Janaka Instructs Śuka: Āśrama-Sequence, Guru-Dependence, and Marks of Liberation

Verse 1

सनन्दन उवाच । ततः स राजा सहितो मंत्रिभिर्द्विजसत्तम । पुरः पुरोहितं कृत्वा सर्वाण्यंतः पुराणि च ॥ १ ॥

ସନନ୍ଦନ କହିଲେ—ତାପରେ ସେ ରାଜା, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ, ପୁରୋହିତଙ୍କୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି ଏବଂ ଅନ୍ତଃପୁରର ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସହ ନେଇ ଆଗକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।

Verse 2

शिरसा चार्ध्यमादाय गुरुपुत्रं समभ्यगात् । महदासनमादाय सर्वरत्नतम् ॥ २ ॥

ସେ ଅର୍ଘ୍ୟକୁ ଶିରୋଧାର୍ଯ୍ୟ କରି ଗୁରୁପୁତ୍ରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ; ଏବଂ ସମସ୍ତ ରତ୍ନରେ ଭୂଷିତ ଉତ୍ତମ ମହାଆସନ ମଧ୍ୟ ନେଲେ।

Verse 3

प्रददौ गुरुपुत्राय शुकाय परमोचितम् । तत्रोपविष्टं तं कार्ष्णिशास्त्रदृष्टेन कर्मणा ॥ ३ ॥

ସେ ଗୁରୁପୁତ୍ର ଶୁକଙ୍କୁ ପରମ ଯୋଗ୍ୟ ଦାନ ପ୍ରଦାନ କଲେ; ଶୁକ ସେଠାରେ ଆସନସ୍ଥ ହେବା ପରେ, କାର୍ଷ୍ଣି-ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଦର୍ଶିତ କର୍ମବିଧି ଅନୁସାରେ ସେବା-ପୂଜା କଲେ।

Verse 4

पाद्यं निवेद्य प्रथमं सार्ध्यं गां च न्यद्दे । स च तांमंत्रतः पूजां प्रतिगृह्य द्विजोत्तमः ॥ ४ ॥

ପ୍ରଥମେ ସେ ପାଦ୍ୟ ନିବେଦନ କଲା; ପରେ ନୈବେଦ୍ୟ ସହ ଗୋଟିଏ ଗାଈ ମଧ୍ୟ ଅର୍ପଣ କଲା। ମନ୍ତ୍ରସହିତ ପୂଜା ଗ୍ରହଣ କରି ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯଥାବିଧି ସମ୍ମାନିତ ହେଲେ।

Verse 5

पर्यपृच्छन्महातेजाराज्ञः कुशलमव्ययम् । उदारसत्त्वाभिजनो राजापि गुरुसूनवे ॥ ५ ॥

ସେ ମହାତେଜସ୍ବୀ ରାଜାଙ୍କର ଅବ୍ୟୟ କୁଶଳ-କ୍ଷେମ ପଚାରିଲେ। ଉଦାର ସ୍ୱଭାବ ଓ ଉତ୍ତମ ବଂଶଜ ରାଜା ମଧ୍ୟ ଗୁରୁପୁତ୍ରଙ୍କ କୁଶଳ-କ୍ଷେମ ଜିଜ୍ଞାସା କଲେ।

Verse 6

आवेद्य कुशलं भूमौ निषसाद तदाज्ञया । सोऽपि वैयासकिं भूयः पृष्ट्वा कुशलमव्ययम् । किमागमनिमित्येव पर्यपृच्छद्विधानवित् ॥ ६ ॥

କୁଶଳ-କ୍ଷେମ ଜଣାଇ ସେ ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ଭୂମିରେ ବସିଲେ। ପରେ ଆଚାରବିଦ୍ ପୁନଃ ବୈୟାସକିଙ୍କ ଅବ୍ୟୟ କୁଶଳ ପଚାରି, “ଆପଣ କେଉଁ କାରଣରେ ଆସିଛନ୍ତି?” ବୋଲି ଜିଜ୍ଞାସା କଲେ।

