।

Verse 5

दोषदर्शी भवेत्तत्र यत्र रागः प्रवर्त्तते । अनिष्टबुद्धितां यच्छेत्ततः क्षिप्रं विराजते ॥ ५ ॥

ଯେଉଁଠି ରାଗ (ଆସକ୍ତି) ଉଦ୍ଭବେ, ସେଠି ଦୋଷଦର୍ଶୀ ହୁଏ। ଅନିଷ୍ଟବୁଦ୍ଧିକୁ ନିଗ୍ରହ କଲେ ସେ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରସନ୍ନତା ଓ ସ୍ଥିରତାରେ ଦୀପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 6

नार्थो न धर्मो न यशो योऽतीतमनुशोचति । अस्याभावेन युज्येतं तञ्चास्य तु निवर्तते ॥ ६ ॥

ଯେ ଅତୀତକୁ ନିତ୍ୟ ଶୋକ କରେ, ତାହା ପାଇଁ ନ ଧନ, ନ ଧର୍ମ, ନ ଯଶ ରହେ। ସେ ତାହାଙ୍କ ଅଭାବ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ, ଏବଂ ଯାହା ଅଛି ତାହା ମଧ୍ୟ ତାହାଠାରୁ ଦୂରେ ଯାଏ।

Verse 7

गुणैर्भूतानि युज्यंते तथैव च न युज्यते । सर्वाणि नैतदेकस्य शोकस्थानं हि विद्यते ॥ ७ ॥

ଜୀବମାନେ ଗୁଣଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧିତ ହୁଅନ୍ତି, ଗୁଣଦ୍ୱାରା ହିଁ ମୁକ୍ତ ମଧ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଏ ସବୁ ସେଇ ଏକ ପରମ ପାଇଁ ନୁହେଁ; ତାହାରେ ଶୋକର କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ।

Verse 8

मृतं वा यदि वा नष्टं योऽतीतमनुशोचति । दुःखेन लभते दुःखं महानर्थे प्रपद्यते ॥ ८ ॥

ମୃତ୍ୟୁ ହେଉ କି ହାନି—ଯେ ଅତୀତକୁ ଶୋକ କରି ରହେ, ସେ ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖ ହିଁ ପାଏ ଏବଂ ମହା ଅନର୍ଥରେ ପତିତ ହୁଏ।

Verse 9

दुःखोपघाते शारीरे मानसे चाप्युपस्थिते । यस्मिन्न शक्यते कर्तुं यत्नस्तन्नानुर्चितयेत् ॥ ९ ॥

ଶରୀର କିମ୍ବା ମନରେ ଦୁଃଖର ଆଘାତ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ଯେଉଁଠି ସତ୍ୟସତ୍ୟ କୌଣସି ପ୍ରତିକାର-ଯତ୍ନ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ସେଥିରେ ପୁନଃପୁନଃ ମନ ଲଗାଇ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 10

भैषज्यमेतद्दःखस्य यदेतन्नानुचिंतयेत् । चिंत्यमानं हि न व्येति भूयश्चाभिप्रवर्द्धते ॥ १० ॥

ଦୁଃଖର ଏହିଏ ଔଷଧ—ତାହାକୁ ପୁନଃପୁନଃ ମନେ ଚିନ୍ତା ନ କରିବା। ଯାହାକୁ ଚିନ୍ତା କରାଯାଏ, ସେ ଦୁଃଖ ଯାଏ ନାହିଁ; ଉଲଟେ ଆଉ ବଢ଼େ।

Verse 11

प्रज्ञया मानसं दुःखं हन्याच्छारीरमौषधैः । एतद्विज्ञाय सामर्थ्यं न वान्यैः समतामियात् ॥ ११ ॥

ପ୍ରଜ୍ଞାଦ୍ୱାରା ମାନସିକ ଦୁଃଖକୁ ନାଶ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଔଷଧଦ୍ୱାରା ଶାରୀରିକ ରୋଗକୁ ଦୂର କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଦୁଇଟିର ସତ୍ୟ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଜାଣି, ଏକକୁ ଅନ୍ୟ ସହ ସମାନ ଭାବି ଭ୍ରମିତ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 12

अनित्यं जीवितं रूपं यौवनं द्रव्यसञ्चयः । आरोग्यं प्रियसंवासं न मृध्येत्पंडितः क्वचित् ॥ १२ ॥

ଜୀବନ ଅନିତ୍ୟ; ରୂପ, ଯୌବନ, ଧନସଞ୍ଚୟ, ଆରୋଗ୍ୟ ଏବଂ ପ୍ରିୟଜନଙ୍କ ସହବାସ ମଧ୍ୟ ଅନିତ୍ୟ। ଏହା ଜାଣି ପଣ୍ଡିତ କେବେ ମୋହିତ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 13

नाज्ञानप्रभवं दुःखमेकं शोचितुमर्हति । अशोचन्प्रतिकुर्वीत यदि पश्येदुपक्रमम् ॥ १३ ॥

ଅଜ୍ଞାନରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଏକଟି ଦୁଃଖ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଯଦି ଉପାୟ ଆରମ୍ଭ କରିବା ପଥ ଦେଖାଯାଏ, ତେବେ ବିଲାପ ବିନା ପ୍ରତିକାର କରିବା ଉଚିତ।

Verse 14

सुखात्प्रियतरं दुःखं जीविते नात्र संशयः । जरामरणदुःखेभ्यः प्रियमात्मानमुद्धरेत् ॥ १४ ॥

