Anūcāna (True Learning), the Vedāṅgas, and Śikṣā: Svara, Sāmavedic Chant, and Gandharva Theory

Verse 1

सूत उवाच । श्रुत्वा सनंदनस्येत्थं वचनं नारदो मुनिः । असंतुष्ट इव प्राह भ्रातरं तं सनंदनम् ॥ १ ॥

ସୂତ କହିଲେ—ସନନ୍ଦନଙ୍କ ଏପରି ବଚନ ଶୁଣି ମୁନି ନାରଦ, ଯେନେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ନୁହେଁ, ସେଇ ଭ୍ରାତା ସନନ୍ଦନଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।

Verse 2

नारद उवाच । भगवन्सर्वमाख्यातं यत्पृष्टं भवतो मया । तथापि नात्मा प्रीयेत श्रृण्वन्हरिकथां मुहुः ॥ २ ॥

ନାରଦ କହିଲେ—ଭଗବନ୍, ମୁଁ ଯାହା ପଚାରିଥିଲି ସେ ସବୁ ଆପଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଦେଲେ। ତଥାପି ମୋ ଆତ୍ମା ପ୍ରୀତି ପାଉନାହିଁ, ମୁଁ ପୁନଃପୁନଃ ହରିକଥା ଶୁଣୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ।

Verse 3

श्रूयते व्यासपुत्रस्तु शुकः परमधर्मवित् । सिद्धिं सुमहतीं प्राप्तो निर्विण्णोऽवांतरं बहिः ॥ ३ ॥

ଶୁଣାଯାଏ ଯେ ବ୍ୟାସପୁତ୍ର ଶୁକ, ପରମଧର୍ମବିଦ୍, ଅତି ମହାନ ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ; ଅନ୍ତରେ ଓ ବାହ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ସାଂସାରିକ ବିଷୟରୁ ବିରକ୍ତ ରହିଲେ।

Verse 4

ब्रह्मन्पुंसस्तु विज्ञानं महतां सेवनं विना । न जायते कथं प्राप्तो ज्ञानं व्यासात्मजः शिशुः ॥ ४ ॥

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ମହାନମାନଙ୍କ ସେବା ବିନା ମନୁଷ୍ୟରେ ସତ୍ୟ ବିବେକଜ୍ଞାନ ଜନ୍ମେ ନାହିଁ। ତେବେ ବ୍ୟାସପୁତ୍ର ଶିଶୁ ଶୁକ ସେ ଜ୍ଞାନ କିପରି ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ?

Verse 5

तस्य जन्मरहस्यं मे कमचाप्यस्य श्रृण्वते । समाख्याहि महाभाग मोक्षशास्त्रार्थविद्भवान् ॥ ५ ॥

ମୁଁ ଶୁଣୁଛି—ତାଙ୍କ ଜନ୍ମର ରହସ୍ୟ ଓ ତାହାର କାରଣ ମଧ୍ୟ ମୋତେ କହନ୍ତୁ। ହେ ମହାଭାଗ! ଆପଣ ମୋକ୍ଷଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥବିଦ୍; କୃପାକରି ବିସ୍ତାରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ।

Verse 6

सनंदन उवाच । श्रृणु विप्रप्रवक्ष्यामि शुकोत्पत्तिं समासतः । यां श्रुत्वा ब्रह्मतत्त्वज्ञो जायते मानवो मुने ॥ ६ ॥

ସନନ୍ଦନ କହିଲେ: ହେ ବିପ୍ର! ଶୁଣ, ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ ଶୁକଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି କହିବି। ହେ ମୁନେ! ଏହା ଶୁଣିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ହୁଏ।

Verse 7

न हायनैर्न पलितैर्न वित्तेन न बंधुभिः । ऋषयश्चक्रिरे धर्मं योऽनूचानः स नो महान् ॥ ७ ॥

ବର୍ଷ, ପାକା କେଶ, ଧନ କିମ୍ବା ବନ୍ଧୁବାନ୍ଧବ—ଏହାଦ୍ୱାରା ମହତ୍ତ୍ୱ ମିଳେ ନାହିଁ। ଋଷିମାନେ ଧର୍ମର ମାନଦଣ୍ଡ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି: ଯେ ନିଜେ ସତ୍ୟ ଶିକ୍ଷିତ, ସେଇ ଆମ ମଧ୍ୟରେ ମହାନ।

Verse 8

नारद उवाच । अनूचानः कथंब्रह्मन्पुमान्भवति मानद । तन्मे कर्म समाचक्ष्व श्रोतुं कौतूहलं मम ॥ ८ ॥

ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ହେ ମାନଦ! ମଣିଷ କିପରି ସତ୍ୟରେ ଅନୂଚାନ (ପ୍ରକୃତ ପଣ୍ଡିତ) ହୁଏ? ସେହି ସାଧନା ଓ ନିୟମ ମୋତେ କହ; ଶୁଣିବାକୁ ମୋର ଗଭୀର କୌତୁହଳ।

Verse 9

सनंदन उवाच । श्रृणु नारद वक्ष्यामि ह्यनूचानस्य लक्षणम् । यज्ज्ञात्वा सांगवेदानामभिज्ञो जायते नरः ॥ ९ ॥

ସନନ୍ଦନ କହିଲେ—ହେ ନାରଦ, ଶୁଣ; ମୁଁ ଅନୂଚାନର ଲକ୍ଷଣ କହୁଛି। ଏହା ଜାଣିଲେ ନର ବେଦାଙ୍ଗସହିତ ବେଦମାନଙ୍କର ପ୍ରକୃତ ଜ୍ଞାତା ହୁଏ।

