Śuka’s Origin, Mastery of Śāstra, and Testing at Janaka’s Court

Verse 1

नारद उवाच । अनूचानप्रसंगेन वेदांगान्यखिलानि च । श्रुतानि त्वन्मुखांभोजात्समासव्यासयोगतः ॥ १ ॥

ନାରଦ କହିଲେ—ନିୟମିତ ଅଧ୍ୟୟନର ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଆପଣଙ୍କ କମଳମୁଖରୁ ମୁଁ ସମସ୍ତ ବେଦାଙ୍ଗକୁ ଶୁଣିଛି—ସଂକ୍ଷେପ ଓ ବିସ୍ତାର, ଉଭୟ ଭାବେ।

Verse 2

शुकोत्पत्तिं समाचक्ष्व विस्तरेण महामते । सनंदन उवाच । मेरुश्रृङ्गे किल पुरा कर्णिकारवनायते ॥ २ ॥

“ହେ ମହାମତେ, ଶୁକଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ମୋତେ ବିସ୍ତାରରେ କହନ୍ତୁ।” ସନନ୍ଦନ କହିଲେ—“ପୂର୍ବେ ମେରୁଶିଖରରେ କର୍ଣ୍ଣିକାର ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କର ଏକ ବନ ଥିଲା।”

Verse 3

विजहार महोदेवो भौमैभूतगणैवृतः । शैलराजसुता चैव देवी तत्राभवत्पुरा ॥ ३ ॥

ସେଠାରେ ମହାଦେବ ଭୂମିଜ ଭୂତଗଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇ କ୍ରୀଡ଼ା କରୁଥିଲେ; ଏବଂ ପୂର୍ବେ ଶୈଳରାଜଙ୍କ କନ୍ୟା ଦେବୀ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଥିଲେ।

Verse 4

तत्र दिव्यं तपस्तेपे कृष्णद्वैपायनः प्रभुः । योगेनात्मानमाविश्य योगधर्मपरायणः ॥ ४ ॥

ସେଠାରେ ପ୍ରଭୁ କୃଷ୍ଣଦ୍ୱୈପାୟନ (ବ୍ୟାସ) ଦିବ୍ୟ ତପ କଲେ; ଯୋଗଦ୍ୱାରା ନିଜ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଯୋଗଧର୍ମରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରାୟଣ ରହିଲେ।

Verse 5

धारयन्स तपस्तेपे पुत्रार्थं सुनिसंत्तमः । अग्नेर्भूमेस्तथा वायोरंतरिक्षस्य चाभितः ॥ ५ ॥

ବ୍ରତ ଧାରଣ କରି ସେ ପରମ ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷ ପୁତ୍ରଲାଭ ପାଇଁ ତପ କଲେ—ଅଗ୍ନି, ଭୂମି, ବାୟୁ ଏବଂ ଅନ୍ତରିକ୍ଷ ପ୍ରଦେଶକୁ ଚାରିଦିଗରୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି।

Verse 6

वीर्येण संमतः पुत्रो मम भूयादिति स्म ह । संकल्पेनाथ सोऽनेन दुष्प्रापमकगृतात्मभिः ॥ ६ ॥

“ବୀର୍ୟରେ ସମ୍ମତ ପୁତ୍ର ମୋତେ ହେଉ” ବୋଲି ସେ କହିଲା। ଏହି ସଙ୍କଳ୍ପବଳରେ ଅସଂଯତମନଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଷ୍ପ୍ରାପ୍ୟ ଫଳ ସେ ପାଇଲା।

Verse 7

वरयामास देवेशमास्थितस्तप उत्तमम् । अतिष्टन्मारुताहारः शतं किल समाः प्रभुः ॥ ७ ॥

ସେ ଉତ୍ତମ ତପ ଆଶ୍ରୟ କରି ଦେବେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ବରିଲା। ବାୟୁକୁ ମାତ୍ର ଆହାର କରି ସେ ପ୍ରଭୁ ନିଶ୍ଚୟ ଶତବର୍ଷ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଲେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 8

आराधयन्महादेवं बहुरूपमुमापतिम् । तत्र ब्रह्मर्षयश्चैव सर्वे देवर्षयस्तथा ॥ ८ ॥

ସେମାନେ ବହୁରୂପଧାରୀ ଉମାପତି ମହାଦେବଙ୍କୁ ଆରାଧନା କଲେ। ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ଓ ସମସ୍ତ ଦେବର୍ଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।

Verse 9

लोकपालाश्च साध्याश्च वसुभिश्चाष्टभिः सह । आदित्याश्चैव रुद्राश्च दिवाकरनिशाकरौ ॥ ९ ॥

ଲୋକପାଳମାନେ, ସାଧ୍ୟମାନେ, ଅଷ୍ଟବସୁ ସହ; ଏବଂ ଆଦିତ୍ୟ ଓ ରୁଦ୍ରମାନେ—ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ—ସେଠାରେ ଥିଲେ।

