Chandas: Varṇa-gaṇas, Guru-Laghu, Vṛtta-bheda, and Prastāra Procedures

Verse 1

सनन्दन उवाच । वैदिकं लौकिकं चापि छन्दो द्विविधमुच्यते । मात्रावर्णविभेदेन तच्चापि द्विविधं पुनः ॥ १ ॥

ସନନ୍ଦନ କହିଲେ—ଛନ୍ଦ ଦୁଇ ପ୍ରକାର: ବୈଦିକ ଓ ଲୌକିକ। ଏହା ମଧ୍ୟ ମାତ୍ରା-ଭେଦ ଓ ବର୍ଣ୍ଣ-ଭେଦ ଦ୍ୱାରା ପୁନଃ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ହୁଏ।

Verse 2

मयौ रसौ तजौ भनौ गुरुर्लघुरपिद्विज । कारणं छंदसि प्रोक्ताश्छन्दःशास्त्रविशारदैः ॥ २ ॥

ହେ ଦ୍ୱିଜ! ‘ମ’ ଓ ‘ୟ’, ‘ର’ ଓ ‘ସ’, ‘ତ’ ଓ ‘ଜ’, ଏବଂ ‘ଭ’ ଓ ‘ନ’—ତଥା ‘ଗୁରୁ’ ଓ ‘ଲଘୁ’ ମଧ୍ୟ—ଛନ୍ଦର କାରଣ (ତାନ୍ତ୍ରିକ ସଂଜ୍ଞା) ବୋଲି ଛନ୍ଦଃଶାସ୍ତ୍ରବିଶାରଦମାନେ କହିଛନ୍ତି।

Verse 3

सर्वगो मगणः प्रोक्तो मुखलो यगणः स्मृतः । मध्यलो रगणश्वैव प्रांत्यगः सगणो मतः ॥ ३ ॥

‘ମ’-ଗଣ ସର୍ବସ୍ଥାନଗତ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ‘ୟ’-ଗଣ ଆରମ୍ଭରେ ସ୍ମୃତ। ‘ର’-ଗଣ ମଧ୍ୟରେ; ଏବଂ ‘ସ’-ଗଣ ପାଦାନ୍ତରେ ମତ।

Verse 4

तगणोंऽतलघुः ख्यातो मध्यगो जो भआदिगः । त्रिलघुर्नगणः प्रोक्तस्त्रिका वर्णगणा मुने ॥ ४ ॥

‘ତ’-ଗଣ ଶେଷରେ ଲଘୁ ଥିବା ଗଣ ଭାବେ ଖ୍ୟାତ; ‘ଜ’-ଗଣ ମଧ୍ୟରେ ଲଘୁ-ଯୁକ୍ତ ଏବଂ ‘ଭ’ ଆଦିଗ। ‘ନ’-ଗଣ ତିନି ଲଘୁ ବୋଲି ପ୍ରୋକ୍ତ। ହେ ମୁନେ! ଏହିମାନେ ବର୍ଣ୍ଣ-ଗଣର ତ୍ରିକ।

Verse 5

चतुर्लास्तु गणाः पञ्च प्रोक्ता आर्यादिसंमताः । संयोगश्च विसर्गश्चानुस्वारो लघुतः परः ॥ ५ ॥

ଆର୍ୟାଦି ପ୍ରମାଣିତ ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ ଚତୁର୍ଲା-ପଦ୍ଧତିରେ ପାଞ୍ଚ ଗଣ କହିଛନ୍ତି। ଏବଂ ସଂଯୋଗ, ବିସର୍ଗ, ଅନୁସ୍ୱାର—ଏମାନେ ଲଘୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ (ଲଘୁକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରୁଥିବା) ବୋଲି ଧରାଯାଏ।

Verse 6

लघोर्दीर्घत्वमाख्याति दीर्घो गो लो लघुर्मतः । पादश्चतुर्थभागः स्याद्विच्छेदोयतिरुच्यते ॥ ६ ॥

‘ଗୋ’ ଚିହ୍ନରେ ଲଘୁକୁ ଦୀର୍ଘ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ; ‘ଲୋ’ ଦ୍ୱାରା ଦୀର୍ଘ ମଧ୍ୟ ଲଘୁ ଭାବେ ଧରାଯାଏ। ପଙ୍କ୍ତିର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ‘ପାଦ’; ବିରାମ/ବିଚ୍ଛେଦ ‘ଯତି’ କୁହାଯାଏ।

Verse 7

सममर्द्धसमं वृत्तं विषमं चापि नारद । तुल्यलक्षणतः पादचतुष्के सममुच्यते ॥ ७ ॥

ହେ ନାରଦ, ଛନ୍ଦ (ବୃତ୍ତ) ତିନି ପ୍ରକାର—ସମ, ଅର୍ଧସମ ଓ ବିଷମ। ଯେଉଁଠି ଚାରି ପାଦର ଲକ୍ଷଣ ସମାନ, ସେହି ‘ସମ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 8