Verse 10

शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं ज्योतिषं तथा । छंदःशास्त्रं षडेतानि वेदांगानि विदुर्बुधाः ॥ १० ॥

ଶିକ୍ଷା, କଲ୍ପ, ବ୍ୟାକରଣ, ନିରୁକ୍ତ, ଜ୍ୟୋତିଷ ଏବଂ ଛନ୍ଦଃଶାସ୍ତ୍ର—ଏହି ଛଅଟିକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନେ ବେଦାଙ୍ଗ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।

Verse 11

ऋग्वेदोऽथ यजुर्वेदः सामवेदो ह्यथर्वणः । वेदाश्चत्वार एवैते प्रोक्ता धर्मनिरूपणे ॥ ११ ॥

ଋଗ୍ବେଦ, ଯଜୁର୍ବେଦ, ସାମବେଦ ଏବଂ ଅଥର୍ବବେଦ—ଏହି ଚାରିଟିକୁ ଧର୍ମନିରୂପଣ ପାଇଁ ଚାରି ବେଦ ବୋଲି ଘୋଷିତ କରାଯାଇଛି।

Verse 12

सांगान्वेदान्गुरोर्यस्तु समधीते द्विजोत्तमः । सोऽनूचानः प्रभवति नान्यथा ग्रंथकोटिभिः ॥ १२ ॥

ଗୁରୁଙ୍କ ନିକଟରୁ ବେଦାଙ୍ଗସହିତ ବେଦମାନଙ୍କୁ ସମ୍ୟକ୍ ଅଧ୍ୟୟନ କରୁଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ ମାତ୍ର ଅନୂଚାନ ହୁଏ; କୋଟି କୋଟି ଗ୍ରନ୍ଥ ପଢିଲେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।

Verse 13

नारद उवाच । अंगानां लक्षणं ब्रूहि वेदानां चापि विस्तरात् । त्वंमस्मासु महाविज्ञः सांगेष्वेतेषु मानद ॥ १३ ॥

ନାରଦ କହିଲେ—ବେଦାଙ୍ଗମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ଏବଂ ବେଦମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ବିସ୍ତାରରେ କହ। ହେ ମାନଦ! ଏହି ବେଦାଙ୍ଗବିଷୟରେ ଆମମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ମହାବିଜ୍ଞ।

Verse 14

सनंदन उवाच । प्रश्नभारोऽयमतुलस्त्वया मम कृतो द्विज । संक्षेपात्कथयिष्यामि सारमेषां सुनिश्चितम् ॥ १४ ॥

ସନନ୍ଦନ କହିଲେ—ହେ ଦ୍ୱିଜ! ତୁମେ ମୋ ଉପରେ ପ୍ରଶ୍ନମାନଙ୍କର ଅତୁଳ ଭାର ରଖିଛ। ତେଣୁ ଏହାମାନଙ୍କର ନିଶ୍ଚିତ ସାରକୁ ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବି।

Verse 15

स्वरः प्रधानः शिक्षायां कीर्त्तितो मुनिभिर्दिजैः । वेदानां वेदविद्भिस्तु तच्छृणुष्व वदामि ते ॥ १५ ॥

ଶିକ୍ଷାଶାସ୍ତ୍ରରେ ‘ସ୍ୱର’କୁ ମୁନି ଓ ଦ୍ୱିଜ ପଣ୍ଡିତମାନେ ପ୍ରଧାନ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତନ କରିଛନ୍ତି। ତେଣୁ ବେଦବିଦମାନେ ବେଦ ବିଷୟରେ ଯାହା କହନ୍ତି, ଶୁଣ—ମୁଁ ତୁମକୁ କହୁଛି।

Verse 16

आर्चिकं गाथिकं चैव सामिकं च स्वरान्तरम् । कृतांते स्वरशास्त्राणां प्रयोक्तव्य विशेषतः ॥ १६ ॥

ସମାପନ ଭାଗରେ ସ୍ୱରଶାସ୍ତ୍ରର ବିଧିମାନକୁ ବିଶେଷଭାବେ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ—ଋକ୍-ଶୈଳୀର ଆର୍ଚିକ, ଗାଥା-ଶୈଳୀର ଗାଥିକ, ସାମ-ଶୈଳୀର ସାମିକ, ଏବଂ ସ୍ୱରାନ୍ତର ଅର୍ଥାତ୍ ସ୍ୱରମଧ୍ୟର ଯଥାଯଥ ପରିବର୍ତ୍ତନ।

Verse 17

एकांतरः स्वरो ह्यप्सु गाथासुद्व्यंतरः स्वरः । सामसु त्र्यंतरं विद्यादेतावत्स्वरतोऽन्तरम् ॥ १७ ॥

ଋକ୍ ମନ୍ତ୍ରମାନେ ସ୍ୱରାନ୍ତର ଏକ ପଦ, ଗାଥାମାନେ ଦୁଇ ପଦ, ଏବଂ ସାମଗାନରେ ତିନି ପଦ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ—ସ୍ୱର ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏତିକି ଭିନ୍ନତା।

Verse 18

ऋक्सामयजुरंगानि ये यज्ञेषु प्रयुंजते । अविज्ञानाद्धि शिक्षायास्तेषां भवति विस्वरः ॥ १८ ॥

ଯେମାନେ ଯଜ୍ଞରେ ଋଗ୍, ସାମ ଓ ଯଜୁର୍ବେଦର ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରୟୋଗ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଶିକ୍ଷାଶାସ୍ତ୍ର (ଉଚ୍ଚାରଣ-ବିଜ୍ଞାନ)ର ସଠିକ୍ ଜ୍ଞାନ ନଥିବାରୁ ତାଙ୍କର ପାଠରେ ସ୍ୱରଦୋଷ ହୁଏ ଓ ଜପ ଅଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ।