Verse 7

शुक उवाच । पित्राहमुक्तो भद्रं ते मोक्षधर्मार्थकोविदः । विदेहराजोह्याद्योमे जनको नाम विश्रुतः ॥ ७ ॥

ଶୁକ କହିଲେ—ମୋ ପିତା ମୋତେ ‘ତୋର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ’ ବୋଲି କହିଥିଲେ; ସେ ମୋକ୍ଷଧର୍ମର ଅର୍ଥ-ତତ୍ତ୍ୱରେ ପାରଙ୍ଗତ। ‘ଜନକ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବିଦେହରାଜ ମୋର ପ୍ରଥମ ଆଦର୍ଶ।

Verse 8

तत्र त्वं गच्छ तूर्णं वै स ते हृदयसंशयम् । प्रवृत्तौ च निवृत्तौ च सर्वं छेत्स्यत्यसंशयम् ॥ ८ ॥

ତେଣୁ ତୁମେ ସେଠାକୁ ଶୀଘ୍ର ଯାଅ; ସେ ତୁମ ହୃଦୟରେ ଥିବା ସନ୍ଦେହକୁ କାଟିଦେବେ। ପ୍ରବୃତ୍ତି ଓ ନିବୃତ୍ତି—ଦୁହିଁ ବିଷୟରେ ସେ ସବୁକିଛି ତୁମ ପାଇଁ ନିଃସନ୍ଦେହ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିଦେବେ।

Verse 9

सोऽहं पितुर्नियोगात्त्वा मुपप्रष्टुमिहागतः । तन्मे धर्मभृतां श्रेष्ट यथावद्वक्तुमर्हसि ॥ ९ ॥

ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଏଠାକୁ ଆସିଛି। ତେଣୁ ହେ ଧର୍ମଧାରୀମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯଥାବତ୍ ଓ କ୍ରମରେ ମୋତେ କହନ୍ତୁ।

Verse 10

किं कार्यं ब्राह्मणेनेह मोक्षार्थश्च किमात्मकः । कथं च मोक्षः कर्तव्यो ज्ञानेन तपसापि वा ॥ १० ॥

ଏହି ଲୋକରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କ’ଣ? ମୋକ୍ଷ ନାମକ ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟର ସ୍ୱରୂପ କ’ଣ? ଏବଂ ମୋକ୍ଷ କିପରି ସାଧ୍ୟ—ଜ୍ଞାନରେ, କି ତପସ୍ୟାରେ ମଧ୍ୟ?

Verse 11

जनक उवाच । यत्कार्यं ब्राह्मणेनेह जन्मप्रभृति तच्छुणु । कृतोपनयनस्तात भवेद्वेदपरायणः ॥ ११ ॥

ଜନକ କହିଲେ—ଜନ୍ମଠାରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏଠାରେ ଯାହା କରିବା ଉଚିତ, ତାହା ଶୁଣ। ହେ ବତ୍ସ, ଉପନୟନ କରି ସେ ବେଦାଧ୍ୟୟନରେ ପରାୟଣ ହେଉ।

Verse 12

तपसा गुरुवृत्त्या च ब्रह्मचर्येण चान्वितः । देवतानां पितॄणां च ह्यतृष्णश्चानसूयकः ॥ १२ ॥

ତପସ୍ୟା, ଗୁରୁସମ୍ମତ ଆଚରଣ ଓ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ସେ ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ତୃଷ୍ଣାରହିତ ଓ ଅନସୂୟକ ରହିବ।

Verse 13

वेदानधीत्य नियतो दक्षिणामपवर्त्य च । अभ्यनुज्ञामनुप्राप्य समावर्तेत वै द्विजः ॥ १३ ॥

