Anadhyaya and the Winds: From Vedic Recitation Protocol to Sanatkumara’s Moksha-Upadesha

Verse 1

सनन्दन उवाच । अवतीर्णेषु विप्रेषु व्यासः पुत्रसहायवान् । तूर्ष्णीं ध्यानपरो धीमानेकांते समुपाविशत् ॥ १ ॥

ସନନ୍ଦନ କହିଲେ—ବିପ୍ରମାନେ ଅବତରିତ ହେବା ପରେ, ପୁତ୍ରସହିତ ଧୀମାନ ବ୍ୟାସ ମୌନ ଧାରଣ କରି ଧ୍ୟାନପର ହୋଇ ଏକାନ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ବସିଲେ।

Verse 2

तमुवाचाशरीरी वाक् व्यासं पुत्रसमन्वितम् । भो भो महर्षे वासिष्ठ ब्रह्मघोषो न वर्तते ॥ २ ॥

ତେବେ ପୁତ୍ରସହିତ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ଏକ ଅଶରୀରୀ ବାଣୀ କହିଲା—“ହେ ମହର୍ଷେ, ହେ ବାସିଷ୍ଠ! ଏଠାରେ ବ୍ରହ୍ମଘୋଷ, ଅର୍ଥାତ୍ ପବିତ୍ର ବୈଦିକ ଘୋଷ, ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ନୁହେଁ।”

Verse 3

एको ध्यानपरस्तूष्णीं किमास्से चिंतयन्निव । ब्रह्मघोषैर्विरहितः पर्वतोऽयं न शोभते ॥ ३ ॥

ତୁମେ ଏକା ମୌନ ଧାରଣ କରି ଧ୍ୟାନପର ହୋଇ କାହିଁକି ବସିଛ, ଯେନେ ଚିନ୍ତାରେ ଲୀନ? ବ୍ରହ୍ମଘୋଷ ବିନା ଏହି ପର୍ବତ ଶୋଭା ପାଉନାହିଁ।

Verse 4

तस्मादधीष्व भगवन्सार्द्धं पुत्रेण धीमता । वेदान्वेदविदा चैव सुप्रसन्नमनाः सदा ॥ ४ ॥

ଏହେତୁ, ହେ ଭଗବନ୍, ବୁଦ୍ଧିମାନ ପୁତ୍ର ସହିତ ବେଦମାନଙ୍କୁ ଅଧ୍ୟୟନ କର; ବେଦବିଦଙ୍କ ସହ ମଧ୍ୟ—ସଦା ପରମ ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ଶାନ୍ତ ମନ ରଖ।

Verse 5

तच्छुत्वा वचनं व्यासो नभोवाणीसमीरितम् । शुकेन सह पुत्रेण वेदाभ्यासमथाकरोत् ॥ ५ ॥

ନଭୋବାଣୀରେ କୁହାଯାଇଥିବା ସେଇ ବଚନ ଶୁଣି ବ୍ୟାସ, ପୁତ୍ର ଶୁକ ସହିତ, ବେଦମାନଙ୍କର ନିୟମିତ ଅଭ୍ୟାସ ଓ ପାଠ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

Verse 6

तयोरभ्यसतोरेवं बहुकालं द्विजोत्तम । वातोऽतिमात्रं प्रववौ समुद्रानिलवीजितः ॥ ६ ॥

ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ସେମାନେ ଦୁଇଜଣ ଏଭଳି ଦୀର୍ଘକାଳ ଅଭ୍ୟାସ କରୁଥିବାବେଳେ, ସମୁଦ୍ରର ପବନରେ ପ୍ରେରିତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ବାତାସ ବହିଲା।

Verse 7

ततोऽनध्याय इति तं व्यासः पुत्रमवारयत् । शुको वारितमात्रस्तु कौतूहलसमन्वितः ॥ ७ ॥

ତାପରେ ବ୍ୟାସ ପୁତ୍ରକୁ ରୋକି କହିଲେ, “ଏହା ଅନଧ୍ୟାୟ ସମୟ।” କିନ୍ତୁ ଶୁକ କ୍ଷଣମାତ୍ର ରୋକାଯାଇ ମଧ୍ୟ କୌତୁହଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିଲା।

Verse 8

अपृच्छत्पितरं तत्र कुतो वायुरभूदयम् । आख्यातुमर्हति भवान्सर्वं वायोर्विचेष्टितम् ॥ ८ ॥

ସେଠାରେ ସେ ପିତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲା—“ଏହି ବାତାସ କେଉଁଠୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା? ବାୟୁର ସମସ୍ତ ଚେଷ୍ଟାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବରଣୀ କହିବାକୁ ଆପଣ ଯୋଗ୍ୟ।”

Verse 9

शुकस्यैतद्वचः श्रुत्वा व्यासः परमविस्मितः । अनध्यायनिमित्तऽस्मिन्निदं वचनमब्रवीत् ॥ ९ ॥

ଶୁକଙ୍କ ଏହି ବଚନ ଶୁଣି ବ୍ୟାସ ପରମ ବିସ୍ମିତ ହେଲେ; ଏବଂ ଅନଧ୍ୟାୟ (ବେଦାଧ୍ୟୟନ-ନିଷେଧ) ଏହି ଅବସରରେ ସେ ଏହି କଥା କହିଲେ।

Verse 10

दिव्यं ते चक्षुरुत्पन्नं स्वस्थं ते निश्चलं मनः । तमसा रजसा चापि त्यक्तः सत्ये व्यवस्थितः ॥ १० ॥

ତୁମର ଦିବ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି ଉଦ୍ଭବିଛି; ତୁମ ମନ ସ୍ୱସ୍ଥ ଓ ନିଶ୍ଚଳ। ତମସ ଓ ରଜସକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ତୁମେ ସତ୍ୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।

Verse 11

तस्यात्मनि स्वयं वेदान्बुद्ध्वा समनुचिंतय । देवयानचरो विष्णोः पितृयानश्च तामसः ॥ ११ ॥

ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ହିଁ ବେଦକୁ ବୁଝି ଏବଂ ସମ୍ୟକ୍ ଚିନ୍ତନ କଲେ ମଣିଷ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନେଇଯାଉଥିବା ଦେବୟାନ ପଥ ଅନୁସରେ; କିନ୍ତୁ ପିତୃୟାନ ତାମସ ପ୍ରବୃତ୍ତିର।

Verse 12

द्वावेतौ प्रत्ययं यातौ दिवं चाधश्च गच्छतः । पृथिव्यामंतरिक्षे च यतः संयांति वायवः ॥ १२ ॥

ଏହି ଦୁଇଟି ମାର୍ଗ ନିର୍ଣ୍ଣୟକ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ—ଏକ ଉପରକୁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଏ, ଅନ୍ୟଟି ତଳକୁ ଯାଏ; ଏହିଠାରୁ ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ତରିକ୍ଷରେ ବାୟୁମାନେ ଚଳି ଏକତ୍ର ହୁଅନ୍ତି।