आदित्रिके द्विचतुर्थे सममर्द्धसमं ततम् । लक्ष्म भिन्नं यस्य पादचतुष्के विषमं हि तत् ॥ ८ ॥

ଯେଉଁ ପଦ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ ତିନି ପାଦ ସମ ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ-ଚତୁର୍ଥ ପାଦ ଅର୍ଧସମ ଥାଏ, ଏବଂ ଚାରି ପାଦର ଛନ୍ଦ-ଲକ୍ଷଣ ଭିନ୍ନ ହୁଏ—ସେହି ବୃତ୍ତ ‘ବିଷମ’।

Verse 9

एकाक्षरात्समारभ्य वर्णैकैकस्य वृद्धितः । षड्विंशत्यक्षरं यावत्पादस्तावत्पृथक् पृथक् ॥ ९ ॥

ଗୋଟିଏ ଅକ୍ଷରରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ ବର୍ଣ୍ଣ ବଢ଼ାଇ, ଛବ୍ବିଶ ଅକ୍ଷର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେତେ ପାଦ ହୁଏ—ସେସବୁକୁ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ବିନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 10

तत्परं चंडवृष्ट्यादिदंडकाः परिकल्पिताः । त्रिभिः षड्भिः पदैर्गाथाः श्रृणु संज्ञा यथोत्तरम् ॥ १० ॥

ତାପରେ ଚଣ୍ଡବୃଷ୍ଟି ଆଦି ଦଣ୍ଡକ-ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇଛି। ଏବଂ ତିନିରୁ ଛଅ ପାଦ ଦ୍ୱାରା ଗାଥା ଗଠିତ ହୁଏ; ଏବେ ସେମାନଙ୍କର ନାମ କ୍ରମେ ଶୁଣ।

Verse 11

उक्तात्युक्ता तथा मध्या प्रतिष्टान्या सुपूर्विका । गायत्र्युष्णिगनुष्टष्टप्च बृहती पंक्तिरेव च ॥ ११ ॥

ସେମାନଙ୍କର ନାମ—ଉକ୍ତାତ୍ୟୁକ୍ତା, ମଧ୍ୟା, ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ୍ୟା, ସୁପୂର୍ବିକା; ଏବଂ ଛନ୍ଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗାୟତ୍ରୀ, ଉଷ୍ଣିକ, ଅନୁଷ୍ଟୁପ, ବୃହତୀ, ପଙ୍କ୍ତି ମଧ୍ୟ।

Verse 12

त्रिष्टुप्च जगती चैव तथातिजगती मता । शक्करी सातिपूर्वा च अष्ट्यत्यष्टी ततः स्मृते ॥ १२ ॥

ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍ ଓ ଜଗତୀ, ତଥା ଅତିଜଗତୀ—ଏହି ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ମନ୍ୟ। ପରେ ଶକ୍କରୀ, ସାତିପୂର୍ବା, ଏବଂ ତା’ପରେ ଅଷ୍ଟି ଓ ଅତ୍ୟଷ୍ଟି ପରମ୍ପରାରେ ସ୍ମୃତ।

Verse 13

धृतिश्च विधृतिश्चैव कृतिः प्रकृतिराकृतिः । विकृतिः संकृतिश्चैव तथातिकृतिरुत्कृतिः ॥ १३ ॥

ଧୃତି ଓ ବିଧୃତି; କୃତି, ପ୍ରକୃତି ଓ ଆକୃତି; ବିକୃତି, ସଂକୃତି, ତଥା ଅତିକୃତି ଓ ଉତ୍କୃତି—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ବୁଝିବା ଉଚିତ।

Verse 14

इत्येताश्छन्दसां संज्ञाः प्रस्ताराद्भेदभागिकाः । पादे सर्वगुरौ पूर्वील्लघुं स्थाप्य गुरोरधः ॥ १४ ॥

ଏହିପରି ଛନ୍ଦମାନଙ୍କର ଏହି ସଂଜ୍ଞାଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରସ୍ତାରରୁ, ଭେଦ-ବିଭାଗ ଅନୁସାରେ, ଉତ୍ପନ୍ନ। ସର୍ବଗୁରୁ ପାଦରେ ପୂର୍ବ ସ୍ଥାନରେ ଗୁରୁର ସ୍ଥାନରେ (ତାହାର ଅଧଃ) ଏକ ଲଘୁ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 15

यथोपरि तथा शेषमग्रे प्रारवन्न्यसेदपि । एष प्रस्तार उदितो यावत्सर्वलघुर्भवेत् ॥ १५ ॥