ନିୟମରେ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କରି, ଗୁରୁଦକ୍ଷିଣା ଅର୍ପଣ କରି, ଗୁରୁଙ୍କ ଅନୁମତି ପାଇ ଦ୍ୱିଜ ସମାବର୍ତ୍ତନ ସଂସ୍କାର କରି ଗୃହାଶ୍ରମକୁ ଫେରିବ।

Verse 14

समावृत्तस्तु गार्हस्थ्ये सदारो नियतो वसेत् । अनसूयुर्यथान्यायमाहिताग्निरनादृते ॥ १४ ॥

ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ୍ୟ ସମାପ୍ତ କରି ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମରେ ପତ୍ନୀସହିତ, ନିୟମିତ ଓ ଅସୂୟାରହିତ ହୋଇ ବସିବା ଉଚିତ। ବିଧିମତେ ଆହିତ ଅଗ୍ନି ପାଳନ କରି, କାହାକୁ ଅନାଦର ନ କରୁ।

Verse 15

उत्पाद्य पुत्रपौत्रांश्च वन्याश्रमपदे वसेत् । तानेवाग्नीन्यथान्यायं पूजयन्नतिथिप्रियः ॥ १५ ॥

ପୁତ୍ର ପୌତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ କରି ବାନପ୍ରସ୍ଥ ଆଶ୍ରମରେ ବସିବା ଉଚିତ। ଅତିଥି-ସତ୍କାରପ୍ରିୟ ହୋଇ, ସେଇ ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିମାନଙ୍କୁ ବିଧିମତେ ପୂଜା କରୁ।

Verse 16

सर्वानग्नीन्यथान्यायमात्मन्यारोप्य धर्मवित् । निर्द्वंद्वो वीतरागात्मा ब्रह्माश्रमपदे वसेत् ॥ १६ ॥

ଧର୍ମଜ୍ଞ ବ୍ୟକ୍ତି ବିଧିମତେ ସମସ୍ତ ଅଗ୍ନିକୁ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଆରୋପ କରୁ। ତାପରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରହିତ ଓ ଆସକ୍ତିରହିତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାଶ୍ରମପଦରେ ବସୁ।

Verse 17

शुक उवाच । उत्पन्ने ज्ञानविज्ञाने प्रत्यक्षे हृदि शश्वते । न विना गुरुसंवासाज्ज्ञानस्याधिगमः स्मृतः ॥ १७ ॥

ଶୁକ କହିଲେ—ହୃଦୟରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଓ ଶାଶ୍ୱତ ଜ୍ଞାନ-ବିଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଗୁରୁସଂବାସ ବିନା ଜ୍ଞାନର ସତ୍ୟ ଅଧିଗମ ସ୍ମୃତିରେ ନାହିଁ।

Verse 18

किमवश्यं तु वस्तव्यमाश्रमेषु न वा नृप । एतद्भवंतं पृच्छामि तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १८ ॥

ହେ ନୃପ! ଯାହା ଅବଶ୍ୟ ଜୀବନରେ ପାଳନୀୟ, ସେ କି ଆଶ୍ରମମାନଙ୍କ ଭିତରେ, ନା ସେମାନଙ୍କ ବାହାରେ? ଏହି କଥା ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ପଚାରୁଛି; ଆପଣ କହିବାକୁ ଅର୍ହ।

Verse 19

जनक उवाच । न विना ज्ञानविज्ञाने मोक्षस्याधिगमो भवेत् । न विना गुरुसंबधाज्ज्ञानस्याधिगमस्तथा ॥ १९ ॥

ଜନକ କହିଲେ—ଜ୍ଞାନ ଓ ଅନୁଭବସିଦ୍ଧ ବିଜ୍ଞାନ ବିନା ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ ନାହିଁ; ଏବଂ ଗୁରୁସମ୍ବନ୍ଧ ବିନା ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ଲଭ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 20

आचार्यः प्लाविता तस्य ज्ञानं प्लव इहोच्यते । विज्ञाय कृतकृत्यस्तु तीर्णस्तत्रोभयं त्यजेत् ॥ २० ॥