Verse 10

विश्वा वसुश्च गंधर्वः सिद्धाश्चाप्सरासांगणाः । तत्र रुद्रो महादेवः कर्णिकारमयीं शुभाम् ॥ १० ॥

ବିଶ୍ୱଦେବ, ବସୁ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସିଦ୍ଧ ଓ ଅପ୍ସରାଗଣ ସେଠାରେ ଥିଲେ। ସେଠାରେ ରୁଦ୍ର ମହାଦେବ କର୍ଣ୍ଣିକାର ପୁଷ୍ପମୟ ଶୁଭ ଶୋଭା/ମୂର୍ତ୍ତିରେ ବିରାଜିତ ଥିଲେ।

Verse 11

धारयानः स्रजं भाति शारदीव निशाकरः । तस्निन् दिव्ये वने रम्ये देवदेवर्षिसंकुले ॥ ११ ॥

ସ୍ରଜା ଧାରଣ କରି ସେ ଶରତ୍କାଳୀନ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଦେଖାଗଲେ। ଦେବ ଓ ଦେବର୍ଷିମାନେ ଭିଡ଼ିଥିବା ସେଇ ଦିବ୍ୟ ରମ୍ୟ ବନରେ ସେ ଅତି ଶୋଭାୟମାନ୍ ଥିଲେ।

Verse 12

आस्थितः परमं योगं व्यासः पुत्रार्थमुद्यतः । न चास्य हीयते वर्णो न ग्लानिरुपजायते ॥ १२ ॥

ପୁତ୍ରଲାଭ ନିମିତ୍ତେ ଉଦ୍ୟତ ବ୍ୟାସ ପରମ ଯୋଗରେ ଆସୀନ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ଦେହକାନ୍ତି କମିଲା ନାହିଁ, ଗ୍ଲାନି ମଧ୍ୟ ଉପଜିଲା ନାହିଁ।

Verse 13

त्रयाणामपिलोकानां तदद्भुतमिवाभवत् । जटाश्च तेजसा तस्य वैश्वानरशिखोपमाः ॥ १३ ॥

ତିନି ଲୋକରେ ଏହା ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ପରି ଲାଗିଲା। ତାଙ୍କ ଜଟା ନିଜ ତେଜରେ ବୈଶ୍ୱାନର ଅଗ୍ନିଶିଖା ପରି ଦୀପ୍ତ ଦେଖାଗଲା।

Verse 14

प्रज्वलंत्यः स्म दृश्यंते युक्तस्यामिततेजसः । एवं विधेन तपसा तस्य भक्त्या च नारद ॥ १४ ॥

ଅମିତ ତେଜସ୍ବୀ ଯୋଗଯୁକ୍ତ ସାଧକଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଦୀପ୍ତି ଦେଖାଯାଏ। ହେ ନାରଦ! ଏପରି ତପସ୍ୟା ଓ ଭଗବଦ୍ଭକ୍ତିରୁ ଏହି ଦିବ୍ୟ ପ୍ରଭା ଜନ୍ମେ।

Verse 15

महेश्वरः प्रसन्नात्मा चकार मनसा मतिम् । उवाच चैनं भगवांस्त्र्यंबकः प्रहसन्निव ॥ १५ ॥

ମହେଶ୍ୱର ପ୍ରସନ୍ନଚିତ୍ତ ହୋଇ ମନରେ ଏକ ସଙ୍କଳ୍ପ କଲେ। ତାପରେ ଭଗବାନ୍ ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ ଯେନେ ହସୁଥିବା ପରି ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 16

यथा ह्यग्नियथा वायुर्यथा भूमिर्यथा जलम् । यथा खे च तथा शुद्धो भविष्यति सुतस्तंव ॥ १६ ॥

ଯେପରି ଅଗ୍ନି ଶୁଦ୍ଧ, ଯେପରି ବାୟୁ, ଯେପରି ପୃଥିବୀ, ଯେପରି ଜଳ—ଏବଂ ଯେପରି ଆକାଶ ମଧ୍ୟ—ସେପରି ତୁମ ପୁତ୍ର ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ହେବ।

Verse 17

तद्भावभागी तद्बुद्धिस्तदात्मा तदुपाश्रयः । तेजसा तस्य लोकांस्त्रीन्यशः प्राप्स्यति केवलम् ॥ १७ ॥

ତାଙ୍କ ଭାବର ଭାଗୀ, ବୁଦ୍ଧି ତାଙ୍କଠାରେ ସ୍ଥିର, ଆତ୍ମା ତାଙ୍କ ସହ ଏକାତ୍ମ, ଏବଂ କେବଳ ତାଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଇ—ସେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ତେଜରେ ତ୍ରିଲୋକ ଓ ଅଖଣ୍ଡ ଯଶ ପାଇବ।

Verse 18

एवं लब्ध्वा वरं देवो व्यासः सत्यवतीसुतः । अरणिं त्वथ संगृह्य ममंथाग्निचिकीर्षया ॥ १८ ॥

ଏଭଳି ଭାବେ ବର ପାଇ, ସତ୍ୟବତୀପୁତ୍ର ଦିବ୍ୟ ବ୍ୟାସ ତାପରେ ଅରଣି ସଂଗ୍ରହ କରି, ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନି ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ମନ୍ଥନ କଲେ।