Verse 13

सप्त ते वायुमार्गा वै तान्निबोधानुपूर्वशः । तत्र देवगणाः साध्याः समभूवन्महाबलाः ॥ १३ ॥

ବାୟୁର ସାତଟି ମାର୍ଗ ଅଛି—ସେଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ରମେ ଜାଣ। ସେହି (ମାର୍ଗ/ପ୍ରଦେଶ)ମାନଙ୍କରେ ‘ସାଧ୍ୟ’ ନାମକ ମହାବଳୀ ଦେବଗଣ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ।

Verse 14

तेषामप्यभवत्पुत्रः समानो नाम दुर्जयः । उदानस्तस्य पुत्रोऽभूव्द्यानस्तस्याभवत्सुतः ॥ १४ ॥

ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ‘ସମାନ’ ନାମର ଦୁର୍ଜୟ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲା। ତାହାର ପୁତ୍ର ଉଦାନ, ଏବଂ ଉଦାନଙ୍କ ପୁତ୍ର ଧ୍ୟାନ ଜନ୍ମିଲେ॥୧୪॥

Verse 15

अपानश्च ततो जज्ञे प्राणश्चापि ततः परम् । अनपत्योऽभवत्प्राणो दुर्द्धर्षः शत्रुमर्दनः ॥ १५ ॥

ତାପରେ ଅପାନ ଜନ୍ମିଲା, ଏବଂ ତାହା ପରେ ପ୍ରାଣ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମିଲା। ପ୍ରାଣ ନିର୍ସନ୍ତାନ ରହିଲେ—ଦୁର୍ଧର୍ଷ, ପ୍ରଚଣ୍ଡ, ଶତ୍ରୁମର୍ଦ୍ଦନ॥୧୫॥

Verse 16

पृथक्क्र्म्माणि तेषां तु प्रवक्ष्यामि यथा तथा । प्राणिनां सर्वतो वायुश्चेष्टा वर्तयते पृथक् ॥ १६ ॥

ଏବେ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ (ପ୍ରାଣବାୟୁମାନଙ୍କ) ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ କାର୍ଯ୍ୟକୁ କ୍ରମାନୁସାରେ କହିବି। ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପ୍ତ ବାୟୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଚେଷ୍ଟାକୁ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ କରେ॥୧୬॥

Verse 17

प्रीणनाञ्चैव सर्वेषां प्राण इत्यभिधीयते । प्रेषयत्यभ्रसंघातान्धूमजांश्चोष्मजांस्तथा ॥ १७ ॥

ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରୀତି ଓ ପୋଷଣ ଦେଇଥିବାରୁ ଏହାକୁ ‘ପ୍ରାଣ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେ ମେଘସମୂହକୁ, ଧୂମଜ ଓ ଉଷ୍ମଜ ଦ୍ରବ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆଗେଇ ନେଇଯାଏ॥୧୭॥

Verse 18

प्रथमः प्रथमे मार्गे प्रवहो नाम सोऽनिलः । अंबरे स्नेहमात्रेभ्यस्तडिद्भ्यश्चोत्तमद्युतिः ॥ १८ ॥

ପ୍ରଥମ ଗତିମାର୍ଗରେ ପ୍ରଥମ ବାୟୁ ‘ପ୍ରବାହ’ ନାମରେ ପରିଚିତ। ସେ ଆକାଶରେ କେବଳ ଆର୍ଦ୍ରତାରୁ ଓ ବିଦ୍ୟୁତ୍‌ରୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ ଦ୍ୟୁତି ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ॥୧୮॥

Verse 19

आवहो नाम सोऽभ्येति द्वितीयः श्वसनो नदन् । उदयं ज्योतिषां शश्वत्सोमादीनां करोति यः ॥ १९ ॥

ଦ୍ୱିତୀୟ ବାୟୁ ‘ଆବହ’ ନାମରେ ପରିଚିତ, ଗର୍ଜନ କରି ବେଗରେ ଚାଲେ; ସେଇ ସଦା ଚନ୍ଦ୍ରାଦି ଜ୍ୟୋତିମାନଙ୍କ ଉଦୟ କରାଏ।

Verse 20

अंतर्देहेषु चोदानं यं वदंति मनीषिणः । यश्चतुर्भ्यः समुद्रेभ्यो वायुर्द्धारयते जलम् ॥ २० ॥

ଦେହମଧ୍ୟରେ ଚଳିଥିବା ‘ଉଦାନ’ ପ୍ରେରଣାକୁ ମନୀଷୀମାନେ କହନ୍ତି; ସେଇ ବାୟୁ ଚାରି ସମୁଦ୍ରରୁ ଆହୃତ ଜଳକୁ ଧାରଣ କରେ।

Verse 21

उद्धृत्य ददते चापो जीमूतेभ्यो वनेऽनिलः । योऽद्धिः संयोज्य जीमूतान्पर्जन्याय प्रयच्छती ॥ २१ ॥

ବନରେ ଅନିଲ ଜଳକୁ ଉଠାଇ ମେଘମାନଙ୍କୁ ଦିଏ; ଏବଂ ସମୁଦ୍ର ମେଘମାନଙ୍କୁ ଏକତ୍ର କରି ପର୍ଜନ୍ୟ—ବର୍ଷାଶକ୍ତି—କୁ ଅର୍ପଣ କରେ।

Verse 22

उद्वहो नाम बंहिष्ठस्तृतीयः स सदागतिः । संनीयमाना बहुधा येन नीला महाघनाः ॥ २२ ॥

ତୃତୀୟ ବାୟୁ ‘ଉଦ୍ୱହ’ ନାମରେ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ବଳବାନ ଓ ସଦା ଗତିଶୀଳ; ତାହାଦ୍ୱାରା ନୀଳ ମହାଘନ ମେଘମାନେ ବହୁ ଦିଗରେ ସଂଗ୍ରହ ଓ ଚାଳିତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 23

वर्षमोक्षकृतारंभास्ते भवंति घनाघनाः । योऽसौ वहति देवानां विमानानि विहायसा ॥ २३ ॥

ସେଇ ଘନ ଘନ ମେଘମାନେ ବର୍ଷା-ମୋଚନର ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି; ଏବଂ ସେଇ ବାୟୁ ଆକାଶରେ ଦେବମାନଙ୍କ ବିମାନକୁ ବହନ କରେ।

Verse 24

चतुर्थः संवहो नाम वायुः स गिरिमर्दनः । येन वेगवता रुग्णाः क्रियन्ते तरुजा रसाः ॥ २४ ॥