ତାହା ପାଇଁ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ହିଁ ପାର କରାନ୍ତି; ଏଠାରେ ଜ୍ଞାନକୁ ନୌକା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣି କୃତକୃତ୍ୟ ହୋଇ, ପାର ହେଲେ ସାଧନରୂପ ଗୁରୁ ଓ ଜ୍ଞାନ—ଉଭୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 21

अनुच्छेदाय लोकानामनुच्छेदाय कर्मणाम् । कृत्वा शुभाशुभं कर्म मोक्षो नामेह लभ्यते ॥ २१ ॥

ଲୋକମାନଙ୍କର ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନତା ଓ କର୍ମପ୍ରବାହର ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନତା ପାଇଁ ମନୁଷ୍ୟ ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ କର୍ମ କରେ; ଏବଂ ଏହି ଜୀବନରେ ହିଁ ‘ମୋକ୍ଷ’ ନାମକ ଫଳ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 22

भावितैः कारणैश्चार्यं बहुसंसारयोनिषु । आसादयति शुद्धात्मा मोक्षं हि प्रथमाश्रमे ॥ २२ ॥

ହେ ପୂଜ୍ୟ, ଅନେକ ଜନ୍ମର ସଂସାର-ଯୋନିମାନେ ସଂଚିତ ଓ ପରିପକ୍ୱ କରାଯାଇଥିବା କାରଣ (ସାଧନ) ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା ପ୍ରଥମ ଆଶ୍ରମରେ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ମୋକ୍ଷ ପାଏ।

Verse 23

तमासाद्य तु मुक्तस्य दृष्टार्थस्य विपश्चितः । त्रिधाश्रमेषु कोन्वर्थो भवेत्परमभीप्सतः ॥ २३ ॥

ତାହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ମୁକ୍ତ ଓ କୃତାର୍ଥ ହୋଇଥିବା ବିପଶ୍ଚିତ ପାଇଁ—ଯେ ପରମକୁ ସର୍ବୋପରି ଚାହେ—ତିନି ଆଶ୍ରମରେ ପୁଣି କେଉଁ ଅର୍ଥ ରହିବ?

Verse 24

राजसांस्तामसांश्चैव नित्यं दोषान्विसर्जयेत । सात्त्विकं मार्गमास्थाय पश्येदात्मानमात्मना ॥ २४ ॥

ରଜସ ଓ ତମସଜନିତ ଦୋଷକୁ ନିତ୍ୟ ପରିତ୍ୟାଗ କର। ସାତ୍ତ୍ୱିକ ମାର୍ଗ ଆଶ୍ରୟ କରି ଆତ୍ମାଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖ॥

Verse 25

सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । संपश्यन्नैव लिप्येत जले वारिचरगो यथा ॥ २५ ॥

ସମସ୍ତ ଭୂତରେ ଆତ୍ମାକୁ ଓ ଆତ୍ମାରେ ସମସ୍ତ ଭୂତକୁ ଦେଖିଲେ ସେ ଲିପ୍ତ ହୁଏନା; ଯେପରି ଜଳଚର ପକ୍ଷୀ ଜଳେ ଥାଇ ମଧ୍ୟ ଭିଜେନାହିଁ॥

Verse 26

पक्षीवत्पवनाद्वर्ध्वममुत्रानुंत्यश्नुते । विहाय देहं निर्मुक्तो निर्द्वंद्वः शुभसंगतः ॥ २६ ॥

ସେ ପକ୍ଷୀ ପରି ପବନର ଆଶ୍ରୟେ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ଉଠି, ପରଲୋକରେ ସେଇ ପରମ ଅବସ୍ଥାକୁ ପାଏ। ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱାତୀତ ଓ ଶୁଭସଙ୍ଗତ ହୁଏ॥