Verse 19

अथ रूपं परं विप्र बिभ्रतीं स्वेन तेजसा । घृताचीं नामाप्सरसं ददर्श भगवान्नृषिः ॥ १९ ॥

ତାପରେ, ହେ ବିପ୍ର, ଭଗବାନ ଋଷି ‘ଘୃତାଚୀ’ ନାମକ ଅପ୍ସରାକୁ ଦେଖିଲେ; ସେ ପରମ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ନିଜ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତ ଥିଲା।

Verse 20

स तामप्सरसं दृष्ट्वा सहसा काममोहितः । अभवद्भगवान्व्यासो वने तस्मिन्मुनीश्वर ॥ २० ॥

ସେଇ ଅପ୍ସରାକୁ ଦେଖି, ହେ ମୁନୀଶ୍ୱର, ସେହି ବନରେ ଭଗବାନ ବ୍ୟାସ ହଠାତ୍ କାମମୋହରେ ମୋହିତ ଓ ଭ୍ରମିତ ହେଲେ।

Verse 21

सा तु कृत्वा तदा व्यासं कामसंविग्नमानसम् । शुकीभूया महारम्या घृताची समुपागमत् ॥ २१ ॥

ତେବେ ସେ ବ୍ୟାସଙ୍କ ମନକୁ କାମରେ ବ୍ୟାକୁଳ କରି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ରମଣୀୟା ଘୃତାଚୀ ଶୁକୀ (ମାଦା ଟିଆ) ରୂପ ଧାରଣ କରି ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲା।

Verse 22

स तामप्सरसं दृष्ट्वा रूपेणान्येनसंवृताम् । स्मरराजेनानुगतः सर्वगात्रातिगेन ह ॥ २२ ॥

ଅନ୍ୟ ରୂପରେ ଆବୃତ ସେଇ ଅପ୍ସରାକୁ ଦେଖି, ସେ ସ୍ମରରାଜ (କାମଦେବ) ଦ୍ୱାରା ଅନୁଗତ ହେଲା; ଯିଏ ଦ୍ରୁତରେ ତାହାର ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ବ୍ୟାପିଗଲେ।

Verse 23

स तु महता निगृह्णन् हृच्छयं मुनिः । न शशाक नियंतुं तं व्यासः प्रविसृतं मनः ॥ २३ ॥

ସେ ମୁନି ହୃଦୟର ଆବେଗକୁ ବହୁତ ଦମନ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ବାହାରକୁ ପ୍ରସାରିତ ହୋଇଥିବା ସେଇ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ; ବ୍ୟାସ ଅସମର୍ଥ ହେଲେ।

Verse 24

भावित्वाञ्चैव भाव्यस्य घृताच्या वपुषा । हृतम् यत्नान्नियच्छतश्चापि मुने एतञ्चिकीर्षया ॥ २४ ॥

ହେ ମୁନି, ଏହି ସାଧନା କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଯେତେ ଯତ୍ନ କରି ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଉ, ତଥାପି ଭବିଷ୍ୟତକୁ କଳ୍ପନା କରି ଘୃତାଚୀର ମୋହକ ରୂପସୁଖରେ ମନ ହରିଯାଏ।

Verse 25

अरण्यामेव सहसा तस्य शुक्रमवापतत् । शुक्रे निर्मथ्यमानेऽस्यां शुको जज्ञे महातपाः ॥ २५ ॥

ସେଇ ଅରଣ୍ୟରେ ହଠାତ୍ ତାହାର ଶୁକ୍ର ପତିତ ହେଲା; ଏବଂ ସେଇ ଶୁକ୍ର ତତ୍ରେଇ ମଥିତ ହେବାରୁ ମହାତପା ଶୁକ ଜନ୍ମ ନେଲେ।

Verse 26

परमर्षिर्महायोगी अरणीगर्भसंभवः । यथैव हि समिद्धोऽग्निर्भाति हव्यमुपात्तवान् ॥ २६ ॥

ସେ ପରମର୍ଷି ମହାଯୋଗୀ ଅରଣୀର ଗର୍ଭରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ହୋଇ, ଯେପରି ସମିଧାରେ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ଅଗ୍ନି ହବି ଗ୍ରହଣ କଲେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ, ସେପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲେ।

Verse 27

तथा रूपः शुको जज्ञे प्रज्वलन्निव तेजसा । बिभ्रञ्चित्रं च विप्रेंद्र रूपवर्णमनुत्तमम् ॥ २७ ॥

ସେହି ରୂପରେ ଶୁକ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ତେଜରେ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ହେଉଥିବା ପରି; ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର, ସେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନୁତ୍ତମ ରୂପ-ବର୍ଣ୍ଣ ଧାରଣ କଲେ।

Verse 28

तं गंगां सरितां श्रेष्ठां मेरुपृष्ठे स्वरूपिणीम् । अभ्येत्य स्नापयामास वारिणा स्वेन नारद ॥ २८ ॥