ଦେହଧାରୀ ଜୀବନରେ ସୁଖଠାରୁ ଦୁଃଖ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ (ଅଧିକ ପରିଚିତ) ହୋଇଯାଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଜରା ଓ ମରଣର ଦୁଃଖରୁ ନିଜ ପ୍ରିୟ ଆତ୍ମାକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବା ଉଚିତ।

Verse 15

भजंति हि शारीराणि रोगाः शरीरमानसाः । सायका इव तीक्ष्णाग्राः प्रयुक्ता दृढधन्विभिः ॥ १५ ॥

ଦେହଧାରୀ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଶାରୀରିକ ଓ ମାନସିକ ରୋଗ ଆକ୍ରମଣ କରେ; ଦୃଢ଼ ଧନୁର୍ଧର ଛାଡ଼ିଥିବା ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଅଗ୍ର ବାଣ ପରି।

Verse 16

व्याधितस्य चिकित्साभिस्त्रस्यतो जीवितैषिणः । आमयस्य विनाशाय शरीरमनुकृष्यते ॥ १६ ॥

ରୋଗାକ୍ରାନ୍ତ, ଭୟଭୀତ ଓ ଜୀବନ ରକ୍ଷାକାମୀ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ଆମୟ-ନାଶ ପାଇଁ ଶରୀରକୁ ଚିକିତ୍ସାଦ୍ୱାରା ଟାଣି-ହେଉଁଚି କଷ୍ଟ ଦେଇ ନିୟମିତ କରାଯାଏ।

Verse 17

स्रंसंति न निवर्तंते स्रोतांसि सरितामिव । आयुरादाय मर्त्यानां रात्र्यहानि पुनःपुनः ॥ १७ ॥

ନଦୀର ସ୍ରୋତ ଯେପରି ଭାସି ଯାଇ ପଛକୁ ଫେରେ ନାହିଁ, ସେପରି ରାତି ଓ ଦିନ ପୁନଃପୁନଃ ଗତି କରି ମର୍ତ୍ୟମାନଙ୍କ ଆୟୁ ନେଇଯାଏ।

Verse 18

अपयंत्ययमत्यंतं पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः । जातं मर्त्यं जरयति निमिषं नावतिष्टते ॥ १८ ॥

ଶୁକ୍ଳ-କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷର ଗତିରେ କାଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅବିରତ ଭାବେ ଚାଲିଯାଏ; ଜନ୍ମିତ ମର୍ତ୍ୟକୁ ଜରାଗ୍ରସ୍ତ କରେ, ନିମିଷମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ରହେ ନାହିଁ।

Verse 19

सुखदुःखाभिभूतानामजरो जरयत्यसून् । आदित्यो ह्यस्तमभ्येति पुनः पुनरुदेति च ॥ १९ ॥

ସୁଖ-ଦୁଃଖରେ ଅଭିଭୂତ ଲୋକମାନଙ୍କର ପ୍ରାଣକୁ ସେଇ ଅଜର ମଧ୍ୟ ଜରାଗ୍ରସ୍ତ କରେ; ଆଦିତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ପୁନଃପୁନଃ ଅସ୍ତ ଯାଏ ଓ ପୁନଃପୁନଃ ଉଦୟ ହୁଏ।

Verse 20

अदृष्टपूर्वानादाय भावानपरिशंकितान् । इष्टानिष्टा मनुष्याणां मतं गच्छन्ति रात्रयः ॥ २० ॥

ଅଦୃଷ୍ଟପୂର୍ବ ଅନୁଭବ ଓ ଅପରିକଳ୍ପିତ ଭାବକୁ ନେଇ ରାତିମାନେ ଗତି କରନ୍ତି; ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ଇଷ୍ଟ-ଅନିଷ୍ଟ ଫଳ ଦେଉଥିବା ପରି ସେମାନେ ଅତିତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 21

यो यदिच्छेद्यथाकामं कामानां तत्तदाप्नुयात् । यदि स्यान्न पराधीनं पुरुषस्य क्रियाफलम् ॥ २१ ॥

ଯଦି ପୁରୁଷର କ୍ରିୟାଫଳ ପରାଧୀନ ନ ହେଉଥାନ୍ତା, ତେବେ ଯେ ଯାହା ଇଚ୍ଛା କରେ, ଯଥାକାମ, କାମ୍ୟ ବସ୍ତୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସେହି ସେହି ପାଇଥାନ୍ତା।

Verse 22

संयताश्चैव तक्षाश्च मतिमंतश्च मानवाः । दृश्यंते निष्फलाः संतः प्रहीनाश्च स्वकर्मभिः ॥ २२ ॥

ସଂଯମୀ, ନିପୁଣ କାରିଗର ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଷ୍ଫଳ ଦେଖାଯାନ୍ତି; କାରଣ ସେମାନେ ନିଜ ସ୍ୱକର୍ମ-ଧର୍ମରୁ ପ୍ରହୀନ ହୋଇଯାନ୍ତି।

Verse 23

अपरे निष्फलाः सन्तो निर्गुणाः पुरुषाधमाः । आशाभिरण्यसंयुक्ता दृश्यन्ते सर्वकामिनः ॥ २३ ॥

ଅନ୍ୟ କେତେକ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ନିଷ୍ଫଳ ହୋଇ ଦେଖାଯାନ୍ତି—ଗୁଣହୀନ, ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଧମ; ଆଶା ଓ ଧନରେ ଜଡିତ, ସର୍ବକାମନାରେ ଚାଳିତ।