ଚତୁର୍ଥ ପ୍ରାଣବାୟୁ ‘ସଂବହ’ ନାମରେ ପରିଚିତ; ସେ ‘ଗିରିମର୍ଦ୍ଦନ’। ତାହାର ତୀବ୍ର ବେଗରେ ବୃକ୍ଷଜ ରସ ମଥିତ ହୋଇ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ।

Verse 25

पंचमः स महावेगो विवहो नाम मारुतः । यस्मिन्परिप्लवे दिव्या वहंत्यापो विहायसा ॥ २५ ॥

ପଞ୍ଚମ ମହାବେଗୀ ମାରୁତ ‘ବିବହ’ ନାମରେ ପରିଚିତ। ତାହାର ପରିପ୍ଲବରେ ଦିବ୍ୟ ଜଳ ଆକାଶମାର୍ଗେ ବହିଯାଏ।

Verse 26

पुण्यं चाकाशगंगायास्तोयं तिष्ठति तिष्ठति । दूरात्प्रतिहतो यस्मिन्नेकरश्मिर्दिवाकरः ॥ २६ ॥

ଆକାଶଗଙ୍ଗାର ପୁଣ୍ୟ ଜଳ ସେଠାରେ ହିଁ ସ୍ଥିର ରହେ—ସଦା ଅବିଚଳ—ଯେଉଁଠି ଦୂରରୁ ଆସିଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଏକମାତ୍ର କିରଣ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିହତ ହୋଇ ଫେରିଯାଏ।

Verse 27

योनिरंशुसहस्रस्य येन याति वसुंधराम् । यस्मादाप्यायते सोमो निधिर्दिव्योऽमृतस्य च ॥ २७ ॥

ସେହି ହେଉଛନ୍ତି ସହସ୍ରକିରଣ (ସୂର୍ଯ୍ୟ)ଙ୍କ ଯୋନି; ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ନିଜ ଗତି କରେ। ତାଙ୍କଠାରୁ ସୋମ (ଚନ୍ଦ୍ର) ପୁଷ୍ଟ ହୋଇ ବଢ଼େ; ସେ ଅମୃତର ଦିବ୍ୟ ନିଧି ମଧ୍ୟ।

Verse 28

षष्ठः परिवहो नाम स वायुर्जीवतां वरः । सर्वप्राणभृतां प्राणार्न्योऽतकाले निरस्यति ॥ २८ ॥

ଷଷ୍ଠ ପ୍ରାଣବାୟୁ ‘ପରିବହ’ ନାମରେ ପରିଚିତ; ସେ ଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବାୟୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ମୃତ୍ୟୁକାଳେ ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣଧାରୀଙ୍କ ପ୍ରାଣକୁ ବାହାରକୁ ନିଷ୍କାସିତ କରେ।

Verse 29

यस्य धर्मेऽनुवर्तेते मृत्युवैवस्वतावुभौ । सम्यगन्वीक्षता बुद्ध्या शांतयाऽध्यात्मनित्यया ॥ २९ ॥

ଯାହାଙ୍କ ଧର୍ମକୁ ଅନୁସରି ମୃତ୍ୟୁ ଓ ବୈବସ୍ୱତ ଯମ—ଉଭୟେ ଚାଲନ୍ତି, ସେ ଶାନ୍ତ, ଆତ୍ମନିଷ୍ଠ ବୁଦ୍ଧିରେ ସମ୍ୟକ୍ ବିଚାର କରନ୍ତି; ତେଣୁ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଧର୍ମାଧୀନ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 30

ध्यानाभ्यासाभिरामाणां योऽमृतत्वाय कल्पते । यं समासाद्य वेगेन दिशामंतं प्रपेदिरे ॥ ३० ॥

ଧ୍ୟାନାଭ୍ୟାସରେ ରମି ଯିଏ ଅମୃତତ୍ୱର ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ, ତାଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରାପ୍ତ କରି ସେମାନେ ଦିଗମାନଙ୍କ ଅନ୍ତ—ପରମ ଗତି—କୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।

Verse 31

दक्षस्य दश पुत्राणां सहस्राणि प्रजापतेः । येन वृष्ट्या पराभूतस्तोयान्येन निवर्तते ॥ ३१ ॥

ପ୍ରଜାପତି ଦକ୍ଷଙ୍କ ଦଶ ପୁତ୍ରଙ୍କର ସହସ୍ର ସହସ୍ର ଗଣ ଥିଲେ। ଗୋଟିଏ ଶକ୍ତିରେ ବର୍ଷା ଦମିତ ହୁଏ, ଅନ୍ୟ ଶକ୍ତିରେ ଜଳ ପଛକୁ ହଟେ।

Verse 32

परीवहो नाम वरो वायुः स दुरतिक्रमः । एवमेते दितेः पुत्रा मरुतः परमाद्भुताः ॥ ३२ ॥

‘ପରୀବହ’ ନାମକ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାୟୁ ଅଛି—ଯାହା ଦୁରତିକ୍ରମ୍ୟ, ଅପରାଜେୟ। ସେହିପରି ଦିତିଙ୍କ ପୁତ୍ର ଏହି ମରୁତମାନେ ପରମ ଅଦ୍ଭୁତ।

Verse 33

अनारमंतः सर्वांगाः सर्वचारिणः । एतत्तु महदाश्चर्यं यदयं पर्वतोत्तमः ॥ ३३ ॥

ସେମାନେ ଥମ୍ବନ୍ତି ନାହିଁ; ସେମାନଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେମାନେ ସର୍ବତ୍ର ବିଚରନ୍ତି। ତଥାପି ଏହି ମହା ଆଶ୍ଚର୍ୟ—ଏହିଏ ପର୍ବତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତମ।

Verse 34

कंपितः सहसा तेन पवमानेन वायुना । विष्णोर्निःश्वासवातोऽयं यदा वेगसमीरितः ॥ ३४ ॥

ସେହି ପବିତ୍ରକାରୀ ପବନରେ ସେ ସହସା କମ୍ପିତ ହେଲା। ଏହା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନିଃଶ୍ୱାସବାତ; ଯେତେବେଳେ ଏହା ପ୍ରବଳ ବେଗରେ ଚାଲିଯାଏ।

Verse 35

सहसोदीर्यते तात जगत्प्रव्यथते तदा । तस्माद्ब्रह्मविदो ब्रह्म न पठंत्यतिवायुतः ॥ ३५ ॥

ହେ ତାତ! ବାୟୁ ସହସା ଉଠିଲେ ତେବେ ଜଗତ୍ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ କମ୍ପିତ ହୁଏ। ତେଣୁ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ମାନେ ଅତିବାୟୁରେ ବ୍ରହ୍ମପାଠ କରନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 36

वायोर्वायुभयं ह्युक्तं ब्रह्य तत्पीडितं भवेत् । एतावदुक्त्वा वचनं पराशरसुतः प्रभुः ॥ ३६ ॥

ବାୟୁଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବାୟୁଭୟ ଅଛି ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ତାହାରେ ପୀଡିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏତିକି କହି ପରାଶରସୁତ ପ୍ରଭୁ ଉକ୍ତି ସମାପ୍ତ କଲେ।

Verse 37

उक्त्वा पुत्रमधीष्वेति व्योमगंगामगात्तदा । ततो व्यासे गते स्नातुं शुको ब्रह्मविदां वरः ॥ ३७ ॥

ପୁତ୍ରକୁ ‘ଅଧ୍ୟୟନ କର’ ବୋଲି କହି ବ୍ୟାସ ସେତେବେଳେ ବ୍ୟୋମଗଙ୍ଗାକୁ ଗଲେ। ବ୍ୟାସ ଯାଇଥିବା ପରେ ବ୍ରହ୍ମବିଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୁକ ସ୍ନାନକୁ ଗଲେ।

Verse 38

स्वाध्यायमकरोद्ब्रह्मन्वेदवेदांगपारगः । तत्र स्वाध्यायसंसक्तं शुकं व्याससुतं मुने ॥ ३८ ॥

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ସେ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ କରି ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତ ହେଲା। ହେ ମୁନି! ସେଠାରେ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟରେ ଲୀନ ବ୍ୟାସସୁତ ଶୁକଙ୍କୁ ସେ ଦେଖିଲା।

Verse 39

सनत्कुमारो भगवानेकांते समुपागतः । उत्थाय सत्कृतस्तेन ब्रह्मपुत्रो हि कार्ष्णिना ॥ ३९ ॥

ଭଗବାନ୍ ସନତ୍କୁମାର ଏକାନ୍ତରେ ସମୀପକୁ ଆସିଲେ। କାର୍ଷ୍ଣି ଉଠି ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ସତ୍କାର କଲେ।

Verse 40

ततः प्रोवाच विप्रेंद्र शुकं विदां वरः । किं करोषि महाभाग व्यासपुत्र महाद्युते ॥ ४० ॥

ତାପରେ, ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର, ବିଦ୍ୱାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠଜନ ଶୁକଙ୍କୁ କହିଲେ— “ହେ ମହାଭାଗ, ହେ ବ୍ୟାସପୁତ୍ର ମହାଦ୍ୟୁତେ, ତୁମେ କ’ଣ କରୁଛ?”

Verse 41

शुक उवाच । स्वाध्याये संप्रवृत्तोऽहं ब्रह्मपुत्राधुना स्थितः । त्वद्दर्शनमनुप्राप्तः केनापि सुकृतेन च ॥ ४१ ॥

ଶୁକ କହିଲେ— “ମୁଁ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ; ବର୍ତ୍ତମାନ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ରଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ। କୌଣସି ପୁଣ୍ୟକର୍ମରେ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଛି।”

Verse 42

किंचित्त्वां प्रष्टुमिच्छामि तत्त्वं मोक्षार्थसाधनम् । तद्वदस्व महाभाग यथा तज्ज्ञानमाप्नुयाम् ॥ ४२ ॥

ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ କିଛି ପଚାରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି—ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ମୋକ୍ଷସାଧନ। ହେ ମହାଭାଗ, କୃପାକରି କହନ୍ତୁ, ଯେପରି ମୁଁ ସେହି ସତ୍ୟଜ୍ଞାନ ପାଇପାରିବି।

Verse 43

सनत्कुमार उवाच । नास्ति विद्यासमं चक्षुर्नास्ति विद्यासमं तपः । नास्ति रागसमं दुःखं नास्ति त्यागसमं सुखम् ॥ ४३ ॥

ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ— “ବିଦ୍ୟା ସମାନ ଚକ୍ଷୁ ନାହିଁ, ବିଦ୍ୟା ସମାନ ତପ ନାହିଁ। ରାଗ ସମାନ ଦୁଃଖ ନାହିଁ, ତ୍ୟାଗ ସମାନ ସୁଖ ନାହିଁ।”

Verse 44

निवृत्तिः कर्मणः पापात्सततं पुण्यशीलता । सद्वृत्तिः समुदाचारः श्रेय एतदनुत्तमम् ॥ ४४ ॥

ପାପକର୍ମରୁ ନିବୃତ୍ତି, ସଦା ପୁଣ୍ୟଶୀଳ ଆଚରଣ, ଏବଂ ସଦାଚାରସମ୍ମତ ଶୁଦ୍ଧ ଦୈନିକ ବ୍ୟବହାର—ଏହିଏ ପରମ ଶ୍ରେୟର ଅନୁତ୍ତମ ପଥ।

Verse 45

मानुष्यमसुखं प्राप्य यः सज्जति स मुह्यति । नालं स दुःखमोक्षाय संगो वै दुःखलक्षणः ॥ ४५ ॥

ଦୁଃଖବହୁଳ ଏହି ଦୁର୍ଲଭ ମାନବଜନ୍ମ ପାଇ ଯେ ଆସକ୍ତ ହୁଏ, ସେ ମୋହିତ ହୁଏ। ସେ ଦୁଃଖମୋକ୍ଷର ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; କାରଣ ସଙ୍ଗ ହିଁ ଦୁଃଖର ଲକ୍ଷଣ।

Verse 46

सक्तस्य बुद्धर्भवति मोहजालविवर्द्धिनी । मोहजालावृतो दुःखमिहामुत्र तथाश्नुते ॥ ४६ ॥

ଆସକ୍ତର ବୁଦ୍ଧି ମୋହଜାଳକୁ ବଢ଼ାଏ। ସେହି ମୋହଜାଳରେ ଆବୃତ ହୋଇ ସେ ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକ—ଦୁହିଁଠି ଦୁଃଖ ଭୋଗେ।

Verse 47

सर्वोपायेन कामस्य क्रोधस्य च विनिग्रहः । कार्यः श्रेयोर्थिना तौ हि श्रेयोघातार्थमुद्यतौ ॥ ४७ ॥

ପରମ ଶ୍ରେୟ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକ ସମସ୍ତ ଉପାୟରେ କାମ ଓ କ୍ରୋଧକୁ ନିଗ୍ରହ କରିବା ଉଚିତ; କାରଣ ଏହି ଦୁଇଟି ଶ୍ରେୟ ନାଶ ପାଇଁ ସଦା ଉଦ୍ୟତ।

Verse 48

नित्यं क्रोधात्तपो रक्षेच्छ्रियं रक्षेञ्च मत्सरात् । विद्यां मानावमानाभ्यामात्मानं तु प्रमादतः ॥ ४८ ॥