ମେରୁପର୍ବତର ପୃଷ୍ଠରେ ସ୍ୱରୂପିଣୀ ଭାବେ ପ୍ରକଟିତ, ସରିତାମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠା ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ନିକଟେ ଯାଇ, ନାରଦ ନିଜ ଜଳରେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଇଲେ।

Verse 29

कृष्णाजिनं चांतरिक्षाच्छुकार्थे भुव्यवापतत् । जगीयंत च गंधर्वा ननृतुञ्चाप्सरोगणाः ॥ २९ ॥

ଶୁକଙ୍କ ପାଇଁ ଆକାଶରୁ କୃଷ୍ଣାଜିନ (କଳା ମୃଗଚର୍ମ) ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼ିଲା। ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଗାଇଲେ ଏବଂ ଅପ୍ସରାଗଣ ନୃତ୍ୟ କଲେ।

Verse 30

देवदुन्दुभयश्चैव प्रावाद्यंत महास्वनाः । विश्वावसुश्च गंधर्वस्तथा तुंबुरुनारदौ ॥ ३० ॥

ତେବେ ଦେବଦୁନ୍ଦୁଭିମାନେ ମହାସ୍ୱନରେ ବାଜିଉଠିଲେ। ଗନ୍ଧର୍ବ ବିଶ୍ୱାବସୁ, ତଥା ତୁମ୍ବୁରୁ ଓ ନାରଦ ମଧ୍ୟ ଦିବ୍ୟ ସଙ୍ଗୀତ-ସ୍ତୁତିରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଲେ।

Verse 31

हाहाहूहूश्च गंधर्वौ तुष्टुवुः शुकसंभवम् । तत्र शक्रपुरोगाश्च लोकपालाः समागताः ॥ ३१ ॥

ଗନ୍ଧର୍ବ ହାହା ଓ ହୂହୂ ବ୍ୟାସପୁତ୍ର ଶୁକଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ସେଠାରେ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ଅଗ୍ରଣୀ ହୋଇ ଲୋକପାଳମାନେ ମଧ୍ୟ ସମାଗତ ହେଲେ॥

Verse 32

देवा देवर्षथयश्चटैव तथा ब्रह्मर्षयोऽपि च । दिव्यानि सर्वपुष्पाणि प्रववर्ष च मारुतः ॥ ३२ ॥

ଦେବମାନେ, ଦେବର୍ଷିମାନେ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ତେବେ ମାରୁତ (ବାୟୁଦେବ) ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଦିବ୍ୟ ପୁଷ୍ପ ବର୍ଷା କଲେ॥

Verse 33

जंगमं स्थावरं चैव प्रहृष्टमभवज्जगत् । तं महात्मा स्वयं प्रीत्या देव्या सह महाद्युतिः ॥ ३३ ॥

ଚଳ ଓ ଅଚଳ ସମେତ ସମଗ୍ର ଜଗତ ହର୍ଷିତ ହେଲା। ସେଇ ମହାତ୍ମା ମହାଦ୍ୟୁତି ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରୀତିବଶେ ଦେବୀ ସହ ଆସି ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ॥

Verse 34

जातमात्रं मुनेः पुत्रं विधिनोपानयत्तदा । तस्य देवेश्वरः शक्तो दिव्यमद्भुतदर्शनम् ॥ ३४ ॥

ସେହି ସମୟରେ ମୁନିଙ୍କ ନବଜାତ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଉପନୟନ ସଂସ୍କାର କରାଗଲା। ଏବଂ ଦେବେଶ୍ୱର ସମର୍ଥ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ଦିବ୍ୟ ଅଦ୍ଭୁତ ଦର୍ଶନ ଦାନ କଲେ॥

Verse 35

ददौ कमंडलुं प्रीत्या देवा वासांसि चाभितः । हंसाश्च शतपत्राश्च सारसाश्च सहस्रशः ॥ ३५ ॥

ପ୍ରୀତିରେ ସେ ସ୍ନେହପୂର୍ବକ କମଣ୍ଡଲୁ ଦାନ କଲେ; ଏବଂ ଚାରିପାଖରେ ଦେବମାନେ ବସ୍ତ୍ର ଅର୍ପଣ କଲେ। ହଜାର ହଜାର ହଂସ, ଶତପତ୍ର ପକ୍ଷୀ ଓ ସାରସ ମଧ୍ୟ ଆସିଲେ॥

Verse 36

प्रदक्षिणमवर्तंत शुकाश्चाषाश्च नारद । आरणे यस्तदा दिव्यं प्राप्य जन्म महामुनिः ॥ ३६ ॥

ହେ ନାରଦ, ଶୁକ ଓ ଆଷା (ମଇନା) ପକ୍ଷୀମାନେ ଭକ୍ତିଭାବେ ଡାହାଣ ପଟେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ; ତେବେ ମହାମୁନି ଅରଣ୍ୟରେ ଦିବ୍ୟ ଜନ୍ମ ପାଇ ସେଠାରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 37