Verse 24

भूतानामपरः कश्चिद्धिंसायां सततोत्थितः । वंचनायां च लोकेषु ससुखेष्वेव जीयते ॥ २४ ॥

ଅନ୍ୟ କେହି ଜଣେ ଭୂତଜୀବଙ୍କ ହିଂସାରେ ସଦା ଉଦ୍ୟତ ଓ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଞ୍ଚନାରେ ରତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସୁଖମଧ୍ୟରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରୁଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ।

Verse 25

अचेष्टमानमासीनं श्रीः कंचिदुपतिष्टति । कश्चित्कर्माणि कुरुते न प्राप्यमधिगच्छति ॥ २५ ॥

କେବେ କେବେ ଅଚେଷ୍ଟ ହୋଇ ବସିଥିବା ଜଣଙ୍କ ପାଖକୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରୀଲକ୍ଷ୍ମୀ ଆସନ୍ତି; ଆଉ ଜଣେ ବହୁ କର୍ମ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ୟକୁ ପାଉନାହାନ୍ତି।

Verse 26

अपराधान्समाच्ष्टुं पुरुषस्य स्वभावतः । शुक्रमन्यत्र संभूतं पुनरन्यत्र गच्छति ॥ २६ ॥

ସ୍ୱଭାବତଃ ମନୁଷ୍ୟ ଅପରାଧ କରେ; ଏକ ସ୍ଥାନରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଶୁକ୍ର ପୁନଃ ଅନ୍ୟ ଗର୍ଭକୁ ଯାଏ—ଏଭଳି ଜନ୍ମଚକ୍ର ଚାଲିଥାଏ।

Verse 27

तस्य योनौ प्रसक्तस्य गर्भो भवति मानवः । आम्रपुष्पोपमा यस्य निवृत्तिरुपलभ्यते ॥ २७ ॥

ସେହି ଯୋନିରେ ଆସକ୍ତ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ଗର୍ଭ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଯାହାଙ୍କୁ ନିବୃତ୍ତି ଲଭ୍ୟ, ସେ ନିବୃତ୍ତି ଆମ୍ରପୁଷ୍ପ ସଦୃଶ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 28

केषांचित्पुत्रकामानामनुसन्तानमिच्छताम् । सिद्धौ प्रयतमानानां नैवांडमुपजायते ॥ २८ ॥

କେତେକ ପୁତ୍ରକାମୀ, ଅନୁସନ୍ତାନ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଉ ବୋଲି ଇଚ୍ଛା କରି, ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଯତ୍ନ କଲେ ମଧ୍ୟ ଗର୍ଭାଧାନ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 29

गर्भादुद्विजमानानां क्रुद्धादशीविषादिव । आयुष्मान् जायते पुत्रः कथं प्रेतः पितेव सः ॥ २९ ॥

ଗର୍ଭକୁ ମଧ୍ୟ କ୍ରୁଦ୍ଧ ବିଷାକ୍ତ ସାପ ପରି ଭୟ କରି ପଛୁଆଯାଉଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଘରେ ମଧ୍ୟ ଦୀର୍ଘାୟୁ ମଙ୍ଗଳମୟ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମେ; ତେବେ ପିତା କିପରି ପ୍ରେତ ହେବ?

Verse 30

देवानिष्ट्वा तपस्तप्त्वा कृपणैः पुत्रहेतुभिः । दशमासान्परिधृता जायते कुलपांसनाः ॥ ३० ॥

ଦେବପୂଜା କରି ତପ କଲେ ମଧ୍ୟ, କୃପଣ ଲୋକେ କେବଳ ପୁତ୍ରଲାଭ ହେତୁ ଏହା କଲେ, ଦଶ ମାସ ଗର୍ଭେ ଧାରିତ ହୋଇ ଜନ୍ମିଥିବା ସନ୍ତାନ କୁଳର ଧୂଳି-ସଦୃଶ କଳଙ୍କ ହୁଏ।

Verse 31

अपरे धनधान्यानि भोगांश्च पितृसंचितान् । विमलानभिजायन्ते लब्ध्वा तैरेव मङ्गलैः ॥ ३१ ॥

ଅନ୍ୟେ କେହି ପିତୃମାନେ ସଞ୍ଚିତ କରିଥିବା ଧନ, ଧାନ୍ୟ ଓ ଭୋଗ ଲାଭ କରନ୍ତି; ସେହି ମଙ୍ଗଳମୟ ଲାଭକୁ ପାଇ ସେମାନେ ନିର୍ମଳ, ନିର୍ଦୋଷ ରୂପେ ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି।

Verse 32

अन्योन्य समभिप्रेत्य मैथुनस्य समागमे । उपद्रवइवादृष्टो योनौ गर्भः प्रपद्यते ॥ ३२ ॥

ଦୁହେଁ ପରସ୍ପର ସମ୍ମତିରେ ମୈଥୁନ-ସଙ୍ଗମ କଲେ, ଅଦୃଷ୍ଟ ଏକ ଶକ୍ତି—ପ୍ରେରକ ଉପଦ୍ରବ ପରି—ଗର୍ଭକୁ ଯୋନିରେ ପ୍ରବେଶ କରାଇ ଧାରଣ କରାଏ।

Verse 33

स्निग्धत्वादिंद्रियार्थेषु मोहान्मरणमप्रियम् । परित्यजति यो दुःखं सुखमप्युभयं नरः ॥ ३३ ॥

ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟରେ ଆସକ୍ତି ଓ ମୋହ ହେତୁ ମୃତ୍ୟୁ ଅପ୍ରିୟ ଲାଗେ; କିନ୍ତୁ ଯେ ନର ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖ—ଦୁହେଁକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ଦୁହେଁକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ।

Verse 34

अत्येति ब्रह्म सोऽत्यन्तं सुखमप्यश्नुते परम् । दुःखमर्था हि त्यज्यंते पालने च न ते सुखाः ॥ ३४ ॥

ସେ ବ୍ରହ୍ମକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରି ପରମ, ଅନନ୍ତ ଆନନ୍ଦକୁ ଆସ୍ୱାଦନ କରେ। କାରଣ ଲୋକିକ ଅର୍ଥ-ଲକ୍ଷ୍ୟ ଦୁଃଖଦ, ତେଣୁ ତ୍ୟାଜ୍ୟ; ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପାଳନ କରିବାରେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ସୁଖ ନାହିଁ।

Verse 35

श्रुत्वैव नाधिगमनं नाशमेषां न चिंतयेत् । अन्यामन्यां धनावस्थां प्राप्य वैशेषिका नराः ॥ ३५ ॥

କେବଳ ଶୁଣିଲେ ମାତ୍ରେ ସତ୍ୟ ଅଧିଗମ ହେଲା ବୋଲି ଭାବିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଏହି ଲୋକିକ ଅବସ୍ଥାମାନଙ୍କ ନାଶକୁ ନେଇ ଚିନ୍ତା କରିବା ମଧ୍ୟ ଉଚିତ ନୁହେଁ। ନିଜ-ନିଜ ବିଶେଷ ଧାରଣାରେ ଚାଳିତ ଲୋକେ ଧନର ବଦଳୁଥିବା ଅବସ୍ଥାକୁ ପୁନଃପୁନଃ ପାଆନ୍ତି।

Verse 36

अतृप्ता यांति विध्वंसं सन्तोषं यांति पंडिताः । सर्वे क्षयांता निचयाः पतनांताः समुच्छ्रयाः ॥ ३६ ॥

ଅତୃପ୍ତ ଲୋକେ ବିନାଶକୁ ଯାଆନ୍ତି, ପଣ୍ଡିତମାନେ ସନ୍ତୋଷକୁ ପାଆନ୍ତି। ସମସ୍ତ ସଞ୍ଚୟର ଶେଷ କ୍ଷୟ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଉଚ୍ଚତାର ଶେଷ ପତନ।

Verse 37

संयोगा विप्रयोगांता मरणांतं हि जीवितम् । अन्तो नास्ति पिपासायास्तुष्टिस्तु परमं सुखम् ॥ ३७ ॥

ସମସ୍ତ ସଂଯୋଗର ଶେଷ ବିୟୋଗ, ଏବଂ ଜୀବନର ଶେଷ ନିଶ୍ଚୟ ମୃତ୍ୟୁ। ତୃଷ୍ଣାର ଅନ୍ତ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ତୁଷ୍ଟି ହିଁ ପରମ ସୁଖ।

Verse 38

तस्मात्संतोषमेवेह धनं शंसन्ति पंडिताः । निमेषमात्रमपि हि योऽधिगच्छन्न तिष्टति ॥ ३८ ॥

ଏହିହେତୁ ଏଠାରେ ପଣ୍ଡିତମାନେ ସନ୍ତୋଷକୁ ହିଁ ସତ୍ୟ ଧନ ବୋଲି କହନ୍ତି; କାରଣ ଯାହା କିଛି ଲାଭ ହୁଏ, ତାହା ନିମେଷମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ରହେ ନାହିଁ।

Verse 39

सशरीरेष्वनित्येषु नित्यं किमनुचिंतयेत् । भूतेषु भावं संचिंत्य ये बुद्ध्या तमसः परम् ॥ ३९ ॥

ଅନିତ୍ୟ ଶରୀରଧାରୀ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ‘ନିତ୍ୟ’ କ’ଣ ନିରନ୍ତର ଚିନ୍ତା କରିବ? ସମସ୍ତ ଭୂତରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଭାବକୁ ବିଚାରି, ବୁଦ୍ଧିଦ୍ୱାରା ତମସର ପରେ ଥିବା ସେଇ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଅଧିଗତ କରନ୍ତି।

Verse 40

न शोचंति गताध्वानः पश्यंति परमां गतिम् । संचिन्वन्नेकमेवैनं कामानावितृप्तकम् ॥ ४० ॥

ଯେମାନେ ଯାତ୍ରା ସମାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି ସେମାନେ ଶୋକ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ସେମାନେ ପରମ ଗତିକୁ ଦେଖନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଯେ କେବଳ କାମନାକୁ ସଞ୍ଚୟ କରେ, ସେ ସଦା ଅତୃପ୍ତ ରହେ।

Verse 41

व्याघ्र पशुमिवासाद्य मृत्युरादाय गच्छति । अथाप्युपायं संपश्येद्दुःखस्यास्य विमोक्षणे ॥ ४१ ॥

ଯେପରି ବ୍ୟାଘ୍ର ପଶୁକୁ ଧରି ନେଇଯାଏ, ସେପରି ମୃତ୍ୟୁ ମନୁଷ୍ୟକୁ ଧରି ନେଇଯାଏ। ତେଣୁ ଏହି ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତିର ଉପାୟ ନିଶ୍ଚୟ ଖୋଜିବା ଉଚିତ।

Verse 42

अशोचन्नारभेन्नैव युक्तश्चाव्यसनी भवेत् । शब्दे स्पर्शे रसे रूपे गंधे च परमं तथा ॥ ४२ ॥