Verse 27

अत्र गाथाः पुरा गीताः श्रृणु राज्ञा ययातिना । धार्यते या द्विजैस्तात मोक्षशास्त्रविशारदैः ॥ २७ ॥

ହେ ପ୍ରିୟ, ଏବେ ରାଜା ଯୟାତି ପୁରାତନକାଳେ ଗାଇଥିବା ଗାଥାଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣ; ମୋକ୍ଷଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ଦ୍ୱିଜମାନେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଧାରଣ କରି ପଢ଼ନ୍ତି॥

Verse 28

ज्योतिश्चात्मनि नान्यत्र रत्नं तत्रैव चैव तत् । स्वयं च शक्यं तद्द्रष्टुं सुसमाहितर्चतसा ॥ २८ ॥

ଜ୍ୟୋତି ଆତ୍ମାରେ ହିଁ ଅଛି, ଅନ୍ୟତ୍ର ନୁହେଁ; ସେଇ ରତ୍ନ ମଧ୍ୟ ସେଠି ହିଁ। ସୁସମାହିତ ଚିତ୍ତରେ ଉପାସନା କଲେ ତାହାକୁ ନିଜେ ଦେଖିପାରିବ॥

Verse 29

न बिभेति परो यस्मान्न बिभेति पराच्च यः । यश्च नेच्छति न द्वेष्टि ब्रह्म संपद्यते स तु ॥ २९ ॥

ଯାହାଠାରୁ ଅନ୍ୟେ ଭୟ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଏବଂ ଯେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଭୟ କରେ ନାହିଁ; ଯେ ନ ଇଚ୍ଛା କରେ ନ ଦ୍ୱେଷ କରେ—ସେ ନିଶ୍ଚୟ ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 30

यदा भावं न कुरुते सर्वभूतेषु पापकम् । पूर्वैराचरितो धर्मश्चतुराश्रमसंज्ञकः ॥ ३० ॥

ଯେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ ଭୂତଜନ ପ୍ରତି ପାପଭାବ ରଖେ ନାହିଁ; ସେଇ ପୂର୍ବଜମାନେ ଆଚରିତ ଧର୍ମ—ଚତୁରାଶ୍ରମ ନାମରେ ପରିଚିତ।

Verse 31

अनेन क्रमयोगेन बहुजातिसुकर्मणाम् । कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ ३१ ॥

ଏହି କ୍ରମଯୋଗ ଦ୍ୱାରା, ଅନେକ ଜନ୍ମର ସଞ୍ଚିତ ସୁକର୍ମର ବଳରେ—କର୍ମ, ମନ ଓ ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା—ତେବେ ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 32

संयोज्य तपसात्मानमीर्ष्यामुत्सृज्य मोहिनीम् । त्यक्त्वा कामं च लोभं च ततो ब्रह्मत्वमश्नुते ॥ ३२ ॥

ତପସ୍ୟାରେ ଆତ୍ମାକୁ ସଂଯମ କରି, ମୋହକ ଈର୍ଷ୍ୟାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, କାମ ଓ ଲୋଭକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କଲେ—ତେବେ ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 33

यदा श्राव्ये च दृश्ये च सर्वभूतेषु चाव्ययम् । समो भवति निर्द्वुद्वो ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ ३३ ॥

ଶ୍ରାବ୍ୟ ଓ ଦୃଶ୍ୟ ବିଷୟରେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଅବ୍ୟୟ ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରତି, ଯେତେବେଳେ ସେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱହୀନ ସମଭାବୀ ହୁଏ—ତେବେ ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 34

यदा स्तुति च र्निदां च समत्वेन च पश्यति । कांचनं चाऽयसं चैव सुखदुःखे तथैव च ॥ ३४ ॥

ଯେତେବେଳେ ସାଧକ ସ୍ତୁତି ଓ ନିନ୍ଦାକୁ ସମଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖେ, ସୁନା ଓ ଲୋହାକୁ, ଏବଂ ସୁଖ-ଦୁଃଖକୁ ମଧ୍ୟ ସମାନ ଭାବେ ମାନେ, ସେତେବେଳେ ସେ ସତ୍ୟ ସମତ୍ୱରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ।