Verse 19

मंत्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वा मिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थमाह । स वाग्वज्रो यजमानं हिनस्ति यथेंद्रशत्रुः स्वरतोऽपराधात् ॥ १९ ॥

ସ୍ୱର କିମ୍ବା ବର୍ଣ୍ଣରେ ହୀନ, ଅଥବା ଭୁଲ୍ ଭାବେ ପ୍ରୟୋଗିତ ମନ୍ତ୍ର ଇଚ୍ଛିତ ଅର୍ଥକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ ନାହିଁ। ସେହି ବାଣୀ ଭଜ୍ର ସମ ହୋଇ ଯଜମାନଙ୍କୁ ହାନି କରେ; ‘ଇନ୍ଦ୍ରଶତ୍ରୁ’ ଶବ୍ଦ ସ୍ୱରଦୋଷରୁ ବିନାଶକାରଣ ହୋଇଥିଲା ଯେପରି।

Verse 20

उरः कंठः शिरश्चैव स्थानानि त्रीणि वाङ्मये । सवनान्याहुरेतानि साम वाप्यर्द्धतोंऽतरम् ॥ २० ॥

ବାକ୍-ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଉଚ୍ଚାରଣର ତିନି ସ୍ଥାନ—ଉରଃ (ଛାତି), କଣ୍ଠ ଓ ଶିର—ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହିମାନଙ୍କୁ ସବନ କୁହାଯାଏ; ସାମ ମଧ୍ୟ ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ଅର୍ଧାନ୍ତରରେ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି କଥିତ।

Verse 21

उरः सप्तविवारं स्यात्तथा कंठस्तथा शिरः । न च शक्तोऽसि व्यक्तस्तु तथा प्रावचना विधिः ॥ २१ ॥

ଉରଃରେ ସାତଟି ବିବର ଅଛି; ସେପରି କଣ୍ଠରେ ଓ ସେପରି ଶିରରେ। ତଥାପି ତୁମେ ପ୍ରାବଚନ (ପାଠ-ବ୍ୟାଖ୍ୟା) ବିଧିକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ କହିପାରୁନାହ।

Verse 22

कठकालापवृत्तेषु तैत्तिराह्वरकेषु च । ऋग्वेदे सामवेदे च वक्तव्यः प्रथमः स्वरः ॥ २२ ॥

କଠ, କାଲାପ, ବୃତ୍ତ ପରମ୍ପରାଗୁଡ଼ିକରେ, ତଥା ତୈତ୍ତିରୀୟ ଓ ଆହ୍ୱରକ ଶାଖାରେ, ଏବଂ ଋଗ୍ବେଦ ଓ ସାମବେଦରେ ମଧ୍ୟ—ପ୍ରଥମ (ମୁଖ୍ୟ) ସ୍ୱର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ହିଁ ବିଧି।

Verse 23

ऋग्वेदस्तु द्वितीयेन तृतीयेन च वर्तते । उच्चमध्यमसंघातः स्वरो भवति पार्थिवः ॥ २३ ॥

ଋଗ୍ବେଦ ପାଠ ଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ତୃତୀୟ ସ୍ୱରରେ କରାଯାଏ। ଉଚ୍ଚ ଓ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱର ମିଶିଲେ ‘ପାର୍ଥିବ’ ସ୍ୱର ହୁଏ।

Verse 24

तृतीय प्रथमक्रुष्टा कुर्वंत्याह्वरकान् स्वरान् । द्वितीयाद्यास्तु मद्रांतास्तैत्तिरीयाश्चतुःस्वरान् ॥ २४ ॥

ତୃତୀୟ ଗୋଷ୍ଠୀ—ପ୍ରଥମ-କ୍ରୁଷ୍ଟା ଆଦି—ଆହ୍ୱରକ ସ୍ୱର ବ୍ୟବହାର କରେ। ଦ୍ୱିତୀୟ ଗୋଷ୍ଠୀ (ମଦ୍ରାନ୍ତ) ଓ ତୈତ୍ତିରୀୟମାନେ ଚାରି ସ୍ୱର ପ୍ରୟୋଗ କରନ୍ତି।

Verse 25

प्रथमश्च द्वितीयश्च तृतीयोऽथ चतुर्थकः । मंद्रः क्रुष्टो मुनीश्वर एतान्कुर्वंति सामगाः ॥ २५ ॥

ପ୍ରଥମ, ଦ୍ୱିତୀୟ, ତୃତୀୟ, ଚତୁର୍ଥ; ଏବଂ ମନ୍ଦ୍ର ଓ କ୍ରୁଷ୍ଟ—ହେ ମୁନୀଶ୍ୱର—ଏହି ସ୍ୱରଗୁଡ଼ିକୁ ସାମଗାୟକମାନେ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି।

Verse 26

द्वितीयप्रथमावेतौ नांडिभाल्लविनौ स्वरौ । तथा शातपथावेतौ स्वरौ वाजसनेयिनाम् ॥ २६ ॥

ଏହି ଦୁଇ ସ୍ୱର ନାଣ୍ଡିଭାଲ୍ଲ ଓ ଲବିନ ପରମ୍ପରାରେ ‘ଦ୍ୱିତୀୟ’ ଏବଂ ‘ପ୍ରଥମା’ ଭାବେ ପରିଚିତ। ଏହିପରି ବାଜସନେୟୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ‘ଶାତପଥ’ ପରମ୍ପରାନୁସାରେ ଜଣାଶୁଣା।