ଶୋକ ନକରି ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ; ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଯୁକ୍ତ ଓ ବ୍ୟସନରହିତ ରହି, ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରସ, ରୂପ, ଗନ୍ଧ—ଏହି ବିଷୟରେ ପରମ ସଂଯମ ରଖିବା ଉଚିତ।

Verse 43

नोपभोगात्परं किंचिद्धनिनो वाऽधनस्य वा । वाक्संप्रयोगाद्भृतानां नास्ति दुःखमनामयम् ॥ ४३ ॥

ଧନୀ ହେଉ କି ଗରିବ—(କେବଳ) ଭୋଗଠାରୁ ଉଚ୍ଚ କିଛି ନାହିଁ ବୋଲି ଭାବାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଆଶ୍ରିତମାନଙ୍କ ପାଇଁ କଠୋର ଓ ଆଘାତକାରୀ ବାକ୍ୟରୁ ଏମିତି ଦୁଃଖ ହୁଏ ଯାହା ସହଜେ ସୁସ୍ଥ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 44

विप्रयोगश्च सर्वस्य न वाचा न च विद्यया । प्रणयं परिसंहृत्य संस्तुतेष्वितरेषु च ॥ ४४ ॥

ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତିରୁ ବିଚ୍ଛେଦ କେବଳ ବାକ୍ୟରେ ନୁହେଁ, କେବଳ ବିଦ୍ୟାରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ସ୍ନେହ-ପରିଚୟକୁ ସଂହରି, ପ୍ରଶଂସିତ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ସମଭାବ ରଖିବା ଉଚିତ।

Verse 45

विचरेदसमुन्नद्धः स सुखी स च पंडितः । अध्यात्मगतमालीनो निरपेक्षो निरामिषः ॥ ४५ ॥

ସେ ଅହଂକାର ଛାଡ଼ି ଚରଣ କରୁ; ସେଇ ସତ୍ୟ ସୁଖୀ ଓ ସତ୍ୟ ପଣ୍ଡିତ—ଆତ୍ମନିଷ୍ଠ, ଅନ୍ତର୍ମୁଖ, ନିରପେକ୍ଷ ଓ ବିଷୟଲୋଭରହିତ।

Verse 46

आत्मनैव सहायेन चश्चरेत्स सुखी भवेत् । सुखदुःखविपर्यासो यदा समुपपद्यते ॥ ४६ ॥

ଆତ୍ମାକୁ ଏକମାତ୍ର ସହାୟ ମାନି ଯେ ଚରେ, ସେ ସୁଖୀ ହୁଏ—ବିଶେଷକରି ସୁଖ-ଦୁଃଖର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଯେତେବେଳେ ଅନିବାର୍ୟ ଭାବେ ଘଟେ।

Verse 47

नैनं प्रज्ञा सुनियतं त्रायते नापि पौरुषम् । स्वभावाद्यत्नमातिष्ठेद्यत्नवान्नावसीदति ॥ ४७ ॥

କେବଳ ପ୍ରଜ୍ଞା, କିମ୍ବା ସୁନିୟମିତ ଶାସନ, କିମ୍ବା ମାତ୍ର ପୌରୁଷ—ଏଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ କିଛି ମଣିଷକୁ ରକ୍ଷା କରେନାହିଁ। ତେଣୁ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଦୃଢ଼ ପ୍ରୟାସ କର; ପ୍ରୟାସୀ କେବେ ପତନ କରେନାହିଁ।

Verse 48

उपद्रव इवानिष्टो योनिं गर्भः प्रपद्यते । तानि पूर्वशरीराणि नित्यमेकं शरीरिणम् ॥ ४८ ॥

ଅନିଷ୍ଟ ଉପଦ୍ରବ ପରି ଗର୍ଭ ଯୋନିରେ ପ୍ରବେଶ କରେ; କିନ୍ତୁ ଦେହୀ ଆତ୍ମା ନିତ୍ୟ ଏକ, ସେ ଦେହଗୁଡ଼ିକ ମାତ୍ର ପୂର୍ବ ଶରୀର।

Verse 49

प्राणिनां प्राणसंरोधे मांसश्लेष्मविचेष्टितम् । निर्दग्धं परदेहेन परदेंहं बलाबलम् ॥ ४९ ॥

ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପ୍ରାଣ ଅବରୋଧ ହେଲେ ଏହି ଦେହ—ମାଂସ ଓ ଶ୍ଲେଷ୍ମର ଚାଳନାରେ—ଛଟପଟାଏ; ପରେ ପରଦେହ/ବାହ୍ୟବଳ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦେହ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ନଶିଯାଏ—ଏହାର ବଳ ଓ ଅବଳ ଉଭୟ ପରଦେହାଧୀନ।

Verse 50

विनश्यति विनाशांते नावि नावमिवाचलाम् । संगत्या जठरे न्यस्तं रेतोबिंदुमचेतनम् ॥ ५० ॥

ପ୍ରଳୟକାଳେ ତାହା ନିଶ୍ଚୟ ନଶିଯାଏ—ସମୁଦ୍ରରେ ସ୍ଥିର ଭାବେ ଦିଶୁଥିବା ନାଉ ପରି। ସେହିପରି କେବଳ ସଙ୍ଗତିମାତ୍ରେ ଅଚେତନ ରେତୋବିନ୍ଦୁ ଜଠରେ ଗର୍ଭରେ ନ୍ୟସ୍ତ ହୁଏ॥୫୦॥