Verse 35

शीतमुष्णं तथैवार्थमनंर्थं प्रियमप्रियम् । जीवितं मरणं चैव ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ ३५ ॥

ତେବେ ଶୀତ-ଉଷ୍ଣ, ଲାଭ-ହାନି, ପ୍ରିୟ-ଅପ୍ରିୟ, ଏବଂ ଜୀବନ-ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ—ସବୁକୁ ସେ ବ୍ରହ୍ମରୂପେ ଜାଣେ; ତେବେ ସେ ବ୍ରହ୍ମଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 36

प्रसार्येह यथांगानि कूर्मः संहरते पुनः । तर्थेद्रियाणि मनसा संयंतव्यानि भिक्षुणा ॥ ३६ ॥

ଯେପରି କଚ୍ଛପ ନିଜ ପ୍ରସାରିତ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନଃ ସଂହରେ, ସେପରି ଭିକ୍ଷୁ ମନ ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ସଂଯମ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 37

तमः परिगतं वेश्य यथा दीपेन दृश्यते । तथा बुद्धिप्रदीपेन शक्य आत्मा निरीक्षितुम् ॥ ३७ ॥

ଯେପରି ଅନ୍ଧକାରେ ଆବୃତ ବସ୍ତୁ ଦୀପରେ ଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ, ସେପରି ଶୁଦ୍ଧ ବୁଦ୍ଧି-ପ୍ରଦୀପରେ ଆତ୍ମାକୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କରିହେବ।

Verse 38

एतत्सर्वं प्रपश्यामि त्वयि बुद्धिमतांवर । यञ्चान्यदपि वेत्तव्यं तत्त्वतो वेत्ति तद्भवान् ॥ ३८ ॥

ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଏ ସବୁକୁ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖୁଛି; ଏବଂ ଯାହା କିଛି ଅଧିକ ଜାଣିବାକୁ ଅଛି, ସେଥିକୁ ମଧ୍ୟ ଆପଣ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଜାଣନ୍ତି।

Verse 39

ब्रह्मर्षे विदितश्वासि विषयांतमुपागतः । गुरोश्चैव प्रसादेन तव चैवोपशिक्षया ॥ ३९ ॥

ହେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି, ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସିଦ୍ଧ; ବିଷୟମାନଙ୍କର ଅନ୍ତିମ ସୀମାକୁ ପହଞ୍ଚିଛ। ଗୁରୁଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ଏବଂ ତୁମ ନିଜ ଶିକ୍ଷା-ସାଧନାରେ ଏହା ହୋଇଛି।

Verse 40

तस्य चैव प्रसादेन प्रादुर्भूतं महामुनेः । ज्ञानं दिव्यं समादीप्तं तेनासि विदितो विदितो मम ॥ ४० ॥

ହେ ମହାମୁନି, ତାଙ୍କର ପ୍ରସାଦରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଦିବ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହୋଇଛି। ସେହି ଜ୍ଞାନରେ ତୁମେ ମୋ ପାଖରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଣା—ନିଶ୍ଚୟ ଭଲଭାବେ ଜଣା।

Verse 41

अर्धिकं तव विज्ञानमधि कावगतिस्तव । अधिकं च तवैश्वर्यं तञ्च त्वं नावबुध्यसे ॥ ४१ ॥

ତୁମର ବିଜ୍ଞାନ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଂଶମାତ୍ର; କାବ୍ୟଗତି ମଧ୍ୟ ସୀମିତ। ତୁମର ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ—ତଥାପି ତାହାକୁ ତୁମେ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ବୁଝୁନାହ।

Verse 42

बाल्याद्वा संशयाद्वापि भयाद्वापि विमेषजात् । उत्पन्ने चापि विज्ञा ने नाधिगच्छंति तांगतिम् ॥ ४२ ॥