ନିତ୍ୟ କ୍ରୋଧରୁ ତପକୁ ରକ୍ଷା କର; ମତ୍ସରରୁ ଶ୍ରୀ-ସମୃଦ୍ଧିକୁ ରକ୍ଷା କର; ମାନ-ଅପମାନରୁ ବିଦ୍ୟାକୁ ରକ୍ଷା କର; ଏବଂ ପ୍ରମାଦରୁ ନିଜକୁ ରକ୍ଷା କର।

Verse 49

आनृशंस्यं परो धर्मः क्षमा च परमं बलम् । आत्मज्ञानं परं ज्ञानं सत्यं हि परमं हितम् ॥ ४९ ॥

କରୁଣା ହିଁ ପରମ ଧର୍ମ, କ୍ଷମା ହିଁ ପରମ ବଳ। ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ପରମ ଜ୍ଞାନ, ସତ୍ୟ ହିଁ ପରମ ହିତ।

Verse 50

येन सर्वं परित्यक्तं स विद्वान्स च पंडितः । इंद्रियैरिंद्रियार्थेभ्यश्चरत्यात्मवशैरिह ॥ ५० ॥

ଯେ ଜଣେ ସବୁକିଛି ପରିତ୍ୟାଗ କରିଛି, ସେଇ ନିଜେ ସତ୍ୟ ବିଦ୍ୱାନ ଓ ପଣ୍ଡିତ। ସେ ଏହି ଲୋକେ ଆତ୍ମବଶ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟମଧ୍ୟରେ ଚରେ।

Verse 51

असज्जमानः शांतात्मा निर्विकारः समाहितः । आत्मभूतैरतद्भूतः सह चैव विनैव च ॥ ५१ ॥

ଯେ ଆସକ୍ତ ହୁଏନି, ଶାନ୍ତାତ୍ମା, ନିର୍ବିକାର ଓ ସମାହିତ—ସେ ନିଜ ସମାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ, ଅସମାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଅନାସକ୍ତ ରହେ; ସଙ୍ଗରେ ହେଉ କି ଏକାନ୍ତରେ, ସେ ସମାନ ରହେ।

Verse 52

स विमुक्तः परं श्रेयो न चिरेणाधिगच्छति । अदर्शनमसंस्पर्शस्तथैवाभाषाणं सदा ॥ ५२ ॥

ଏପରି ବିମୁକ୍ତ ପୁରୁଷ ଅଳ୍ପ ସମୟରେ ପରମ ଶ୍ରେୟକୁ ପାଏ। ସେ ସଦା (ବିଷୟ) ଦର୍ଶନରୁ ଦୂର, ସ୍ପର୍ଶରୁ ଦୂର, ଏବଂ ସେହିପରି ବାକ୍-ବ୍ୟବହାରରୁ ମଧ୍ୟ ନିବୃତ୍ତ ରହେ।

Verse 53

यस्य भूतैः सह मुने स श्रेयो विंदते महत् । न हिंस्यात्सर्वभूतानि भूतैर्मैत्रायणश्चरेत् ॥ ५३ ॥

ହେ ମୁନେ, ଯେ ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କ ସହ ସମନ୍ୱୟରେ ରହେ, ସେ ମହାନ ଶ୍ରେୟକୁ ପାଏ। ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ହିଂସା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ପ୍ରତି ମୈତ୍ରୀଭାବରେ ଚରିବା ଉଚିତ୍।

Verse 54

नेदं जन्म समासाद्य वैरं कुर्वीत केन चित् । आकिंचन्यं सुसंतोषो निराशिष्ट्वमचापलम् ॥ ५४ ॥

ଏହି ମାନବଜନ୍ମ ପାଇ ଯେ କେହି ସହିତ ବୈର କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଅକିଞ୍ଚନତା, ଗଭୀର ସନ୍ତୋଷ, ଫଳାଶା-ଶୂନ୍ୟତା ଓ ଅଚଞ୍ଚଳ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧାରଣ କର।

Verse 55

एतदाहुः परं श्रेय आत्मज्ञस्य जितात्मनः । परिग्रहं परित्यज्य भव तातजितेंद्रियः ॥ ५५ ॥

ଆତ୍ମଜ୍ଞ ଓ ଜିତାତ୍ମା ପାଇଁ ଏହିଏ ପରମ ଶ୍ରେୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ହେ ତାତ, ପରିଗ୍ରହ ତ୍ୟାଗ କରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ ହେଉ।

Verse 56

अशोकं स्थानमातिष्ट इह चामुत्र चाभयम् । निराशिषो न शोचंति त्यजेदाशिषमात्मनः ॥ ५६ ॥

ଶୋକହୀନ ଅବସ୍ଥାରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଉ—ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକ ଉଭୟରେ ଅଭୟ। ନିରାଶିଷ ଲୋକ ଶୋକ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ତେଣୁ ନିଜ ଫଳାଶା ତ୍ୟାଗ କର।

Verse 57

परित्यज्याशिषं सौम्य दुःखग्रामाद्विमोक्ष्यसे । तपरोनित्येन दांतेन मुनिना संयतात्मना ॥ ५७ ॥

ହେ ସୌମ୍ୟ, ଆଶିଷ (ଫଳାଶା) ତ୍ୟାଗ କଲେ ତୁମେ ଦୁଃଖ-ଗ୍ରାମରୁ ମୁକ୍ତ ହେବ। ଏହା ନିତ୍ୟତପସ୍ବୀ, ଦାନ୍ତ, ସଂଯତାତ୍ମ ମୁନିଙ୍କ ସାଧନାରେ ସିଦ୍ଧ।

Verse 58

अजितं जेतुकामेन भाव्यं संगेष्वसंगिना । गुणसंगेष्वेष्वनासक्त एकचर्या रतः सदा ॥ ५८ ॥

ଅଜିତ (ମନ)କୁ ଜିତିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ଲୋକ ସଙ୍ଗମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଅସଙ୍ଗ ରହିବା ଉଚିତ୍। ଗୁଣସଙ୍ଗରେ ଅନାସକ୍ତ ହୋଇ, ସଦା ଏକଚର୍ୟାରେ ରତ ରହ।

Verse 59

ब्राह्मणो न चिरादेव सुखमायात्यनुत्तमम् । द्वंद्वारामेषु भूतेषु वराको रमते मुनिः ॥ ५९ ॥

ସତ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶୀଘ୍ରେ ଅନୁତ୍ତମ ସୁଖ ପାଏ; କିନ୍ତୁ ଦୟନୀୟ ଲୋକ—‘ମୁନି’ ବୋଲି କୁହାଯାଇ ମଧ୍ୟ—ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ରମୁଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହିଁ ରମେ।

Verse 60

किंचिन्प्रज्ञानतृप्तोऽसौ ज्ञानतृप्तो न शोचति । शुभैर्लभेत देवत्वं व्यामिश्रैर्जन्म मानुषम् ॥ ६० ॥