तत्रैवोवास मेधावी व्रतचारी समाहितः । उत्पन्नमात्रं तं वेदाः सरहस्याः ससंग्रहाः ॥ ३७ ॥

ସେଠାରେ ହିଁ ସେ ମେଧାବୀ, ବ୍ରତଚାରୀ ଓ ସମାହିତଚିତ୍ତ ହୋଇ ବସିଲେ; ତାଙ୍କ ଜନ୍ମମାତ୍ରେ ରହସ୍ୟ ଓ ସଂଗ୍ରହ ସହିତ ବେଦମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରକଟ ହେଲା।

Verse 38

उपतस्थुर्मुनिश्रेष्टं यथास्य पितरं तथा । बृहस्पतिं स वव्रे च वेदवेदांगभाष्यवित् ॥ ३८ ॥

ସେମାନେ ସେଇ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ନିଜ ପିତାଙ୍କ ପରି ଉପସ୍ଥାନ କରି ସେବା କଲେ; ଏବଂ ବେଦ-ବେଦାଙ୍ଗ ଭାଷ୍ୟବିଦ୍ ହୋଇ ସେ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ଗୁରୁ ଭାବେ ବରଣ କଲେ।

Verse 39

उपाध्यायं द्विजश्रेष्ट धर्ममेवानुचिंतयन् । सोऽधीत्य वेदानखिलान्सरहस्यान्ससंग्रहान् ॥ ३९ ॥

ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଉପାଧ୍ୟାୟଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି ଏବଂ କେବଳ ଧର୍ମକୁ ଅନୁଚିନ୍ତନ କରି ସେ ରହସ୍ୟ ଓ ସଂଗ୍ରହ ସହିତ ସମସ୍ତ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କଲେ।

Verse 40

इतिहासं च कार्त्स्न्येन वेदशास्त्राणि चाभितः । गुरवे दक्षिणां दत्त्वा समावृत्तो महामुनिः ॥ ४० ॥

ଇତିହାସକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଏବଂ ବେଦଶାସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କୁ ସର୍ବତୋଭାବେ ଅଧ୍ୟୟନ କରି, ଗୁରୁଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣା ଦେଇ ମହାମୁନି ସମାବର୍ତ୍ତନ କରି ଫେରିଲେ।

Verse 41

उग्रं तपः समारेभे ब्रह्मचारी समाहिताः । देवतानामृषीणां च बाल्येऽपि सुमहातपाः ॥ ४१ ॥

ସମାହିତ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ହୋଇ ସେ ଉଗ୍ର ତପ ଆରମ୍ଭ କଲେ; ଏବଂ ବାଳ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୂଜ୍ୟ ମହାତପସ୍ବୀ ହେଲେ।

Verse 42

संमत्रणीयो जन्यश्च ज्ञानेन तपसा तथा । न त्वस्य रमते बुद्धिराश्रमेषु मुनीश्वर ॥ ४२ ॥

ସେ ପରାମର୍ଶଯୋଗ୍ୟ ଓ ସୁକୁଳଜ, ଜ୍ଞାନ ଓ ତପରେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ; କିନ୍ତୁ, ହେ ମୁନୀଶ୍ୱର, ଆଶ୍ରମଧର୍ମରେ ତାହାର ବୁଦ୍ଧି ରମେ ନାହିଁ।

Verse 43

त्रिषु गार्हस्थ्यमूलेषु मोक्षधर्मानुदर्शिनः । स मोक्षमनुचिंत्यैव शुकः पितरमभ्यगात् ॥ ४३ ॥

ଗାର୍ହସ୍ଥ୍ୟର ତିନି ମୂଳାଧାରରେ ନିହିତ ମୋକ୍ଷଧର୍ମକୁ ଅବଲୋକନ କରି, ଶୁକ କେବଳ ମୋକ୍ଷକୁ ଚିନ୍ତନ କରି ପିତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ।

Verse 44

प्राहाभिवाद्य च तदा श्रेयोऽर्थी विनयान्वितः । मोक्षधर्मेषु कुशलो भगवान् प्रब्रवीतु मे ॥ ४४ ॥

ତେବେ ବିନୟଯୁକ୍ତ, ପରମ ଶ୍ରେୟ ଆକାଂକ୍ଷୀ ହୋଇ ସେ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ—“ହେ ଭଗବାନ, ମୋକ୍ଷଧର୍ମରେ କୁଶଳ ଆପଣ ମୋତେ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ।”

Verse 45

यथैव मनसः शांतिः परमा संभवेन्मुने । श्रृत्वा पुत्रस्य वचनं परमर्षिरुवाच तम् ॥ ४५ ॥

“ହେ ମୁନେ, ଯେପରି ମନର ପରମ ଶାନ୍ତି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ”—ପୁତ୍ରର ବଚନ ଶୁଣି ପରମର୍ଷି ତାହାକୁ କହିଲେ।

Verse 46

अधीष्व मोक्षशास्त्रं वै धर्मांश्च विविधानपि । पितुर्निदेशाज्जग्राह शुको ब्रह्मविदां वरः ॥ ४६ ॥