Verse 27

एते विशेषतः प्रोक्ताः स्वरा वै सार्ववैदिकाः । इत्येतच्चरितं सर्वं स्वराणां सार्ववैदिकम् ॥ २७ ॥

ଏହି ସ୍ୱରଗୁଡ଼ିକୁ ବିଶେଷତଃ ‘ସାର୍ବବୈଦିକ’—ଅର୍ଥାତ୍ ସମସ୍ତ ବେଦରେ ସାଧାରଣ—ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଏହିପରି ସାର୍ବବୈଦିକ ସ୍ୱରମାନଙ୍କର ସମଗ୍ର ବିବରଣୀ ସମାପ୍ତ।

Verse 28

सामवेदे तु वक्ष्यामि स्वराणां चरितं यथा । अल्पग्रंथं प्रभूतार्थं सामवेदांगमुत्तमम् ॥ २८ ॥

ଏବେ ସାମବେଦର ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ମୁଁ ସ୍ୱରମାନଙ୍କର ଯଥାର୍ଥ ଗତି ଓ ବିଧାନ କହିବି। ଏହା ସାମବେଦର ଉତ୍ତମ ଅଙ୍ଗ—ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଅଳ୍ପ, ଅର୍ଥରେ ପ୍ରଚୁର॥୨୮॥

Verse 29

तानरागस्वरग्राममूर्च्छनानां तु लक्षणम् । पवित्रं पावनं पुण्यं यथा तुभ्यं प्रकीर्तितम् ॥ २९ ॥

ତାନ, ରାଗ, ସ୍ୱର, ଗ୍ରାମ ଓ ମୂର୍ଛନାର ଲକ୍ଷଣ ତୁମକୁ ଯଥାବିଧି କହାଗଲା। ଏହି ଉପଦେଶ ପବିତ୍ର, ପାବନ ଓ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ॥୨୯॥

Verse 30

शिक्षामाहुर्द्विजातीनामृग्यजुः सामलक्षणम् । सप्त स्वरास्रयो ग्रामा मृर्छनास्त्वेकविंशतिः ॥ ३० ॥

ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ପାଇଁ ‘ଶିକ୍ଷା’କୁ ଋକ୍, ଯଜୁଃ ଓ ସାମ ପରମ୍ପରାର ଲକ୍ଷଣବିଦ୍ୟା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହା ସପ୍ତ ସ୍ୱରାଶ୍ରିତ; ଗ୍ରାମ ସପ୍ତ, ମୂର୍ଛନା ଏକୋଇଶ॥୩୦॥

Verse 31

ताना एकोनपंचाशदित्येतस्स्वरमंडलम् । षड्जश्च ऋषभश्चैव गांधारो मध्यमस्तथा ॥ ३१ ॥

ତାନ ଉଣପଞ୍ଚାଶ ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ଏହାହିଁ ସ୍ୱରମଣ୍ଡଳର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା। ଏଥିରେ ଷଡ୍ଜ, ଋଷଭ, ଗାନ୍ଧାର ଓ ମଧ୍ୟମ ମଧ୍ୟ ଅଛି॥୩୧॥

Verse 32

पंचमो धैवतश्चैवं निषादः सप्तमः स्वरः । षड्जमध्यमगांधारास्त्रयो ग्रामाः प्रकीर्तिताः ॥ ३२ ॥

ପଞ୍ଚମ ସ୍ୱର ଧୈବତ ଓ ନିଷାଦ ସପ୍ତମ ସ୍ୱର। ଷଡ୍ଜ, ମଧ୍ୟମ, ଗାନ୍ଧାର—ଏହି ତିନି ଗ୍ରାମ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ॥୩୨॥

Verse 33

भूर्ल्लोकाज्जायते षड्जो भुवर्लोकाञ्च मध्यमः । स्वर्गाभ्राच्चैव गांधारो ग्रामस्थानानि त्रीणि हि ॥ ३३ ॥

ଭୂର୍ଲୋକରୁ ଷଡ୍ଜ ସ୍ୱର ଜନ୍ମେ, ଭୁବର୍ଲୋକରୁ ମଧ୍ୟମ; ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ଗାନ୍ଧାର ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ଏହି ତିନିଟି ହିଁ ଗ୍ରାମସ୍ଥାନର ମୂଳ ଆଧାର।

Verse 34

स्वराणां च विशेषेण ग्रामरागा इति स्मृताः । विंशतिर्मध्यमग्रामे षड्जग्रामे चतुर्दश ॥ ३४ ॥

ସ୍ୱରମାନଙ୍କର ବିଶେଷ ବିନ୍ୟାସକୁ ‘ଗ୍ରାମ-ରାଗ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତି କହେ। ମଧ୍ୟମ-ଗ୍ରାମରେ ଏମିତି କୁଡ଼ିଟି, ଷଡ୍ଜ-ଗ୍ରାମରେ ଚଉଦଟି।

Verse 35

तानान्पंचदशेच्छंति गांधारे सामगायिनाम् । नदी विशाला सुमुखी चित्रा चित्रवती मुखा ॥ ३५ ॥

ଗାନ୍ଧାର ଦେଶରେ ସାମଗାୟକମାନେ ପନ୍ଦର ତାନକୁ ମାନନ୍ତି। ନଦୀମାନେ—ବିଶାଳା, ସୁମୁଖୀ, ଚିତ୍ରା, ଚିତ୍ରବତୀ ଓ ମୁଖା।

Verse 36

बला चाप्यथ विज्ञेया देवानां सप्त मूर्छनाः । आप्यायिनी विश्वभृता चंद्रा हेमा कपर्दिनी ॥ ३६ ॥