ଅପକ୍ୱତାରୁ, କିମ୍ବା ସନ୍ଦେହରୁ, କିମ୍ବା ଭୟରୁ, କିମ୍ବା କ୍ଷଣିକ ଅବଧାନଭ୍ରମରୁ—ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ସେହି ପରମ ଗତିକୁ ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 43

व्यवसायेन शुद्धेन मद्विधैश्छिन्नसंशयाः । विमुच्य हृदयग्रंथीनार्तिमासादयंति ताम् ॥ ४३ ॥

ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଦୃଢ଼ ବ୍ୟବସାୟରେ, ମୋ ପରି—ଯାହାଙ୍କ ସନ୍ଦେହ ଛିନ୍ନ ହୋଇଛି—ହୃଦୟଗ୍ରନ୍ଥି ଖୋଲି ସେମାନେ ସେହି ଗତିକୁ ପାଆନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଆର୍ତ୍ତି ନିବୃତ୍ତ ହୁଏ।

Verse 44

मवांश्चोत्पन्नविज्ञानः स्थिरबगुद्धिरलोलुपः । व्यवसायादृते ब्रह्यन्नासादयति तत्पदम् ॥ ४४ ॥

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ବିବେକସମ୍ପନ୍ନ, ସ୍ଥିରବୁଦ୍ଧି ଓ ନିର୍ଲୋଭ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଦୃଢ଼ ପ୍ରୟାସ (ବ୍ୟବସାୟ) ବିନା ସେ ପରମ ପଦକୁ ପାଉନାହିଁ।

Verse 45

नास्ति ते सुखदुःखेषु विशेषो नास्ति वस्तुषु । नौत्सुक्यं नृत्यगीतेषु न राग उपजायते ॥ ४५ ॥

ତୁମ ପାଇଁ ସୁଖ-ଦୁଃଖରେ କୌଣସି ଭେଦ ନାହିଁ, ବସ୍ତୁମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ବିଶେଷ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ନାହିଁ। ନୃତ୍ୟ-ଗୀତରେ ଉତ୍ସୁକତା ନାହିଁ, ରାଗ (ଆସକ୍ତି) ଜନ୍ମେ ନାହିଁ।

Verse 46

न बंधुषु निबंधस्ते न भयेष्वस्ति ते भयम् । पश्यामित्वां महाभाग तुल्यनिंदात्मसंस्तुतिम् ॥ ४६ ॥

ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ସହିତ ମଧ୍ୟ ତୁମର କୌଣସି ବନ୍ଧନ ନାହିଁ; ଭୟଙ୍କର ପରିସ୍ଥିତିରେ ମଧ୍ୟ ତୁମର ଭୟ ନାହିଁ। ହେ ମହାଭାଗ! ନିନ୍ଦା ଓ ଆତ୍ମ-ସ୍ତୁତିକୁ ସମାନ ଭାବେ ଦେଖୁଥିବା ତୁମକୁ ମୁଁ ଦେଖୁଛି।

Verse 47

अहं च त्वानुपश्यामि ये चान्येऽपि मनीषिणः । आस्थितं परमं मार्गे अक्षयं चाप्यनामयम् ॥ ४७ ॥

ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ ଦେଖୁଛି, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ମନୀଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ—ତୁମେ ପରମ ମାର୍ଗରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ; ସେ ମାର୍ଗ ଅକ୍ଷୟ ଓ ଅନାମୟ (କ୍ଲେଶରହିତ) ଅଟେ।

Verse 48

यत्फलं ब्राह्मणस्येह मोक्षार्थश्चापदात्मकः । तस्मिन्वै वर्तसे विप्रकिमन्यत्परिपृच्छसि ॥ ४८ ॥

ଏଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯେ ଫଳକୁ ଚାହେ—ମୋକ୍ଷାର୍ଥ ଏବଂ ସାଧନାମୟ ମାର୍ଗରେ ଆଧାରିତ—ହେ ବିପ୍ର, ତୁମେ ସେଥିରେ ହିଁ ରତ। ତେବେ ଆଉ କ’ଣ ପଚାରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ?

Verse 49

सनंदन उवाच । एतच्छ्रुत्वा तु वचनं कतात्मा कृतनिश्चयः । आत्मनात्मानमास्थाय दृष्ट्वा चात्मानमात्मना ॥ ४९ ॥

ସନନ୍ଦନ କହିଲେ—ଏହି ବଚନ ଶୁଣି ସେ ସଂଯତଚିତ୍ତ ଓ ଦୃଢ଼ନିଶ୍ଚୟୀ ହେଲେ। ଆତ୍ମାରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ଆତ୍ମାଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ଦର୍ଶନ କଲେ॥୪୯॥

Verse 50

कृतकार्यः सुखी शांतस्तूष्णीं प्रायादुदङ्मुखः । शैशिरं गिरिमासाद्य पाराशर्यं ददर्श च ॥ ५० ॥

କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧ କରି ସେ ସୁଖୀ ଓ ଶାନ୍ତ ହେଲେ; ମୌନ ଧାରଣ କରି ଉତ୍ତରମୁଖେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ଶୈଶିର ପର୍ବତରେ ପହଞ୍ଚି ପାରାଶର୍ୟ (ବ୍ୟାସ)ଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କଲେ॥୫୦॥

Verse 51

शिष्यानध्यापयंतं च पैलादीन्वेदसंहिताः । आरर्णेयो विशुद्धात्मा दिवाकरसमप्रभः ॥ ५१ ॥

ସେ ପୈଲ ଆଦି ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ବେଦ-ସଂହିତା ପଢ଼ାଉଥିଲେ। ସେଇ ଆରର୍ଣେୟ, ବିଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା, ସୂର୍ଯ୍ୟସମ ପ୍ରଭାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲେ॥୫୧॥

Verse 52

पितुर्जग्राह पादौ चज सादरं हृष्टमानसः । ततो निवेदयामास पितुः सर्वमुदारधीः ॥ ५२ ॥

ହର୍ଷିତ ମନେ ସେ ସାଦରେ ପିତାଙ୍କ ପାଦ ଧରିଲେ। ପରେ ଉଦାରଧୀ ହୋଇ ପିତାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ କଥା ନିବେଦନ କଲେ॥୫୨॥

Verse 53

शुको जनकराजेन संवादं मोक्षसाधनम् । तच्छ्रत्वा वेदकर्तासौ प्रहृष्टेनांतरात्मना ॥ ५३ ॥

ଶୁକ ଜନକରାଜଙ୍କୁ ମୋକ୍ଷସାଧନ ରୂପ ସଂବାଦ କହିଲେ। ତାହା ଶୁଣି ବେଦକର୍ତ୍ତା (ବ୍ୟାସ) ଅନ୍ତରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରହୃଷ୍ଟ ହେଲେ॥୫୩॥

Verse 54

समालिंग्य सुतं व्यासः स्वपार्श्वस्थं चकार च ॥ ५४ ॥

ପୁତ୍ରକୁ ସ୍ନେହରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ବ୍ୟାସ ତାହାକୁ ନିଜ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ନିକଟେ ବସାଇଲେ।

Verse 55

ततः पैलादयो विप्रा वेदान् व्यासादधीत्य च । शैलश्रृंगाद्भुवं प्राप्ता याजनाध्यापने रताः ॥ ५५ ॥

ତାପରେ ପୈଲ ଆଦି ବିପ୍ରମାନେ ବ୍ୟାସଙ୍କ ନିକଟରୁ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କରି, ପର୍ବତଶୃଙ୍ଗରୁ ଭୂମିକୁ ଅବତରି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରାଇବା ଓ ବେଦ ପଢ଼ାଇବାରେ ରତ ହେଲେ।