“ମୋକ୍ଷଶାସ୍ତ୍ର ନିଶ୍ଚୟ ଅଧ୍ୟୟନ କର, ଧର୍ମର ବିଭିନ୍ନ ରୂପମାନେ ମଧ୍ୟ ଜାଣ”—ପିତାଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ବ୍ରହ୍ମବିଦମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୁକ ସେ ଉପଦେଶ ଗ୍ରହଣ କଲେ।

Verse 47

योगशास्त्रं च निखिलं कापिलं चैव नारद । शतं ब्राह्म्या श्रिया युक्तं ब्रह्मतुल्यपराक्रमम् ॥ ४७ ॥

ହେ ନାରଦ, (ସେ) ସମଗ୍ର ଯୋଗଶାସ୍ତ୍ର ଓ କପିଲପ୍ରଣୀତ (ସାଂଖ୍ୟ) ତତ୍ତ୍ୱକୁ ମଧ୍ୟ—ବ୍ରାହ୍ମୀ ଶ୍ରୀରେ ଯୁକ୍ତ, ବ୍ରହ୍ମସମ ପରାକ୍ରମଶାଳୀ—ଶତ (ଉପଦେଶ/ଗ୍ରନ୍ଥ) ରୂପେ (ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲେ)।

Verse 48

मेने पुत्रं यथा व्यासो मोक्षशास्त्रविशारदम् । उवाच गच्छेति तदा जनकं मिथिलेश्वरम् ॥ ४८ ॥

ବ୍ୟାସ ତାଙ୍କୁ ପୁତ୍ରସମ ମାନିଲେ; ମୋକ୍ଷଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ଜାଣି ତେବେ କହିଲେ—“ମିଥିଲାଧିପତି ଜନକଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଅ।”

Verse 49

स ते वक्ष्यति मोक्षार्थं निखिलेन नराधिपः । पितुर्नियोगादगमज्जनकं मेथखिलं नृपम् ॥ ४९ ॥

ସେ ନରାଧିପ ତୁମକୁ ମୋକ୍ଷାର୍ଥ ଉପାୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହିବେ। ପିତାଙ୍କ ନିୟୋଗରେ ସେ ମିଥିଲାର ରାଜା ଜନକଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ।

Verse 50

प्रष्टुं धर्मस्य निष्टां वै मोक्षस्य च परायणम् । उक्तश्च मानुषेण त्वं तथा गच्छेत्यविस्मितः ॥ ५० ॥

ଧର୍ମର ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠା ଓ ମୋକ୍ଷରୂପ ପରମ ଆଶ୍ରୟକୁ ପଚାରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ଜଣେ ମନୁଷ୍ୟ ତୁମକୁ “ସେହିପରି ଯାଅ” ବୋଲି କହିଲେ; ତୁମେ ଅବିସ୍ମିତ ହୋଇ “ଏବମସ୍ତୁ—ଚଳ” ବୋଲି ଅଗ୍ରସର ହେଲ।

Verse 51

न प्रभावेण गंतव्यमंतरिक्षचरेण वै । आर्जवेनैव गंतव्यं न सुखाय क्षणात्त्वया ॥ ५१ ॥

କେବଳ ପ୍ରଭାବ ଦେଖାଇ, ଆକାଶଚର ପରି ଆଗେଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଆର୍ଜବ ଓ ସରଳତାରେ ହିଁ ଚାଲ; କ୍ଷଣିକ ସୁଖ ପାଇଁ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ଛାଡ଼ନି।

Verse 52

न द्रष्टव्या विशेषा हि विशेषा हि प्रसंगिनः । अहंकारो न कर्तव्यो याज्ये तस्मिन्नराधिपे ॥ ५२ ॥

ବିଶେଷ ସୁବିଧା ଖୋଜିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଏମିତି ଭେଦଭାବ ହିଁ ଜଡାଣି ବଢ଼ାଏ। ସେଇ ନରାଧିପ ଯଜମାନ ହୋଇ ସେବ୍ୟ ଥିଲେ ଅହଂକାର କରନି।

Verse 53

स्थातव्यं वसथे तस्य स ते छेत्स्यति संशयम् । स धर्मकुशलो राजा मोक्षशास्त्रविशारदः ॥ ५३ ॥

ତାଙ୍କ ଗୃହରେ ରହିବା ଉଚିତ; ସେ ନିଶ୍ଚୟ ତୁମ ସନ୍ଦେହ କାଟିଦେବେ। ସେ ରାଜା ଧର୍ମକୁଶଳ ଓ ମୋକ୍ଷଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ।

Verse 54

यथा यथा च ते ब्रूयात्तत्कार्यमविशंकया । एवमुक्तः स धर्मात्मा जगाम मिथिलां मुनिः ॥ ५४ ॥

ସେ ଯେଯେ କହିବେ, ସେସବୁ ନିର୍ଶଙ୍କରେ କର। ଏଭଳି କୁହାଯାଇ, ସେ ଧର୍ମାତ୍ମା ମୁନି ମିଥିଲାକୁ ଗଲେ।