ଯେ କିଛିମାତ୍ରେ ପ୍ରଜ୍ଞାରେ ତୃପ୍ତ ଏବଂ ସତ୍ୟଜ୍ଞାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେ ଶୋକ କରେନାହିଁ। ଶୁଦ୍ଧ ଶୁଭ କର୍ମରେ ଦେବତ୍ୱ ମିଳେ, ମିଶ୍ର କର୍ମରେ ମାନବ ଜନ୍ମ।

Verse 61

अशुभैश्चाप्यधो जन्म कर्मभिर्लभतेऽवशः । तत्र मृत्युजरादुःखैः सततं समभिद्रुतम् ॥ ६१ ॥

ଅଶୁଭ କର୍ମରେ ସେ ଅବଶ ହୋଇ ଅଧୋଜନ୍ମ ପାଏ; ସେଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ, ଜରା ଓ ଦୁଃଖରେ ସଦା ପୀଡିତ ହୁଏ।

Verse 62

संसारं पश्यते जंतुस्तत्कथं नावबुध्से । अहिते हितसंज्ञस्त्वमध्रुवे ध्रुवसंज्ञकः ॥ ६२ ॥

ଜୀବ ସଂସାରଚକ୍ରକୁ ଦେଖୁଛି—ତଥାପି ତୁମେ କିପରି ବୁଝୁନାହ? ଅହିତକୁ ହିତ ବୋଲି ଭାବୁଛ, ଅଧ୍ରୁବକୁ ଧ୍ରୁବ ବୋଲି କୁହୁଛ।

Verse 63

अनर्थे वार्थसंज्ञस्त्वं किमर्थं नावबुध्यसे । संवेष्ट्यमानं बहुभिर्मोहतंतुभिरात्मजैः ॥ ६३ ॥

ଅନର୍ଥକୁ ତୁମେ ଅର୍ଥ (ଲାଭ) ବୋଲି ଭାବୁଛ—କାହିଁକି ବୁଝୁନାହ? ନିଜଠାରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଅନେକ ମୋହ-ତନ୍ତୁ ତୁମକୁ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଘେରି ରଖିଛି।

Verse 64

कोशकारवदात्मानं वेष्टितो नावबुध्यसे । अलं परिग्रहेणेह दोषवान् हि परिग्रहः ॥ ६४ ॥

ରେଶମ କୀଟ ଯେପରି ନିଜ କୋଷରେ ନିଜେ ଘେରା ହୋଇ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପକୁ ନ ଜାଣେ, ସେପରି ପରିଗ୍ରହର ଆବରଣରେ ତୁମେ ନିଜକୁ ଚିହ୍ନୁନାହ। ଏଠି ସଂଗ୍ରହ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ—ପରିଗ୍ରହ ନିଜେ ଦୋଷମୟ।

Verse 65

कृमिर्हि कोशकारस्तु बध्यते स्वपरिग्रहात् । पुत्रदारकुटुंबेषु सक्ताः सीदंति जंतवः ॥ ६५ ॥

କୋଷ ବୁଣୁଥିବା କୀଟ ନିଜ ପରିଗ୍ରହରୁ ନିଜେ ବନ୍ଧିତ ହୁଏ। ସେପରି ପୁତ୍ର, ଦାରା ଓ କୁଟୁମ୍ବରେ ଆସକ୍ତ ଜୀବମାନେ ଦୁଃଖରେ ଡୁବନ୍ତି।

Verse 66

सरःपंकार्णवे मग्ना जीर्णा वनगजा इव । मोहजालसमाकृष्टान्पश्यजंतून्सुदुःखितान् ॥ ६६ ॥

କାଦୁଆ ସମୁଦ୍ରସଦୃଶ ସରୋବରରେ ମଗ୍ନ, ଜୀର୍ଣ୍ଣ ବନଗଜମାନଙ୍କ ପରି—ମୋହଜାଲରେ ଆକୃଷ୍ଟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଦେଖ।

Verse 67

कुटुंबं पुत्रदारं च शरीरं द्रव्यसंचयम् । पारक्यमध्रुवं सर्वं किं स्वं सुकृतदुष्कृते ॥ ६७ ॥

କୁଟୁମ୍ବ, ପୁତ୍ର-ଦାରା, ଶରୀର ଓ ଧନସଞ୍ଚୟ—ଏ ସବୁ ପରକୀୟ ଓ ଅଧ୍ରୁବ। ତେବେ ସତ୍ୟରେ ନିଜର କ’ଣ? କେବଳ ସୁକୃତ-ଦୁଷ୍କୃତ, ଅର୍ଥାତ୍ କର୍ମଫଳ।

Verse 68

यदा सर्वं परित्यज्य गंतव्यमवशेन वै । अनर्थे किं प्रसक्तस्त्वं स्वमर्थं नानुतिष्टसि ॥ ६८ ॥

ଯେତେବେଳେ ଅବଶ ହୋଇ ସବୁକିଛି ତ୍ୟାଗ କରି ଯିବାକୁ ହେବ, ସେତେବେଳେ ଅନର୍ଥରେ ତୁମେ କାହିଁକି ଆସକ୍ତ? ନିଜ ସତ୍ୟ ମଙ୍ଗଳକୁ କାହିଁକି ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁନାହ?

Verse 69

अविश्रांतमनालंबमपाथेयमदैशिकम् । तमः कर्त्तारमध्वानं कथमेको गमिष्यसि ॥ ६९ ॥

ଯେ ପଥରେ ବିଶ୍ରାମ ନାହିଁ, ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ, ପାଥେୟ ନାହିଁ, ପଥପ୍ରଦର୍ଶକ ନାହିଁ, ଏବଂ ଯାହାର କର୍ତ୍ତା ଅନ୍ଧକାର—ସେ ପଥରେ ତୁମେ ଏକା କିପରି ଯିବ?

Verse 70

नहि त्वां प्रस्थितं कश्चित्पृष्टतोऽनुगमिष्यति । सुकृतं दुष्कृतं च त्वां गच्छंतमनुयास्यतः ॥ ७० ॥

ତୁମେ ଯେତେବେଳେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବ, ପଛରୁ କେହି ତୁମ ସହ ଯିବେ ନାହିଁ; କେବଳ ତୁମ ସୁକୃତ ଓ ଦୁଷ୍କୃତ ମାତ୍ର ତୁମକୁ ଅନୁସରି ଯିବ।

Verse 71

विद्या कर्म च शौर्यं च ज्ञानं च बहुविस्तरम् । अर्थार्थमनुशीर्यंते सिद्धार्थस्तु विमुच्यते ॥ ७१ ॥

ବିଦ୍ୟା, କର୍ମ, ଶୌର୍ୟ ଏବଂ ବହୁବିସ୍ତୃତ ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ପୁନଃପୁନଃ ଲୋକିକ ଅର୍ଥଲାଭ ପାଇଁ ଅନୁସରଣ କରାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଯିଏ ସତ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ସିଦ୍ଧ କରିଛି, ସେ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 72