Verse 51

केन यत्नेन जीवंतं गर्भं त्वमिह पश्यसि । अन्नपानानि जीर्यंते यत्र भक्ष्याश्च भक्षिताः ॥ ५१ ॥

କେଉଁ ପ୍ରୟାସରେ ତୁମେ ଏଠାରେ ଜୀବନ୍ତ ଗର୍ଭକୁ ଦେଖୁଛ? ଯେଉଁଠାରେ ଅନ୍ନପାନ ଜୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ଏବଂ ଭକ୍ଷ୍ୟ ବସ୍ତୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ଷିତ ହୋଇ କ୍ଷୟ ପାଉଛନ୍ତି॥୫୧॥

Verse 52

तस्मिन्नेवोदरे गर्भः किं नान्नमिव जीर्यति । गर्भे मूत्रपुरीषाणां स्वभावनियता गतिः ॥ ५२ ॥

ସେହି ଉଦରରେ ଗର୍ଭ କି ଅନ୍ନ ପରି ଜୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ ନାହିଁ? ଏବଂ ଗର୍ଭରେ ମୂତ୍ର ଓ ପୁରୀଷର ଗତି ସ୍ୱଭାବ-ନିୟତ ନିୟମାନୁସାରେ ଚାଲେ॥୫୨॥

Verse 53

धारणे वा विसर्गे च न कर्तुं विद्यतेऽवशः । प्रभवंत्युदरे गर्भा जायमानास्तथापरे ॥ ५३ ॥

ଧାରଣ ହେଉ କି ବିସର୍ଗ—ଅବଶ ଜୀବ ପାଇଁ ଅନ୍ୟଥା କରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଉଦରରେ ଗର୍ଭ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି—ସେହି ନିୟତିବଶେ॥୫୩॥

Verse 54

आगमेन महान्येषां विनाश उपपद्यते । एतस्माद्योनिसंबंधाद्यो जीवन्परिमुच्यते ॥ ५४ ॥

ଆଗମ-ପ୍ରମାଣରେ ମହାତ୍ମମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବନ୍ଧନର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିନାଶ ସମ୍ଭବ ହୁଏ। ଏହି ଯୋନି-ସମ୍ବନ୍ଧରୁ ଯେ ଜୀବନ୍ତାବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତ ହୁଏ—ସେଇ ମୁକ୍ତ॥୫୪॥

Verse 55

पूजां न लभते कांचित्पुनर्द्धंद्वेषु मज्जति । गर्भस्य सह जातस्य सप्तमीमीदृशीं दशाम् ॥ ५५ ॥

ସେ କୌଣସି ପୂଜା-ସମ୍ମାନ ପାଉନାହିଁ ଏବଂ ପୁନଃ ସୁଖ-ଦୁଃଖ, ଲାଭ-ହାନି ଭଳି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ଡୁବିଯାଏ। ଗର୍ଭସହଜ ଦେହଧାରୀର ସପ୍ତମ ଅବସ୍ଥା ଏହିପରି।

Verse 56

प्राप्नुवंति ततः पंच न भवंति शतायुषः । नाभ्युत्थाने मनुष्याणां योगाः स्युर्नात्र संशयः ॥ ५६ ॥

ସେହି (ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପ୍ରୟାସର ଅଭାବ) ଠାରୁ ସେମାନେ କେବଳ ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ ମାତ୍ର ପାଆନ୍ତି; ଶତାୟୁ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ମନୁଷ୍ୟରେ ଦୃଢ଼ ଉଦ୍ୟମ ଓ ନିୟମିତ ସାଧନା ନଥିଲେ ଯୋଗସିଦ୍ଧି ହୁଏ ନାହିଁ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 57

व्याधिभिश्च विवध्यंते व्याघ्रैः क्षुद्रमृगा इव । व्याधिभिर्भक्ष्यमाणानां त्यजतां विपुलंधनम् ॥ ५७ ॥

ସେମାନେ ରୋଗଦ୍ୱାରା ସେହିପରି ପୀଡ଼ିତ ହୁଅନ୍ତି, ଯେପରି ବାଘ ଦ୍ୱାରା ଛୋଟ ମୃଗ। ରୋଗ ଗ୍ରାସ କରୁଥିବାବେଳେ ସେମାନେ ନିଜର ବିପୁଳ ଧନକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି।

Verse 58

वेदना नापकर्षंति यतमानास्चिकित्सकाः ॥ ५८ ॥

ଚିକିତ୍ସକମାନେ ଯେତେ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ ସେହି ବେଦନାକୁ ହଟାଇ ପାରନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 59

ते चापि विविधा वैद्याः कुशला संमतौषधाः । व्याधिभिः परिकृष्यंते मृगा ज्याघ्रैरिवार्दिताः ॥ ५९ ॥

ସେହି ବିଭିନ୍ନ ବୈଦ୍ୟମାନେ—ଔଷଧରେ କୁଶଳ ଓ ସମ୍ମତ ଔଷଧଧାରୀ—ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ରୋଗଦ୍ୱାରା ଟାଣି ନିଆଯାନ୍ତି, ଯେପରି ବାଘ ଦ୍ୱାରା ଆର୍ଦ୍ଦିତ ମୃଗ।

Verse 60

ते पिबंति कषायांश्च सर्पीषि विविधानि च । दृश्यंते जरया भग्ना नागैर्नागा इवोत्तमाः ॥ ६० ॥