ଉପରେ ଯେପରି, ସେହିପରି ଶେଷ ଅଂଶକୁ ମଧ୍ୟ ସାମ୍ନାରେ, ପ୍ରଥମରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ପ୍ରସ୍ତାର ଏଭଳି ଉଦିତ—ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସବୁ ‘ସର୍ବଲଘୁ’ ନ ହୋଇଯାଏ।

Verse 16

नष्टांकार्द्धे समे लः स्याद्विपम् सैव सोर्द्धगः । उद्दिष्टे द्विगुणानाद्यादंगान्संमोल्य लस्थितान् ॥ १६ ॥

ନଷ୍ଟାଙ୍କକୁ ଅର୍ଧ କଲେ ଫଳ ସମ ହେଲେ ‘ଲ’ ଚିହ୍ନ ହୁଏ; ‘ବିପମ୍’ ମାମଲାରେ ମଧ୍ୟ ଅର୍ଧ-ପଦକ୍ରମ ସହିତ ସେହି ଏକେ ବିଧି ବୁଝିବା ଉଚିତ। ‘ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ’ କ୍ରିୟାରେ ପ୍ରଥମେ ଦ୍ୱିଗୁଣ କରି, ପରେ ‘ଲ’-ସ୍ଥାନରେ ଥିବା ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଯୋଗ କରି ଏକତ୍ର କରିବା ଉଚିତ।

Verse 17

कृत्वा सेकान्वदैत्संख्यामिति प्राहुः पुराविदः । वर्णान्सेकान्वृत्तभवानुत्तराधरतः स्थितान् ॥ १७ ॥

ପୁରାତନ ଋଷିମାନେ କହନ୍ତି—‘ସେକ’ଗୁଡ଼ିକୁ ବିନ୍ୟାସ କରି ତାହାର ସଂଖ୍ୟା ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ବର୍ଣ୍ଣ-ସେକଗୁଡ଼ିକ ଉଚ୍ଚରୁ ନିମ୍ନକୁ କ୍ରମେ ସ୍ଥାପିତ॥୧୭॥

Verse 18

एकादिक्रमतश्चैकानुपर्य्युपरि विन्यसेत् । उपांत्यतो निवर्तेत त्यजन्नेकैकमूर्द्धतः ॥ १८ ॥

ଏକେକ କରି ଆରୋହୀ କ୍ରମରେ ଉପରେ ଉପରେ ବିନ୍ୟାସ କରିବ। ପରେ ଉପାନ୍ତ୍ୟରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ମୁଣ୍ଡଶିଖରରୁ କ୍ରମେ ଏକେକ ତ୍ୟାଗ କରି ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କରିବ॥୧୮॥

Verse 19

उपर्याद्याद्गुरोरेवमेकद्व्यादिलगक्रिया । लगक्रियांकसंदोहे भवेत्संख्याविमिश्रिते ॥ १९ ॥

ଏଭଳି ଗୁରୁ (ଦୀର୍ଘ) ଏକକରୁ ଉପରକୁ ଅଗ୍ରସର ହୋଇ, ଏକ, ଦ୍ୱି ଇତ୍ୟାଦି ଅନୁସାରେ ଲଘୁ-କ୍ରିୟା ପ୍ରୟୋଗ କରିବ। ଲଘୁ-କ୍ରିୟାଜନିତ ଅଙ୍କସମୂହ ସଂଖ୍ୟାରେ ମିଶିଗଲେ ମିଶ୍ର ସଂଖ୍ୟା ହୁଏ॥୧୯॥

Verse 20

उद्दिष्टांकसमाहारः सैको वा जनयेदिमाम् । संख्यैव द्विगुणैकोना सद्भिरध्वा प्रकीर्तितः ॥ २० ॥

ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଙ୍କମାନଙ୍କର ଯୋଗଫଳ—କିମ୍ବା ସେହି ଯୋଗଫଳରେ ଏକ ଯୋଗ କରି—ଏହି ଫଳ ଜନ୍ମାଏ। ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି, ‘ଅଧ୍ୱନ’ ହେଉଛି ସଂଖ୍ୟାର ଦ୍ୱିଗୁଣରୁ ଏକ କମ ସଂଖ୍ୟା॥୨୦॥

Verse 21

इत्येतत्किंचिदाख्यातं लक्षणं छंदसां नुने । प्रस्तारोक्तप्रभेदानां नामानांस्त्यं प्रगाहते ॥ २१ ॥

ଏହିପରି ମୁଁ ଏବେ ବେଦୀୟ ଛନ୍ଦମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିଲି। ପରେ, ପ୍ରସ୍ତାରରେ ଉକ୍ତ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଭେଦମାନଙ୍କର ପ୍ରଚଳିତ ନାମଗୁଡ଼ିକୁ ଉପସ୍ଥାପନ କରିବି॥୨୧॥