‘ବଲା’ ଆଦିକୁ ଦେବମାନଙ୍କର ସପ୍ତ ମୂର୍ଛନା ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ—ଆପ୍ୟାୟିନୀ, ବିଶ୍ୱଭୃତା, ଚନ୍ଦ୍ରା, ହେମା, କପର୍ଦିନୀ—ଏହି ଦିବ୍ୟ ପ୍ରବାହ।

Verse 37

मैत्री च बार्हती चैव पितॄणां सप्त मूर्छनाः । षड्जे तूत्तरमंद्रा स्यादृषभे चाभिरूहता ॥ ३७ ॥

‘ମୈତ୍ରୀ’ ଓ ‘ବାର୍ହତୀ’—ଏହିଦୁଇଟି ପିତୃମାନଙ୍କ ସପ୍ତ ମୂର୍ଛନାରେ ଗଣ୍ୟ। ଷଡ୍ଜରେ ଏହା ଉତ୍ତର-ମନ୍ଦ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଋଷଭରେ ଉପରକୁ ଆରୋହ କରେ।

Verse 38

अश्वक्रांता तु गांधारे तृतीया मूर्च्छना स्मृता । मध्यमे खलु सौवीरा हृषिका पंचमे स्वरे ॥ ३८ ॥

ଗାନ୍ଧାର ସ୍ୱରକୁ ଆଧାର କରି ତୃତୀୟ ମୂର୍ଛନା ‘ଅଶ୍ୱକ୍ରାନ୍ତା’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ମଧ୍ୟମରେ ସେହି ‘ସୌବୀରା’ ଏବଂ ପଞ୍ଚମ ସ୍ୱରରେ ‘ହୃଷିକା’ କୁହାଯାଏ॥

Verse 39

धैवते चापि विज्ञेया मूर्छना तूत्तरा मता । निषादे रजनीं विद्यादृषीणां सप्त मूर्छनाः ॥ ३९ ॥

ଧୈବତ ସ୍ୱରରେ ‘ଉତ୍ତରା’ ନାମକ ମୂର୍ଛନା ଜ୍ଞେୟ। ନିଷାଦ ସ୍ୱରରେ ‘ରଜନୀ’ ନାମକ ମୂର୍ଛନା ଜାଣ; ଏହିପରି ଋଷିମାନେ ସପ୍ତ ମୂର୍ଛନା ଶିଖାଇଛନ୍ତି॥

Verse 40

उपजीवंति गंधर्वा देवानां सप्त मूर्छनाः । पितॄणां मूर्च्छनाः सप्त तथा यक्षा न संशयः ॥ ४० ॥

ଦେବମାନଙ୍କ ସପ୍ତ ମୂର୍ଛନା ଦ୍ୱାରା ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଜୀବନ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ପିତୃମାନଙ୍କ ସପ୍ତ ମୂର୍ଛନା ଏବଂ ଯକ୍ଷମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସେହି—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ॥

Verse 41

ऋषीणां मूर्छनाः सप्त यास्त्विमा लौकिकाः स्मृताः । षङ्जः प्रीणाति वै देवानृषीन्प्रीणाति चर्षभः ॥ ४१ ॥

ଋଷିମାନଙ୍କ ଏହି ସପ୍ତ ମୂର୍ଛନା ଲୋକିକ ପ୍ରୟୋଗରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ସ୍ୱରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଷଡ୍ଜ ଦେବମାନଙ୍କୁ ପ୍ରୀତ କରେ, ଏବଂ ଋଷଭ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ପ୍ରୀତ କରେ॥

Verse 42

पितॄन् प्रीणाति गांधारो गंधर्वान्मध्यमः स्वरः ॥ देवान्पितॄनृषींश्चैव स्वरः प्रीणाति पंचमः ॥ ४२ ॥

ଗାନ୍ଧାର ସ୍ୱର ପିତୃମାନଙ୍କୁ ପ୍ରୀତ କରେ, ଏବଂ ମଧ୍ୟମ ସ୍ୱର ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କୁ ପ୍ରୀତ କରେ। ପଞ୍ଚମ ସ୍ୱର ଦେବ, ପିତୃ ଓ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରୀତ କରେ॥

Verse 43

यक्षान्निषादः प्रीणाति भूतग्रामं च धैवतः । गानस्य तु दशविधा गुणवृत्तिस्तु तद्यथा ॥ ४३ ॥

ନିଷାଦ ସ୍ୱର ଯକ୍ଷମାନଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ, ଧୈବତ ସ୍ୱର ଭୂତଗଣକୁ ତୃପ୍ତ କରେ। ଏବେ ଗାନର ଗୁଣବୃତ୍ତି ଦଶ ପ୍ରକାର—ଯଥା ନିମ୍ନରେ।

Verse 44

रक्तं पूर्णमलंकृतं प्रसन्नं व्यक्तं विक्रुष्टं श्लक्ष्णं समं सुकुमारं मधुरमिति गुणास्तत्र रक्तं नाम वेणुवीणास्वराणामेकीभावं रक्तमित्युच्यते पूर्णं नाम स्वरश्रुतिपूरणाच्छंदः पादाक्षरं संयोगात्पूर्णमित्युच्यते अलंकृतं नामोरसि शिरसि कंठयुक्तमित्यलंकृतं प्रसन्नं नामापगतागद्गदनिर्विशंकं प्रसन्नमित्युच्यते व्यक्तं नाम पदपदार्थप्रकृतिविकारागमनोपकृत्तद्धितसमासधातुनिपातोपसर्गस्वरलिंगं वृत्तिवार्त्तिकविभक्त्यर्थवचनानां सम्यगुपपादनं व्यक्तमित्युच्यते विक्रुष्टं नामोञ्चैरुञ्चारितं व्यक्तपदाक्षरं विक्रुष्टमित्युच्यते श्लेक्ष्णं नाम द्रुतमविलंबितमुच्चनीचप्लुतसमाहारहेलतालोपनयादिभिरुपपादनाभिः श्लक्ष्णमित्युच्यते समं नामावापनिर्वापप्रदेशे प्रत्यंतरस्थानानां समासः सममित्युच्यते सुकुमारं नाम मृदुपदवर्णस्वरकुहगरणयुक्तं सुकुमारमित्युच्यते मधुरं नाम स्वभावोपनीतललितपदाक्षरगुणसमृद्धं मधुरमित्युच्यते एवमेतैर्दशभिर्गुणैर्युक्तं गानं भवति ॥ १ ॥

ଗାନର ଗୁଣ—ରକ୍ତ, ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅଲଙ୍କୃତ, ପ୍ରସନ୍ନ, ବ୍ୟକ୍ତ, ବିକୃଷ୍ଟ, ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣ, ସମ, ସୁକୁମାର, ମଧୁର। ‘ରକ୍ତ’ ଅର୍ଥ ବେଣୁ-ବୀଣା ସ୍ୱରର ଏକତ୍ୱ; ‘ପୂର୍ଣ୍ଣ’ ଅର୍ଥ ସ୍ୱର-ଶ୍ରୁତି ପୂରଣ କରି ଛନ୍ଦର ପାଦ-ଅକ୍ଷର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବା; ‘ଅଲଙ୍କୃତ’ ଅର୍ଥ ଉରସ, ଶିର ଓ କଣ୍ଠର ଯଥାଯଥ ଆଧାରରେ ଶୋଭିତ; ‘ପ୍ରସନ୍ନ’ ଅର୍ଥ ଅଡ଼ଖଳା ଓ ସନ୍ଦେହ ରହିତ ନିର୍ମଳ; ‘ବ୍ୟକ୍ତ’ ଅର୍ଥ ଶବ୍ଦ-ଅର୍ଥ ଓ ବ୍ୟାକରଣ (ଧାତୁ, ପ୍ରତ୍ୟୟ, ସମାସ ଆଦି) ସଠିକ୍ ସ୍ଥାପନ; ‘ବିକୃଷ୍ଟ’ ଅର୍ଥ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଉଚ୍ଚାରଣ; ‘ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣ’ ଅର୍ଥ ଦ୍ରୁତ, ଅବିଲମ୍ବ, ଉଚ୍ଚ-ନୀଚ-ପ୍ଲୁତ ସ୍ୱର ଓ ତାଳ-ଲୟର ସୁମେଳ; ‘ସମ’ ଅର୍ଥ ଉଠାଣ-ଛାଡ଼ାଣ ସ୍ଥାନରେ ମଧ୍ୟସ୍ଥାନର ସମ ଯୋଗ; ‘ସୁକୁମାର’ ଅର୍ଥ ମୃଦୁ ବର୍ଣ୍ଣ-ସ୍ୱରଯୁକ୍ତ; ‘ମଧୁର’ ଅର୍ଥ ସ୍ୱଭାବତଃ ଲଲିତ ଓ ଗୁଣସମୃଦ୍ଧ। ଏହି ଦଶ ଗୁଣରେ ଗାନ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।

Verse 45

भवन्ति चात्र श्लोकाः । शंकितं भीषणं भीतमुद्धुष्टमनुनासिकम् । काकस्वरं मूर्द्धगतं तथा स्थानविवर्जितम् ॥ ४४ ॥

ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି—ସନ୍ଦେହଯୁକ୍ତ, ଭୟଙ୍କର, ଭୀତ, ଅତ୍ୟଧିକ କର୍କଶ, ଅନୁନାସିକ; କାକସ୍ୱର ସଦୃଶ, ମୂର୍ଧ୍ନିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏବଂ ଯଥାଯଥ ଉଚ୍ଚାରଣ-ସ୍ଥାନ ବିହୀନ—ଏସବୁ ଦୋଷ ମନାଯାଏ।

Verse 46

विस्तरं विरसं चैव विश्लिष्टं विषमाहतम् । व्याकुलं तालहीनं च गीतिदोषाश्चतुर्दश ॥ ४५ ॥

ଅତ୍ୟଧିକ ବିସ୍ତାର (ଟାଣିବା), ରସହୀନତା, ବିଛିନ୍ନତା, ବିଷମ ଆଘାତ, ବ୍ୟାକୁଳତା, ଏବଂ ତାଳହୀନତା—ଏସବୁ (ଆଦି) ଗୀତିର ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଦୋଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଣ୍ୟ।

Verse 47

आचार्याः सममिच्छंति पदच्छेदं तु पंडिताः । स्त्रियो मधुरमिच्छंति विक्रुष्टमितरे जनाः ॥ ४६ ॥

ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ ସମ (ମାପଯୁକ୍ତ) ଗାନ ଇଚ୍ଛନ୍ତି; ପଣ୍ଡିତମାନେ ପଦଚ୍ଛେଦ—ସ୍ପଷ୍ଟ ଶବ୍ଦବିଭାଗ—ଇଚ୍ଛନ୍ତି। ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧୁର ସ୍ୱର ଚାହାନ୍ତି; ଅନ୍ୟ ଲୋକେ ଉଚ୍ଚ ଓ ଜୋରଦାର (ବିକୃଷ୍ଟ) ପାଠକୁ ପ୍ରିୟ ମାନନ୍ତି।

Verse 48

पद्मपत्रप्रभः षङ्ज ऋषभः शुकपिंजरः । कनकाभस्तु गांधारो मध्यमः कुंदसन्निभः ॥ ४७ ॥

ଷଡ୍ଜ ସ୍ୱର ପଦ୍ମପତ୍ର ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ; ଋଷଭ ଶୁକପକ୍ଷ ପରି ପିଙ୍ଗଳ। ଗାନ୍ଧାର ସୁବର୍ଣ୍ଣାଭ, ମଧ୍ୟମ କୁନ୍ଦପୁଷ୍ପ ପରି ଶ୍ୱେତ।

Verse 49

पंचमस्तु भवेत्कृष्णः पीतकं धैवतं विदुः । निषादः सर्ववर्णः स्यादित्येताः स्वरवर्णताः ॥ ४८ ॥

ପଞ୍ଚମ ସ୍ୱର କୃଷ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ, ଧୈବତ ପୀତବର୍ଣ୍ଣ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ। ନିଷାଦ ସର୍ବବର୍ଣ୍ଣମୟ—ଏହିପରି ସ୍ୱରବର୍ଣ୍ଣତା କୁହାଗଲା।

Verse 50

पंचमो मध्यमः षङ्ज इत्येते ब्राह्मणाः स्मृताः । ऋषभो धैवतश्चापीत्येतौ वै क्षत्रियावुभौ ॥ ४९ ॥

ପଞ୍ଚମ, ମଧ୍ୟମ, ଷଡ୍ଜ—ଏହି ସ୍ୱରମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭାବେ ସ୍ମୃତ। ଋଷଭ ଓ ଧୈବତ—ଏହି ଦୁଇଟି କ୍ଷତ୍ରିୟ ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି।

Verse 51

गांधारश्च निषादश्च वैश्यावर्द्धेन वै स्मृतौ । शूद्रत्वं विधिनार्द्धेन पतितत्वान्न संशयः ॥ ५० ॥

ଗାନ୍ଧାର ଓ ନିଷାଦ—ସ୍ମୃତିରେ ଅର୍ଧଭାଗେ ବୈଶ୍ୟ ଭାବେ ଗଣାଯାନ୍ତି। ବିଧିଅନୁସାରେ ଅର୍ଧଭାଗେ ଶୂଦ୍ର ମଧ୍ୟ; ପତିତତ୍ୱରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 52

ऋषभो मूर्छितवर्जितो धैवतसहितश्च पंचमो यत्र । निपतति मध्यमरागे स निषादं षाङ्जवं विद्यात् ॥ ५१ ॥

ମଧ୍ୟମ ରାଗରେ ଯେଉଁଠି ପଞ୍ଚମ ଧୈବତ ସହିତ ଅବରୋହ କରେ ଏବଂ ଋଷଭର ମୂର୍ଛିତ ଗତିକୁ ବର୍ଜନ କରେ—ସେଠାରେ ସେହି ନିଷାଦକୁ ଷାଞ୍ଜବ (ଷଡ୍ଜାଧାର) ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।

Verse 53

यदि पंचमो विरमते गांधारश्चांतरस्वरो भवति । ऋषभो निषादसहितस्तं पंचममीदृशं विद्यात् ॥ ५२ ॥

ଯଦି ପଞ୍ଚମ ସ୍ୱର ନ ଧ୍ୱନିତ ହୁଏ, ତେବେ ଗାନ୍ଧାର ଅନ୍ତରସ୍ୱର ହୁଏ; ଏବଂ ଋଷଭ ନିଷାଦସହିତ ଏହିପରି ପଞ୍ଚମରୂପେ ଜ୍ଞେୟ।

Verse 54

गांधारस्याधिपत्येन निषादस्य गतागतैः । धैवतस्य च दौर्बल्यान्मध्यमग्राम उच्यते ॥ ५३ ॥

ଗାନ୍ଧାରର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ, ନିଷାଦର ଆଗପଛ ଗତି, ଏବଂ ଧୈବତର ଦୁର୍ବଳତା ହେତୁ ଏହାକୁ ‘ମଧ୍ୟମ-ଗ୍ରାମ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 55

ईषत्पृष्टो निषादस्तु गांधारश्चाधिको भवेत् । धैवतः कंपितो यत्र स षङ्गयाम ईरितः ॥ ५४ ॥

ଯେଉଁଠି ନିଷାଦ ସ୍ୱର କେବଳ ଅଳ୍ପ ସ୍ପର୍ଶିତ ହୁଏ, ଗାନ୍ଧାର ପ୍ରଧାନ ହୁଏ, ଏବଂ ଧୈବତ କମ୍ପିତ ସ୍ୱରରେ ହୁଏ—ସେହି ରୀତି ‘ଷଙ୍ଗୟାମ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 56

अंतरस्वरसंयुक्तः काकलिर्यत्र दृश्यते । तं तु साधारितं विद्यात्पंचमस्थं तु कैशिकम् ॥ ५५ ॥

ଯେଉଁଠି ଅନ୍ତରସ୍ୱର ସହିତ କାକଲି ସ୍ୱର ଶୁଣାଯାଏ, ତାହାକୁ ‘ସାଧାରିତ’ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ତାହା ପଞ୍ଚମରେ ଥାଏ, ସେତେବେଳେ ‘କୈଶିକ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 57

कैशिकं भावयित्वा तु स्वरैः सर्वैः समंततः । यस्मात्तु मध्यमे न्यासस्तस्मात्कैशिकमध्यमः ॥ ५६ ॥

ସମସ୍ତ ସ୍ୱରଦ୍ୱାରା ଚତୁର୍ଦ୍ଦିଗରେ କୈଶିକକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବିକାଶ କରି, ଯେହେତୁ ତାହାର ନ୍ୟାସ ମଧ୍ୟମରେ ହୁଏ, ସେହିହେତୁ ଏହା ‘କୈଶିକ-ମଧ୍ୟମ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 58

काकलिर्दृश्यते यत्र प्राधान्यं पंचमस्य तु । कश्यपः कैशिकं प्राह मध्यमग्रामसंभवम् ॥ ५७ ॥

ଯେଉଁଠି କାକଲୀ ସ୍ୱର ଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ ଏବଂ ପଞ୍ଚମର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଥାଏ, ସେଠି କଶ୍ୟପ ମଧ୍ୟମ-ଗ୍ରାମସମ୍ଭବ ସେହି ରାଗଭେଦକୁ ‘କୈଶିକ’ ବୋଲି କହିଲେ।

Verse 59

गेति गेयं विदुः प्राज्ञा धेति कारुप्रवादनम् । वेति वाद्यस्य संज्ञेयं गंधर्वस्य प्ररोचनम् ॥ ५८ ॥

ପ୍ରାଜ୍ଞମାନେ ଜାଣନ୍ତି—‘ଗେତି’ ହେଉଛି ଗାଇବାଯୋଗ୍ୟ ଗେୟର ସଂଜ୍ଞା; ‘ଧେତି’ ହେଉଛି କଳାର କୁଶଳ ପ୍ରଦର୍ଶନ; ‘ବେତି’ ହେଉଛି ବାଦ୍ୟସଙ୍ଗୀତର ନାମ—ଏହିସବୁ ଗନ୍ଧର୍ବବିଦ୍ୟାର ପ୍ରୀତିକର ଅଙ୍ଗ।

Verse 60

सामवेदस्य स्वराणां सङ्गीतशास्त्रस्य स्वरेभ्यः तुलना । सामवेदः । सङ्गीतशास्त्रः । क्रुष्ट * । पञ्चमः । प्रथमः ॥ १ ॥

ଏବେ ସାମବେଦର ସ୍ୱରମାନଙ୍କୁ ସଙ୍ଗୀତଶାସ୍ତ୍ରର ସ୍ୱର ସହ ତୁଳନା—ସାମବେଦର ଯେ ସ୍ୱର, ସଙ୍ଗୀତଶାସ୍ତ୍ରରେ ସେ ‘କ୍ରୁଷ୍ଟ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସାମବେଦରେ ତାହା ‘ପଞ୍ଚମ’, ଏବଂ ସଙ୍ଗୀତପଦ୍ଧତିରେ ତାହାର ନାମ ‘ପ୍ରଥମ’।

Verse 61

मध्यमः । द्वितीयः ॥ २ ॥

‘ମଧ୍ୟମ’ ସ୍ୱରକୁ ସଙ୍ଗୀତପଦ୍ଧତିରେ ‘ଦ୍ୱିତୀୟ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ଏହା ଦ୍ୱିତୀୟ।

Verse 62

गान्धारः । तृतीयः ॥ ३ ॥

‘ଗାନ୍ଧାର’ ସ୍ୱରକୁ ସଙ୍ଗୀତପଦ୍ଧତିରେ ‘ତୃତୀୟ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ଏହା ତୃତୀୟ।

Verse 63

ऋषभः । चतुर्थः ॥ ४ ॥

(ନାମ) ଋଷଭ। (ସେ) ଚତୁର୍ଥ॥

Verse 64

षड्जः । मन्द्रः ॥ ५ ॥

ଷଡ୍ଜ—ମନ୍ଦ୍ର (ଗମ୍ଭୀର) ସ୍ୱରରେ॥

Verse 65

धैवतः । अतिस्वार्यः ॥ ६ ॥

ଧୈବତ—ଅତିସ୍ୱାର୍ୟ (ଅତ୍ୟୁଚ୍ଚ) ସ୍ୱରରେ॥

Verse 66

निषादः । यः सामगानां प्रथमः स वेणोर्मध्यमः स्वरः । यो द्वितीयः स गांधारस्तृतीयस्त्वृषभः स्मृतः ॥ ५९ ॥

ନିଷାଦ: ସାମଗାନରେ ଯେ ପ୍ରଥମ ସ୍ୱର, ସେହି ବୀଣାର ମଧ୍ୟମ ସ୍ୱର। ଯେ ଦ୍ୱିତୀୟ, ସେ ଗାନ୍ଧାର; ତୃତୀୟଟି ଋଷଭ ବୋଲି ସ୍ମୃତ॥

Verse 67

चतुर्थः षङ्ज इत्याहुः पंचमो धैवतो भवेत् । षष्ठो निषादो विज्ञेयः सप्तमः पंचमः स्मृतः ॥ ६० ॥

ଚତୁର୍ଥ ସ୍ୱରକୁ ଷଡ୍ଜ ବୋଲି କୁହନ୍ତି; ପଞ୍ଚମ ଧୈବତ ହୁଏ। ଷଷ୍ଠଟି ନିଷାଦ ବୋଲି ଜ୍ଞେୟ; ସପ୍ତମଟି ପଞ୍ଚମ ବୋଲି ସ୍ମୃତ॥

Verse 68

षङ्जं मयूरो वदति गावो रंभंति चर्षभम् । अजाविके तु गांधारं क्रौंचो वदति मध्यमम् ॥ ६१ ॥

ମୟୂର ଷଡ୍ଜ ସ୍ୱର ଉଚ୍ଚାରେ, ଗାଈମାନେ ଋଷଭ ସ୍ୱରରେ ରମ୍ଭା କରନ୍ତି। ଛେଳି ଓ ଭେଡ଼ାରେ ଗାନ୍ଧାର ସ୍ୱର, ଏବଂ କ୍ରୌଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀ ମଧ୍ୟମ ସ୍ୱର କହେ।