ସେମାନେ କଷାୟ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଘୃତ ପିଉଛନ୍ତି; ତଥାପି ଜରାରେ ଭଙ୍ଗ ହୋଇ ଦେଖାଯାନ୍ତି—ଯେପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗଜ ଅନ୍ୟ ଗଜଦ୍ୱାରା ପତିତ ହୁଏ।

Verse 61

कैर्वा भुवि चिकित्स्येंत रोगार्त्ता मृगपक्षिणः । श्वापदाश्च दरिद्राश्च प्रायो नार्ता भवंति ते ॥ ६१ ॥

ପୃଥିବୀରେ ରୋଗାର୍ତ୍ତ ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କୁ ଚିକିତ୍ସା କିଏ କରିବ? ଶ୍ୱାପଦ ଓ ଦରିଦ୍ରମାନେ—ତାଙ୍କର ଅଧିକାଂଶ ପ୍ରାୟ ଅସହାୟ ହୋଇ ଦୁଃଖରେ ରହନ୍ତି।

Verse 62

घोरानपि दुराधर्षान्नृपतीनुग्रतेजस । आक्रम्य रोग आदत्ते पशून्पशुपचो यथा ॥ ६२ ॥

ଭୟଙ୍କର, ଦୁରାଧର୍ଷ ଓ ଉଗ୍ରତେଜସ୍ୱୀ ରାଜାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ରୋଗ ଆକ୍ରମଣ କରି ନେଇଯାଏ—ଯେପରି ପଶୁପଚ ପଶୁମାନଙ୍କୁ ଧରିନେଏ।

Verse 63

इति लोकमनाक्रंदं मोहशोकपरिप्लुतम् । स्रोतसा महसा क्षिप्रं ह्रियमाणं बलीयसा ॥ ६३ ॥

ଏପରି ଲୋକ—କାନ୍ଦିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଅସମର୍ଥ, ମୋହ ଓ ଶୋକରେ ପ୍ଲୁତ—ମହାବଳୀୟ ମହାସ୍ରୋତରେ ଶୀଘ୍ର ହରିତ ହେଉଥିଲା।

Verse 64

न धनेन न राज्येन नोग्रेण तपसा तथा । स्वभावा ह्यतिवर्तंते ये निर्मुक्ताः शरीरिषु ॥ ६४ ॥

ନ ଧନରେ, ନ ରାଜ୍ୟରେ, ନ ଘୋର ତପସ୍ୟାରେ—ସ୍ୱଭାବର ବୃତ୍ତି ଅତିକ୍ରମ ହୁଏ ନାହିଁ; ଯେ ଦେହାଭିମାନରୁ ମୁକ୍ତ, ସେମାନେ ମାତ୍ର ସ୍ୱଭାବକୁ ଅତିବର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି।

Verse 65

उपर्यपरि लोकस्य सर्वो भवितुमिच्छति । यतते च यथाशक्ति न च तद्वर्तते तथा ॥ ६५ ॥

ଲୋକରେ ସମସ୍ତେ ସର୍ବୋପରି ହେବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି। ଯଥାଶକ୍ତି ଯତ୍ନ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଫଳ ସେପରି ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 66

न म्रियेरन्नजीर्येरन्सर्वे स्युः सार्वकामिकाः । नाप्रियं प्रतिपद्येरन्नुत्थानस्य फलं प्रति ॥ ६६ ॥

ଯଦି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଅଚଳ ପୁରୁଷାର୍ଥ ଥାଆନ୍ତା, ତେବେ କେହି ମରିନଥାଆନ୍ତା, ଜରା ମଧ୍ୟ ଆସୁନଥାଆନ୍ତା। ସମସ୍ତେ ସର୍ବକାମସିଦ୍ଧ ହେଉଥାଆନ୍ତେ, ଏବଂ ଉଦ୍ୟମଫଳରେ ଅପ୍ରିୟ କିଛି ମିଳୁନଥାଆନ୍ତା।

Verse 67

ऐश्वर्यमदमत्ताश्च मानान्मयमदेन च । अप्रमत्ताः शठाः क्रूरा विक्रांताः पर्युपासते ॥ ६७ ॥

ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଓ ବଳର ମଦରେ, ମାନ ଓ ମାୟାର ଗର୍ବରେ ମତ୍ତ ଲୋକ—ନିର୍ଲଜ୍ଜ, ଶଠ, କ୍ରୂର ଓ ଉଦ୍ଧତ—ସଜ୍ଜନଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ଘାତ ଲଗାଇ ରହନ୍ତି।

Verse 68

शोकाः प्रतिनिवर्तंते केषांचिदसमीक्षताम् । स्वं स्वं च पुनरन्येषां न कंचिदतिगच्छति ॥ ६८ ॥

ଯେମାନେ ବିବେକରେ ନ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଶୋକ ପୁଣିପୁଣି ସେମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଫେରିଆସେ। ସତ୍ୟ ହେଉଛି, ପ୍ରତ୍ୟେକେ ନିଜ ଭାଗ ମାତ୍ର ଭୋଗେ; କେହି ଅନ୍ୟର ଭାଗକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ ନାହିଁ।

Verse 69

महञ्च फलवैषम्यं दृश्यते कर्मसंधिषु । वहंति शिबिकामन्ये यांत्यन्ये शिबिकारुहः ॥ ६९ ॥

କର୍ମର ଚାଳନାରେ ଫଳର ବଡ଼ ବିଷମତା ଦେଖାଯାଏ। କେହି ଶିବିକା (ପାଳଙ୍କି) ବହନ କରନ୍ତି, ଆଉ କେହି ଶିବିକାରେ ଚଢ଼ି ଯାଆନ୍ତି।

Verse 70

सर्वेषामृद्धिकामानामन्ये रथपुरः सराः । मनुजाश्च गतश्रीकाः शतशो विविधाः स्त्रियाः ॥ ७० ॥

ସମୃଦ୍ଧିକାମୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ କେଉଁଠି ରଥ, ନଗର ଓ ସରୋବର ପରି ଭୋଗସାଧନ ଅଛି; ଆଉ କେଉଁଠି ଶ୍ରୀହୀନ ମନୁଷ୍ୟ ଓ ନାନାପ୍ରକାର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଶତଶଃ ଦେଖାଯାନ୍ତି॥୭୦॥

Verse 71

द्वंद्वारामेषु भूतेषु गच्छन्त्येकैकशो नराः । इदमन्यत्परं पश्य नात्र मोहं करिष्यसि ॥ ७१ ॥

ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱର ଖେଳରେ ରମିଥିବା ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମନୁଷ୍ୟ ଏକେକ ଜଣେ ଏକାକୀ ଆଗକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଏହାଠାରୁ ଭିନ୍ନ ସେ ପରମ ସତ୍ୟକୁ ଦେଖ; ତେବେ ଏଥିରେ ତୁମେ ମୋହ କରିବ ନାହିଁ॥୭୧॥

Verse 72

धर्मं चापि त्यजा धर्मं त्यज सत्यानृतां धियम् । सर्वं त्यक्त्वा स्वरूपस्थः सुखी भव निरामयः ॥ ७२ ॥

ଧର୍ମକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କର; ଧର୍ମକୁ ଆତ୍ମପରିଚୟ ଭାବେ ଧରିଥିବା ଅଭିମାନ-ଆସକ୍ତିକୁ ଛାଡ଼। ସତ୍ୟ-ଅସତ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଡୋଳୁଥିବା ବୁଦ୍ଧିକୁ ତ୍ୟଜ। ସବୁ ତ୍ୟାଗ କରି ସ୍ୱରୂପରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ସୁଖୀ ହୁଅ, ନିରାମୟ ହୁଅ॥୭୨॥

Verse 73

एतत्ते परमं गुह्यमाख्यातमृषिसत्तम । येन देवाः परित्यज्य भर्त्यलोकं दिवं गताः ॥ ७३ ॥

ହେ ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଏହି ପରମ ଗୁହ୍ୟ ରହସ୍ୟ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଲି; ଯାହାଦ୍ୱାରା ଦେବମାନେ ଦାସ୍ୟ-ଲୋକକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଦିବ୍ୟ ଲୋକ (ସ୍ୱର୍ଗ) ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ॥୭୩॥

Verse 74

सनंदन उवाच । इत्युक्त्वा व्यासतनयं समापृच्छ्य महामुनिः । सनत्कुमारः प्रययौ पूजितस्तेन सादरम् ॥ ७४ ॥

ସନନ୍ଦନ କହିଲେ—ଏପରି କହି ମହାମୁନି ସନତ୍କୁମାର ବ୍ୟାସପୁତ୍ରଙ୍କୁ ବିଦାୟ ନେଲେ; ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସାଦର ପୂଜିତ ହୋଇ ସେ ତଥାଠାରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ॥୭୪॥

Verse 75

शुकोऽपि योगिनां श्रेष्टः सम्यग्ज्ञात्वा ह्यवस्थितम् । ब्रह्मणः पदमन्वेष्टुमुत्सुकः पितरं ययौ ॥ ७५ ॥

ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୁକ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥିତ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ସମ୍ୟକ୍ ଜାଣି, ବ୍ରହ୍ମଙ୍କ ପରମ ପଦ ଅନ୍ୱେଷଣରେ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ ପିତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ।

Verse 76

ततः पित्रा समागम्य प्रणम्य च महामुनिः । शुकः प्रदक्षिणीकृत्य ययौ कैलासपर्वतम् ॥ ७६ ॥

ତାପରେ ପିତାଙ୍କୁ ଭେଟି ପ୍ରଣାମ କରି, ମହାମୁନି ଶୁକ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି କୈଲାସ ପର୍ବତକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।

Verse 77

व्यासस्तद्विरहाद्दूनः पुत्रस्नेहसमावृतः । क्षणैकं स्थीयतां पुत्र इति च क्रोश दुर्मनाः ॥ ७७ ॥

ତାଙ୍କ ବିରହରେ ବ୍ୟାସ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ; ପୁତ୍ରସ୍ନେହରେ ଆବୃତ ହୋଇ, ବିଷଣ୍ଣମନେ କ୍ରନ୍ଦନ କଲେ—“ପୁତ୍ର, ଏକ କ୍ଷଣ ଠିଆ ରୁହ।”

Verse 78

निरपेक्षः शुको भूत्वा निःस्नेहो मुक्तबन्धनः । मोक्षमेवानुसंचित्य गत एव परं पदम् ॥ ७८ ॥

ଶୁକଙ୍କ ପରି ନିରପେକ୍ଷ, ନିରାସକ୍ତ ଓ ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, କେବଳ ମୋକ୍ଷକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ସେ ନିଶ୍ଚୟ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 79

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने द्वितीयपादे एकषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६१ ॥

ଏହିପରି ଶ୍ରୀ ବୃହନ୍ନାରଦୀୟ ପୁରାଣର ପୂର୍ବଭାଗର ବୃହଦୁପାଖ୍ୟାନର ଦ୍ୱିତୀୟ ପାଦର ଏକଷଷ୍ଟିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।