Verse 55

पभ्द्यां शक्तोंतरिक्षेण क्रांतुं भूमिं ससागराम् । सगिरीं श्चाप्यतिक्रम्य भारतं वर्षमासदत् ॥ ५५ ॥

ଆକାଶମାର୍ଗରେ ସମୁଦ୍ରବେଷ୍ଟିତ ଓ ପର୍ବତସହିତ ପୃଥିବୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ଶକ୍ତି ପାଇ ସେ ଭାରତବର୍ଷକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।

Verse 56

स देशान्विविधान्स्फीतानतिक्रम्य महामुनिः । विदेहान्वै समासाद्य जनकेन समागमत् ॥ ५६ ॥

ମହାମୁନି ନାନା ସମୃଦ୍ଧ ଓ ବିବିଧ ଦେଶ ଅତିକ୍ରମ କରି ବିଦେହ ଦେଶକୁ ପହଞ୍ଚି ସେଠାରେ ରାଜା ଜନକଙ୍କୁ ଭେଟିଲେ।

Verse 57

राजद्वारं समासाद्य द्वारपालैर्निवारितः । तस्थौ तत्र महायोगी क्षुत्पिपासादिवर्जितः ॥ ५७ ॥

ରାଜଦ୍ୱାରକୁ ପହଞ୍ଚି ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ ତାଙ୍କୁ ନିବାରଣ କଲେ; ତଥାପି ସେ ମହାଯୋଗୀ ଭୁଖ-ତୃଷ୍ଣା ଆଦିରହିତ ହୋଇ ସେଠାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ।

Verse 58

आतपे ग्लानिरहितो ध्यानयुक्तश्च नारद । तेषां तु द्वारपालानामेकस्तत्र व्यवस्थितः ॥ ५८ ॥

ହେ ନାରଦ, ତୀବ୍ର ଆତପରେ ମଧ୍ୟ ସେ ଗ୍ଲାନିରହିତ ହୋଇ ଧ୍ୟାନଯୁକ୍ତ ରହିଲେ; ଏବଂ ସେହି ଦ୍ୱାରପାଳମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ସେଠାରେ ପହରାରେ ଥିଲେ।

Verse 59

मध्यंगतमिवादित्यं दृष्ट्वा शुकमवस्थितम् । जूजयित्वा यथान्यायमभिवाद्य कृताञ्जलिः ॥ ५९ ॥

ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଶୁକଙ୍କୁ ଦେଖି, ସେ ଯଥାନ୍ୟାୟ ପୂଜା କରି, ଅଭିବାଦନ କରି, କୃତାଞ୍ଜଳି ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ।

Verse 60

प्रावेशयत्ततः कक्षां द्वितीयां राजवेश्मनः । तत्रांतःपुरसंबद्धं महच्चैत्रग्थोपमम् ॥ ६० ॥

ତାପରେ ସେ ତାଙ୍କୁ ରାଜବେଶ୍ମର ଦ୍ୱିତୀୟ କକ୍ଷରେ ପ୍ରବେଶ କରାଇଲେ; ସେଠାରେ ଅନ୍ତଃପୁର ସହ ସଂବଦ୍ଧ ଏକ ବିଶାଳ ମଣ୍ଡପ ଥିଲା, ଯାହା ଚୈତ୍ରରଥ ସମ ଶୋଭାମୟ ଥିଲା।

Verse 61

सुविभक्तजलाक्रीडं रम्यं पुष्पितपादपम् । दर्शयित्वासने स्थाप्य राजानं च व्यजिज्ञपत् ॥ ६१ ॥

ସୁବିଭକ୍ତ ଜଳକ୍ରୀଡା ଓ ପୁଷ୍ପିତ ପାଦପରେ ଶୋଭିତ ରମ୍ୟ ସ୍ଥାନ ଦେଖାଇ, ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ଆସନରେ ବସାଇ ପରେ ଆଦରରେ ନିବେଦନ କଲା।

Verse 62

श्रुत्वा राजा शुकं प्राप्तं वारस्त्रीः स न्ययुंक्त च । सेवायै तस्य भावस्य ज्ञानाय मुनिसतम ॥ ६२ ॥

ଶୁକ ଆସିଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣି ରାଜା ବାରସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ—ତାଙ୍କ ସେବା ପାଇଁ, ତାଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଭାବ ଜାଣିବା ପାଇଁ, ଏବଂ ସେହି ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କ ମନୋଭାବ ବୁଝିବା ପାଇଁ।

Verse 63

तं चारुकेश्यः शुश्रेण्यस्तरुण्यः प्रियदर्शनाः । सूक्ष्मरक्तांबरधरास्तप्तकांचनभूषणाः ॥ ६३ ॥

ସୁନ୍ଦର କେଶବତୀ, ସୁକୁଳୀନ ତରୁଣୀ ଓ ପ୍ରିୟଦର୍ଶନା ନାରୀମାନେ—ସୂକ୍ଷ୍ମ ରକ୍ତବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ଓ ଦୀପ୍ତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଭୂଷଣରେ ଭୂଷିତ—ତାଙ୍କୁ ଶୁଶ୍ରୂଷା କଲେ।