निबंधिनी रज्जुरेषा या ग्रामे वसतो रतिः । छित्वैनां सुकृतो यांति नैनां छिंदंति दुष्कृतः ॥ ७२ ॥

ଗ୍ରାମ୍ୟ ଜୀବନରେ ଯେ ଆସକ୍ତି, ସେହି ହେଉଛି ବନ୍ଧନକାରୀ ରଜ୍ଜୁ; ସୁକୃତବାନ ତାହାକୁ କାଟି ପାର ହୁଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଦୁଷ୍କୃତବାନ ତାହା କାଟନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 73

तुल्यजातिवयोरूपान् हृतान्पस्यसि मृत्युना । न च नामास्ति निर्वेदो लोहं हि हृदयं तव ॥ ७३ ॥

ତୁମ ସମାନ ଜାତି, ବୟସ ଓ ରୂପ ଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁ ହରିନେଉଛି ବୋଲି ତୁମେ ଦେଖୁଛ; ତଥାପି ତୁମର ଅଳ୍ପମାତ୍ର ନିର୍ବେଦ ନାହିଁ—ସତ୍ୟକୁ କହିଲେ ତୁମ ହୃଦୟ ଲୋହାର।

Verse 74

रूपकूलां मनः स्रोतां स्पर्शद्वीपां रसावहाम् । गंधपंकां शब्दजलां स्वर्गमार्गदुरारुहाम् ॥ ७४ ॥

ମନର ସ୍ରୋତ ରୂପ-ତଟବିଶିଷ୍ଟ; ସ୍ପର୍ଶର ଦ୍ୱୀପ ଅଛି ଓ ରସକୁ ବହନ କରେ। ଗନ୍ଧର କାଦୁଆ ଓ ଶବ୍ଦର ଜଳ—ଏହିପରି ସ୍ୱର୍ଗମାର୍ଗ ଦୁରାରୋହ।

Verse 75

क्षमारित्रां सत्यमयीं धर्मस्थैर्यकराकराम् । त्यागवाताध्वगां शीघ्रां बुद्धिनावं नदीं तरेत् ॥ ७५ ॥

କ୍ଷମାର ପାଟିଆ, ସତ୍ୟମୟ ସ୍ୱରୂପ ଓ ଧର୍ମସ୍ଥୈର୍ୟକର ଶକ୍ତିଯୁକ୍ତ—ଏହି ବୁଦ୍ଧି-ନାଉକାକୁ ତ୍ୟାଗର ପବନ ଶୀଘ୍ର ଚାଲାଉ; ତାହାଦ୍ୱାରା ସଂସାର-ନଦୀ ପାର ହେବା ଉଚିତ।

Verse 76

त्यक्त्वा धर्ममधर्मं च ह्युभे सत्यानृते त्यज । त्यज धर्ममसंकल्पादधर्मं चाप्यहिंसया ॥ ७६ ॥

ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ—ଦୁହେଁକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି, ସତ୍ୟ-ଅସତ୍ୟ ଯୁଗଳକୁ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼। ଅସଙ୍କଳ୍ପରେ ‘ଧର୍ମ’ ତ୍ୟାଗ କର; ଅହିଂସାରେ ‘ଅଧର୍ମ’ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କର।

Verse 77

उभे सत्यानृते बुद्धिं परमनिश्चयात् । अस्थिस्थूणं स्नायुयुतं मांसशोणितलेपनम् ॥ ७७ ॥

ପରମ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟରେ ବୁଦ୍ଧିରେ ସତ୍ୟ-ଅସତ୍ୟ ଦୁହେଁକୁ ସମାନ, କେବଳ ଧାରଣା ବୋଲି ଦେଖ। ଏହି ଦେହ ଅସ୍ଥିର ସ୍ତମ୍ଭ, ସ୍ନାୟୁରେ ବନ୍ଧା, ମାଂସ ଓ ରକ୍ତରେ ଲେପିତ।

Verse 78

धर्मावनद्धं दुर्गंधिं पूर्णं मूत्रपुरीषयोः । जराशोकसमाविष्टं रोगायतनमस्थिरम् ॥ ७८ ॥

ଏହି ଦେହ ‘ଧର୍ମ’ ଧାରଣାରେ ବନ୍ଧା, ଦୁର୍ଗନ୍ଧମୟ, ମୂତ୍ର ଓ ପୁରୀଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଜରା ଓ ଶୋକରେ ଆବିଷ୍ଟ, ରୋଗର ଆଶ୍ରୟ ଏବଂ ଅସ୍ଥିର।

Verse 79

रजस्वलमनित्यं च भूतावासं समुत्सृज । इदं विश्वं जगत्सर्वमजगञ्चापि यद्भवेत् ॥ ७९ ॥

ରଜୋଗୁଣରେ ଦୂଷିତ ଅନିତ୍ୟ ଏହି ଭୂତାବାସକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କର। ଏହି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ—ସମସ୍ତ ଜଗତ—ଯାହା କିଛି ହୁଏ, ତାହା ପ୍ରକୃତରେ ନିତ୍ୟ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 80

महाभूतात्मकं सर्वमस्माद्यत्परमाणुमत् । इंद्रियाणि च पंचैव तमः सत्त्वं रजस्तथा ॥ ८० ॥

ଏ ସବୁ ମହାଭୂତମୟ—ସ୍ଥୂଳରୁ ପରମାଣୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ। ଏବଂ ପଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ସହିତ ତମ, ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ରଜ ମଧ୍ୟ ଅଛି।

Verse 81

इत्येष सप्तदशको राशिख्यक्तसंज्ञकः । सर्वैरिहेंद्रियार्थैश्च व्यक्ताव्यक्तैर्हि हितम् ॥ ८१ ॥

ଏପରି ଏହି ସପ୍ତଦଶକ ରାଶି ‘ବ୍ୟକ୍ତ’ ନାମରେ ପରିଚିତ। ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାର୍ଥରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ବ୍ୟକ୍ତ-ଅବ୍ୟକ୍ତ ବିବେକର ଆଧାର ହୁଏ।

Verse 82

पंचविंशक इत्येष व्यक्ताव्यक्तमयो गणः । एतैः सर्वैः समायुक्तमनित्यमभिधीयते ॥ ८२ ॥

ବ୍ୟକ୍ତ-ଅବ୍ୟକ୍ତମୟ ଏହି ଗଣକୁ ‘ପଞ୍ଚବିଂଶକ’ ଅର୍ଥାତ ‘ପଚିଶ’ କୁହାଯାଏ। ଏ ସବୁ ଦ୍ୱାରା ଯାହା ଯୁକ୍ତ, ତାହାକୁ ଅନିତ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 83