Verse 64

संलापालापकुशाला भावज्ञाः सर्वकोविदाः । परं पंचाशतस्तस्य पाद्यादीनि व्यकल्पयन् ॥ ६४ ॥

ସେମାନେ ସୁସଂଲାପ ଓ ମଧୁର ବାକ୍ଚାତୁର୍ୟରେ କୁଶଳ, ଭାବଜ୍ଞ ଓ ସର୍ବକଳାକୋବିଦ ଥିଲେ; ସେମାନେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ପାଦ୍ୟ ଆଦି ଆତିଥ୍ୟ-ଉପଚାର ପଞ୍ଚାଶରୁ ଅଧିକ ପ୍ରକାରରେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ।

Verse 65

देश कालोपपन्नेन साध्वन्नेनाप्यतर्पयन् । तस्य भुक्तवतस्तात तास्ततः पुरकाननम् ॥ ६५ ॥

ଦେଶ-କାଳଯୋଗ୍ୟ ସାଧୁ ଅନ୍ନ ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ତୃପ୍ତ ହେଲେ ନାହିଁ। ଏବଂ, ତାତ, ସେ ଭୋଜନ କରିସାରିଲା ପରେ ସେହି ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସେଠାରୁ ନଗର-କାନନକୁ ଚାଲିଗଲେ।

Verse 66

सुरम्यं दर्शयामासुरेकैकत्वेन नारद । क्रीडंत्यश्च हसंत्यश्च गायंत्यश्चैव ताः शुकम् ॥ ६६ ॥

ହେ ନାରଦ, ସେହି କନ୍ୟାମାନେ ଟିଆକୁ ଏକେକ କରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁରମ୍ୟ ଦର୍ଶନ ଦେଖାଇଲେ—କ୍ରୀଡ଼ା କରୁଥିଲେ, ହସୁଥିଲେ, ଗାଉଥିଲେ।

Verse 67

उदारसत्वं सत्वज्ञास्सर्वाः पर्य्यचरंस्तदा । आरणेयस्तु शुद्धात्मा जितक्रोधो जितेंद्रियः ॥ ६७ ॥

ତେବେ ସତ୍ତ୍ୱର ସ୍ୱଭାବ ଜାଣିଥିବା ସେ ସମସ୍ତେ ସେହି ଉଦାରସତ୍ତ୍ୱ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ସେବା କଲେ। ଆରଣେୟ ଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା, କ୍ରୋଧଜିତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜିତ ଥିଲେ।

Verse 68

ध्यानस्थ एव सततं न हृष्यति न कुप्यति । पादशौचं तु कृत्वा वै शुकः संध्यामुपास्य च ॥ ६८ ॥

ସେ ସଦା ଧ୍ୟାନସ୍ଥ; ନ ହର୍ଷିତ ହୁଏ, ନ କୁପିତ ହୁଏ। ପାଦଶୌଚ କରି ଶୁକ ସନ୍ଧ୍ୟା-ଉପାସନା ମଧ୍ୟ କଲେ।

Verse 69

निषसादासने पुण्ये तमेवार्थं व्यचिंतयत् । पूर्वरात्रे तु तत्रासौ भूत्वा ध्यानपरायणः ॥ ६९ ॥

ସେ ପୁଣ୍ୟ ଆସନରେ ବସି ସେହି ଏକମାତ୍ର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ଚିନ୍ତନ କଲେ। ପୂର୍ବରାତ୍ରିରେ ସେଠାରେ ରହି ଧ୍ୟାନପରାୟଣ ହେଲେ।

Verse 70

मध्यरात्रे यथान्याय्यं निद्रामाहारयत्प्रभुः । ततः प्रातः समुत्थाय कृत्वा शौचमनंतरम् ॥ ७० ॥

ମଧ୍ୟରାତ୍ରେ ପ୍ରଭୁ ଯଥାନ୍ୟାୟ ନିଦ୍ରା ଗ୍ରହଣ କଲେ। ତାପରେ ପ୍ରାତଃକାଳେ ଉଠି ସତ୍ୱର ଶୌଚ-ଶୁଦ୍ଧି କଲେ।

Verse 71

स्त्रीभिः परिवृत्तो धीमान्ध्यानमेवान्वपद्यत । अनेन विधिना तत्र तदहःशेषमप्युत ॥ ७१ ॥

ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଧୀମାନ କେବଳ ଧ୍ୟାନକୁ ଆଶ୍ରୟ କଲେ; ଏହି ଏକେ ବିଧିରେ ସେଠାରେ ସେ ଦିନର ଶେଷ ଅଂଶ ମଧ୍ୟ କାଟିଲେ।

Verse 72

तां च रात्रिं नृपकुले वर्तयामास नारद ॥ ७२ ॥

ଏବଂ ନାରଦ ସେ ରାତିଟିକୁ ରାଜକୁଳରେ କାଟିଲେ।