त्रिवर्गोऽत्र सुखं दुःख जीवितं मरणं तथा । य इदं वेद तत्त्वेन सस वेद प्रभवाप्ययौ ॥ ८३ ॥

ଏଠାରେ ତ୍ରିବର୍ଗ (ଧର୍ମ-ଅର୍ଥ-କାମ) ଅଛି; ସୁଖ-ଦୁଃଖ ଏବଂ ଜୀବନ-ମରଣ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଯେ ଏହାକୁ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଜାଣେ, ସେଇ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ପ୍ରଳୟକୁ ଜାଣେ।

Verse 84

इन्द्रियैर्गृह्यते यद्यत्तद्व्यक्तमभिधीयते । अव्यक्तमथ तज्ज्ञेयं लिंगग्राह्यमतींद्रियम् ॥ ८४ ॥

ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦ୍ୱାରା ଯାହା ଗ୍ରହଣ ହୁଏ, ତାହା ‘ବ୍ୟକ୍ତ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଯାହା ‘ଅବ୍ୟକ୍ତ’ ଜ୍ଞେୟ, ସେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାତୀତ; କେବଳ ଲିଙ୍ଗ (ସୂଚକ ଚିହ୍ନ) ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରାହ୍ୟ।

Verse 85

इन्द्रियैर्नियतैर्देही धाराभिरिव तर्प्यते । लोके विहितमात्मानं लोकं चात्मनि पश्यति ॥ ८५ ॥

ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟମିତ ହେଲେ ଦେହୀ ଧାରାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତୃପ୍ତ ହେବା ପରି ତୃପ୍ତ ହୁଏ। ତେବେ ସେ ଲୋକରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଆତ୍ମାକୁ ଓ ଆତ୍ମାରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ଲୋକକୁ ଦେଖେ।

Verse 86

परावरदृशः शक्तिर्ज्ञानवेलां न पश्यति । पश्यतः सर्वभूतानि सर्वावस्थासु सर्वदा ॥ ८६ ॥

ପର ଓ ଅପରକୁ ଦେଖୁଥିବା ଶକ୍ତି ‘ଜ୍ଞାନର କୌଣସି କ୍ଷଣ’ ଦେଖେ ନାହିଁ। ସେହି ଦ୍ରଷ୍ଟା ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଭୂତ ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ସର୍ବଦା ଦୃଶ୍ୟ।

Verse 87

ब्रह्मभूतस्य संयोगो नाशुभेनोपपद्यते । ज्ञानेन विविधात्क्लेशान्न निवृत्तिश्च देहजात् ॥ ८७ ॥

ଯେ ବ୍ରହ୍ମଭୂତ, ତାହାର ଅଶୁଭ ସହ ସଂଯୋଗ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ତଥାପି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଦେହଜନ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ କ୍ଲେଶର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିବୃତ୍ତି ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 88

लोकबुद्धिप्रकाशेन लोकमार्गो न रिष्यति । अनादिनिधनं जंतुमात्मनि स्थितमव्ययम् ॥ ८८ ॥

ଲୋକରେ ସମ୍ୟକ୍ ବୁଦ୍ଧିର ପ୍ରକାଶ ଦ୍ୱାରା ଜୀବନମାର୍ଗ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ। ଜୀବକୁ ଅନାଦି-ଅନନ୍ତ, ଅବ୍ୟୟ, ଏବଂ ଆତ୍ମାରେ ସ୍ଥିତ ସତ୍ୟ ଭାବେ ଚିହ୍ନିବା ଉଚିତ।

Verse 89

अकर्तारममूढं च भगवानाह तीर्तवित् । यो जन्तुः स्वकृतैस्तैस्तैः कर्मभिर्नित्यदुःखितः ॥ ८९ ॥

ତୀର୍ଥବିଦ୍ ଭଗବାନ କହିଲେ—ଆତ୍ମା ଅକର୍ତ୍ତା ଓ ଅମୂଢ ସାକ୍ଷୀ; ତଥାପି ଜୀବ ନିଜ କୃତ କର୍ମରୁ ନିତ୍ୟ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ।

Verse 90

स्वदुःखप्रतिघातार्थं हंति जंतुरनेकधा । ततः कर्म समादत्ते पुनरन्यन्नवं बहु ॥ ९० ॥

ନିଜ ଦୁଃଖ ରୋକିବା ପାଇଁ ଜୀବ ଅନେକ ପ୍ରକାରେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ହିଂସା କରେ; ତାହାରୁ ସେ ପୁନର୍ବାର କର୍ମ ଗ୍ରହଣ କରି ନୂତନ ଅନେକ କର୍ମ ସଞ୍ଚୟ କରେ।

Verse 91

तप्यतेऽथ पुनस्तेन भुक्त्वाऽपथ्यमिवातुरः । अजस्रमेव मोहांतो दुःखेषु सुखसंज्ञितः ॥ ९१ ॥

ତାପରେ ସେଇ କାରଣରୁ ସେ ପୁନର୍ବାର ଦହିଯାଏ—ଯେପରି ରୋଗୀ ଅପଥ୍ୟ ଖାଇ ଯନ୍ତ୍ରଣା ପାଏ; ମୋହାନ୍ତ ଜୀବ ନିରନ୍ତର ଦୁଃଖକୁ ହିଁ ସୁଖ ଭାବେ।

Verse 92

वध्यते तप्यते चैव भयवत्यर्मभिः सदा । ततो निवृत्तो बंधात्स्वात्कर्मणामुदयादिह ॥ ९२ ॥

ସେ ସଦା ଭୟଭରା କ୍ଲେଶଦ୍ୱାରା ପୁନଃପୁନଃ ଆଘାତିତ ଓ ତପ୍ତ ହୁଏ; ପରେ ଏଠାରେ ନିଜ କର୍ମର ଉଦୟ ଓ ଫଳାରମ୍ଭରେ ବନ୍ଧନରୁ ନିବୃତ୍ତି ଆସେ।

Verse 93

परिभ्रमति संसारे चक्रवद्बाहुवर्जितः । संयमेन च संबंधान्निवृत्त्या तपसो बलात् ॥ ९३ ॥

ଯଥାଯଥ ଉପାୟର ‘ବାହୁ’ ବିନା ସେ ଚକ୍ର ପରି ସଂସାରେ ଘୁରିବୁଲେ; କିନ୍ତୁ ସଂଯମରେ ଆସକ୍ତି ଛିନ୍ନ ହୁଏ, ନିବୃତ୍ତି—ତପୋବଳରେ—ମୁକ୍ତି ଦେଏ।

Verse 94

सम्प्राप्ता बहवः सिद्धिं अव्याबाधां सुखोदयाम् ॥ ९४ ॥

ବହୁ ଲୋକ ଅବ୍ୟାବାଧ, ସତ୍ୟସୁଖୋଦୟକାରୀ ସିଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି।