Bharata’s Attachment and the Palanquin Teaching on ‘I’ and ‘Mine’

Verse 1

नारद उवाच । श्रुतं मया महामाग तापत्रयचिकित्सितम् । तथापि मे मनो भ्रांतं न स्थितिं लभतेंऽजसा ॥ १ ॥

ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ମହାଭାଗ! ତ୍ରିତାପର ଚିକିତ୍ସା ମୁଁ ଶୁଣିଛି; ତଥାପି ମୋ ମନ ଭ୍ରାନ୍ତ, ସହଜରେ ସ୍ଥିରତା ପାଉନାହିଁ।

Verse 2

आत्मव्यतिक्रमं ब्रह्मन्दुर्जनाचरितं कथम् । सोढुं शक्येत मनुजैस्तन्ममाख्याहि मानद ॥ २ ॥

ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍! ଦୁର୍ଜନଙ୍କ କ୍ରୂର ଆଚରଣ ଓ ନିଜ ଆତ୍ମସମ୍ମାନର ଅତିକ୍ରମକୁ ମନୁଷ୍ୟ କିପରି ସହିପାରିବ? ହେ ମାନଦାତା, ମୋତେ କହ।

Verse 3

सूत उवाच । तच्छ्रृत्वा नारदेनोक्तं ब्रह्मपुत्रः सनंदनः । उवाच हर्षसंयुक्तः स्मरन्भरतचेष्टितम् ॥ ३ ॥

ସୂତ କହିଲେ—ନାରଦଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ସନନ୍ଦନ ହର୍ଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଭରତଙ୍କ ଆଦର୍ଶ ଚେଷ୍ଟା ସ୍ମରି ତେବେ କହିଲେ।

Verse 4

सनंदन उवाच । अत्र ते कथयिष्यामि इतिहासं पुरातनम् । यं श्रुत्वा त्वन्मनो भ्रांतमास्थानं लभते भृशम् ॥ ४ ॥

ସନନ୍ଦନ କହିଲେ—ଏଠାରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ପୁରାତନ ଇତିହାସ କହିବି; ତାହା ଶୁଣିଲେ ତୁମ ଭ୍ରାନ୍ତ ମନ ଦୃଢ଼ଭାବେ ନିଜ ଯଥାସ୍ଥାନ ପାଇବ।

Verse 5

आसीत्पुरा मुनिश्रेष्ट भरतो नाम भूपतिः । आर्षभो यस्य नाम्नेदं भारतं खण्डमुच्यते ॥ ५ ॥

ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ! ପୁରାକାଳରେ ଋଷଭଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭରତ ନାମକ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ; ତାଙ୍କ ନାମରୁ ଏହି ଭୂଭାଗ ‘ଭାରତଖଣ୍ଡ’ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 6

स राजा प्राप्तराज्यस्तु पितृपैतामहं क्रमात् । पालयामास धर्मेण पितृवद्रंजयन् प्रजाः ॥ ६ ॥

ସେ ରାଜା ପିତା-ପିତାମହଙ୍କ କ୍ରମାନୁସାରେ ରାଜ୍ୟ ପାଇ ଧର୍ମରେ ପାଳନ କଲେ; ପିତା ପରି ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ରଞ୍ଜିତ କରି ସୁଖୀ କଲେ।

Verse 7

ईजे च विविधैर्यज्ञैर्भगवंतमधोक्षजम् । सर्वदेवात्मकं ध्यायन्नानाकर्मसु तन्मतिः ॥ ७ ॥

ସେ ବିଭିନ୍ନ ଯଜ୍ଞମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭଗବାନ୍ ଅଧୋକ୍ଷଜଙ୍କୁ ଆରାଧନା କଲେ। ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ନାନା କର୍ମରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ମନ ତାଙ୍କରେ ହିଁ ନିଶ୍ଚଳ ରହିଲା॥

Verse 8

ततः समुत्पाद्य सुतान्विरक्तो विषयेषु सः । मुक्त्वा राज्यं ययौ विद्वान्पुलस्त्यपुहाश्रमम् ॥ ८ ॥

ତାପରେ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇ ସେ ବିଷୟଭୋଗରୁ ବିରକ୍ତ ହେଲେ। ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ସେ ବିଦ୍ୱାନ୍ ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ॥

Verse 9

शालग्रामं महाक्षेत्रं मुमुक्षुजनसेवितम् । तत्रासौ तापसो तापसो भूत्वा विष्णोराराधनं मुने ॥ ९ ॥

ଶାଳଗ୍ରାମ ଏକ ମହାକ୍ଷେତ୍ର, ମୋକ୍ଷକାମୀ ଲୋକମାନେ ଯେଉଁଠି ସେବା କରନ୍ତି। ହେ ମୁନେ, ସେଠାରେ ସେ ତପସ୍ବୀ ହୋଇ ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଆରାଧନା କଲେ॥

Verse 10

चकार भक्तिभावेन यथालब्धसपर्यया । नित्यं प्रातः समाप्लुत्य निर्मलेऽभलि नारद ॥ १० ॥

ହେ ନାରଦ, ସେ ଭକ୍ତିଭାବରେ ଯାହା ମିଳିଲା ତାହାଦ୍ୱାରା ପୂଜା କଲେ। ପ୍ରତିଦିନ ପ୍ରଭାତେ ନିର୍ମଳ ଜଳରେ ଭଲଭାବେ ସ୍ନାନ କରି ନିତ୍ୟକର୍ମ ପାଳନ କରୁଥିଲେ॥

Verse 11

उपतिष्टेद्रविं भक्त्या गृणन्ब्रह्माक्षरं परम् । अथाश्रमे समागत्य वासुदेवं जगत्पतिम् ॥ ११ ॥

ଭକ୍ତିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ପରମ ବ୍ରହ୍ମର ଅବିନାଶୀ ଅକ୍ଷରକୁ ଜପ-ସ୍ତୁତି କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରି ଜଗତ୍ପତି ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ॥

Verse 12

समाहृतैः स्वयं द्रव्यैः समित्कुशमृदादिभिः । फलैः पुष्पैंस्तथा पत्रैस्तुलस्याः स्वच्छवारिभिः ॥ १२ ॥

ନିଜେ ସଂଗ୍ରହ କରିଥିବା ସମିଧା, କୁଶ, ମୃତ୍ତିକା ଆଦି ଦ୍ରବ୍ୟ, ତଥା ଫଳ, ପୁଷ୍ପ, ପତ୍ର ଏବଂ ତୁଳସୀସହିତ ଶୁଦ୍ଧ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 13

पूजयन्प्रयतो भूत्वा भक्तिप्रसरसंप्लुतः । सचैकदा महाभागः स्नात्वा प्रातः समाहितः ॥ १३ ॥

ସେ ନିୟମିତ ଓ ଶୁଚି ହୋଇ ପୂଜା କରୁଥିଲେ, ଭକ୍ତିର ପ୍ରସାରରେ ପ୍ଲାବିତ; ଏକଦା ସେ ମହାଭାଗ ପ୍ରାତଃସ୍ନାନ କରି ମନକୁ ସମାହିତ କରି ବସିଲେ।

Verse 14

चक्रनद्यां जपंस्तस्थौ मुहुर्तत्रयमंबुनि । अथाजगाम तत्तीरं जलं पातुं पिपासिता ॥ १४ ॥

ଚକ୍ରନଦୀରେ ସେ ଜଳମଧ୍ୟରେ ନିମଗ୍ନ ହୋଇ ଜପ କରୁଥିବାବେଳେ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଲେ; ପରେ ପିପାସାରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ ଜଳ ପିବାକୁ ସେଇ ତଟକୁ ଆସିଲେ।

Verse 15

आसन्नप्रसवा ब्रह्मन्नैकैव हिणी वनात् । ततः समभवत्तत्र पीतप्राये जले तया ॥ १५ ॥

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ପ୍ରସବ ସନ୍ନିକଟ ଥିବା ଗୋଟିଏ ହରିଣୀ ବନରୁ ବାହାରିଲା; ତାପରେ ସେଠାରେଇ, ତାହା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାୟ ପିଆଯାଇଥିବା ଜଳ ପାଖରେ, ସେ ପ୍ରସବ କଲା।

Verse 16

सिंहस्य नादः सुमहान् सर्वप्राणिभयंकरः । ततः सा सिंहसन्नादादुत्प्लुता निम्नगातटम् ॥ १६ ॥

ସିଂହର ଗର୍ଜନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଭୟ ଦେବାଳିଆ ଥିଲା; ସେଇ ସିଂହନାଦ ଶୁଣି ସେ ଉତ୍ପ୍ଲୁତ ହୋଇ ନଦୀର ନିମ୍ନ ତଟକୁ ପହଞ୍ଚିଲା।

Verse 17

अत्युञ्चारोहणेनास्या नद्यां गर्भः पपात ह । तमुह्यमानं वेगेन वीचिमालापरिप्लुतम् ॥ १७ ॥

ସେ ଅତ୍ୟଧିକ ହଠାତ୍ ଚଢ଼ିଯିବାରୁ ତାହାର ଗର୍ଭ ନଦୀରେ ପଡ଼ିଗଲା। ପ୍ରବାହର ବେଗେ ଭାସି, ତରଙ୍ଗମାଳାରେ ଆବୃତ ହେଲା।

Verse 18

जग्राह भरतो गर्भात्पतितं मृगपोतकम् । गर्भप्रच्युतिदुःखेन प्रोत्तुंगाक्रणेन च ॥ १८ ॥

ଭରତ ଗର୍ଭରୁ ପଡ଼ିଥିବା ସେଇ ମୃଗପୋତକକୁ ଉଠାଇନେଲେ। ଗର୍ଭପ୍ରଚ୍ୟୁତିର ଦୁଃଖ ଓ ଉଚ୍ଚ କରୁଣ କ୍ରନ୍ଦନରେ ସେ ବ୍ୟଥିତ ହେଲେ।

Verse 19

मुनीन्द्र सा तु हरिणी निपपात ममार च । हरिणीं तां विलोक्याथ विपन्नां नृपतापसः ॥ १९ ॥

ହେ ମୁନୀନ୍ଦ୍ର! ସେଇ ହରିଣୀ ଢଳିପଡ଼ି ମରିଗଲା। ମୃତ ହରିଣୀକୁ ଦେଖି ତପସ୍ବୀ ହୋଇଥିବା ରାଜା ଶୋକାକୁଳ ହେଲେ।

Verse 20

मृगपोतं समागृह्य स्वमाश्रममुपागतः । चकारानुदिनं चासौ मृगपोतस्य वै नृपः ॥ २० ॥

ମୃଗପୋତକକୁ ନେଇ ସେ ରାଜା ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଆସିଲେ। ଏବଂ ପ୍ରତିଦିନ ସେ ମୃଗପୋତକର ସେବା-ସମ୍ଭାଳ କରୁଥିଲେ।

Verse 21

पोषणं पुष्यमाणश्च स तेन ववृधे मुने । चचाराश्रमपर्यंतं तृणानि गहनेषु सः ॥ २१ ॥

ହେ ମୁନେ! ପୋଷଣ ପାଇ ଏବଂ ନିରନ୍ତର ପାଳିତ ହୋଇ ସେ ବଢ଼ିଲା। ଆଶ୍ରମ ସୀମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଘୁରି, ଘନ ଝାଡ଼ିରେ ତୃଣ ଚରୁଥିଲା।

Verse 22

दूरं गत्वा च शार्दूलत्रासादभ्याययौ पुनः । प्रातर्गत्वादिदूरं च सायमायात्यथाश्रमम् ॥ २२ ॥

ସେ ଦୂରକୁ ଯାଇ, ବାଘଭୟରୁ ପୁଣି ଫେରିଆସିଲା। ପ୍ରଭାତେ ବାହାରି ଅତି ଦୂର ଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ପୁଣି ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରୁଥିଲା॥২২॥

Verse 23

पुनश्च भरतस्याभूदाश्रमस्योटजांतरे । तस्यतस्मिन्मृगे दूरसमीपपरिवर्तिनि ॥ २३ ॥

ପୁଣି ଭରତଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ—କୁଟିରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ—ତାଙ୍କ ମନ ସେଇ ହରିଣ ପାଖକୁ ବାରମ୍ବାର ଫେରୁଥିଲା; ସେ ହରିଣ କେବେ ଦୂରେ, କେବେ ନିକଟେ ଘୁରୁଥିଲା॥২৩॥

Verse 24

आसीञ्चेतः समासक्तं न तथा ह्यच्युते मुने । विमुक्तराज्यतनयः प्रोज्झिताशेषबांधवः ॥ २४ ॥

ହେ ମୁନି, ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ଚିତ୍ତ ଗଭୀର ଆସକ୍ତିରେ ବନ୍ଧିଗଲା; କିନ୍ତୁ ଅଚ୍ୟୁତ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପ୍ରତି ସେପରି ନୁହେଁ। ରାଜ୍ୟ ଓ ପୁତ୍ରକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ ମଧ୍ୟ, ଅବିନାଶୀ ପରମେଶ୍ୱରେ ସମଭକ୍ତି ଜାଗ୍ରତ ହେଲା ନାହିଁ॥২৪॥

Verse 25

ममत्व स चकारोञ्चैस्तस्मिन्हरिणपोतके । किं वृकैभक्षितो व्याघ्नैः किं सिंहेन निपातितः ॥ २५ ॥

ସେ ହରିଣପୋଟକ ପ୍ରତି ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ ମମତା ବଢ଼ାଇ ଭାବିଲା—“କି ନେଆଳମାନେ ଖାଇଦେଲେ? ବାଘମାନେ ଧରିନେଲେ? କିମ୍ବା ସିଂହ ତାକୁ ପତିତ କରିଦେଲା?”॥২৫॥

Verse 26

चिरायमाणे निष्कांते तस्यासीदिति मानसम् । प्रीतिप्रसन्नवदनः पार्श्वस्थे चाभवन्मृगे ॥ २६ ॥

ସେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ବାହାରିଲା ନାହିଁ ବୋଲି ତାଙ୍କ ମନରେ ଭାବ ଉଠିଲା—“ତାଙ୍କୁ କିଛି ହେଲା କି?” ଏବଂ ସେ ମୃଗ ପ୍ରୀତି-ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରସନ୍ନ ମୁଖ ନେଇ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ହିଁ ଦାଁଡ଼ି ରହିଲା॥২৬॥

Verse 27

समाधिभंगस्तस्यासीन्ममत्वाकृष्टमानसः । कालेन गच्छता सोऽथ कालं चक्रे महीपतिः ॥ २७ ॥

ତାହାର ସମାଧି ଭଙ୍ଗ ହେଲା, କାରଣ ‘ମୋର’ ମମତ୍ୱ ତାହାର ମନକୁ ଆକର୍ଷିଲା। କାଳ ଗତି କରୁଥିବାବେଳେ ସେ ମହୀପତି ରାଜା ମଧ୍ୟ ଯଥାକାଳ କାଳାଧୀନ ହୋଇ ଅନ୍ତ ପାଇଲା।

Verse 28

पितेव सास्त्रं पुत्रेण मृगपोतेन वीक्षितः । मृगमेव तदाद्राक्षीत्त्यजन्प्राणानसावपि ॥ २८ ॥

ପିତା ଯେପରି ସ୍ନେହରେ ପୁତ୍ରକୁ ଦେଖେ, ସେପରି ସେ ମୃଗଶାବକକୁ ନିହାରିଲା। ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସେ କେବଳ ମୃଗକୁ ଦେଖିଲା; ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରୁଥିବାବେଳେ ମଧ୍ୟ ମନ ତାହାରେ ଅଟୁଟ ରହିଲା।

Verse 29

मृगो बभूव स मुने तादृशीं भावनां गतः । जाति स्मरत्वादुद्विग्नः संसारस्य द्विजोत्तम ॥ २९ ॥

ହେ ମୁନେ, ସେପରି ଭାବନାକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ସେ ମୃଗ ହୋଇଗଲା। ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ପୂର୍ବଜନ୍ମ ସ୍ମରଣ ଥିବାରୁ ସେ ସଂସାରରେ ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ହେଲା।

Verse 30

विहाय मातरं भूयः शालग्राममुपाययौ । शुष्कैस्तृणैस्तथा पर्णैः स कुर्वन्नात्मपोषणम् ॥ ३० ॥

ସେ ପୁଣି ମାତାକୁ ଛାଡ଼ି ଶାଳଗ୍ରାମକୁ ଗଲା। ସେଠାରେ ଶୁଷ୍କ ତୃଣ ଓ ପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଆହାର କରି ଆତ୍ମପୋଷଣ କଲା।

Verse 31

मृगत्वहेतुभूतस्य कर्मणो निष्कृतिं ययौ । तत्र चोत्सृष्टदेहोऽसौ जज्ञे जातिस्मरो द्विजः ॥ ३१ ॥

ମୃଗତ୍ୱର କାରଣ ହୋଇଥିବା କର୍ମର ସେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କଲା। ସେଠାରେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି, ପୂର୍ବଜନ୍ମସ୍ମରଣଯୁକ୍ତ ଦ୍ୱିଜ ଭାବେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନେଲା।

Verse 32

सदाचारवतां शुद्धे यागिनां प्रवरे कुले । सर्वविज्ञान संपन्नः सर्वशास्त्रार्थतत्त्ववित् ॥ ३२ ॥

ସେ ସଦାଚାରୀ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତାମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପବିତ୍ର କୁଳରେ ଜନ୍ମି, ସର୍ବବିଜ୍ଞାନସମ୍ପନ୍ନ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ-ତତ୍ତ୍ୱର ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାତା ଥିଲେ।

Verse 33

अपश्यत्स मुनिश्रेष्टः स्वात्मानं प्रकृतेः परम् । आत्मनोधिगतज्ञानाद्द्वेवादीनि महामुने ॥ ३३ ॥

ତେବେ ସେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ପ୍ରକୃତିର ପରେ ଥିବାରୂପେ ଦର୍ଶନ କଲେ; ହେ ମହାମୁନି, ଆତ୍ମସାକ୍ଷାତ୍ ଜ୍ଞାନରେ ଦ୍ୱେଷ ଆଦି କ୍ଲେଶ ନିବୃତ୍ତ ହେଲା।

Verse 34

सर्वभूतान्यभे देन ददर्श स महामतिः । न पपाठ गुरुप्रोक्तं कृतोपनयनः श्रुतम् ॥ ३४ ॥

ସେ ମହାମତି ସମସ୍ତ ଭୂତକୁ ଅଭେଦଭାବେ ଦେଖିଲେ; ତଥାପି ଉପନୟନ ସଂସ୍କାର ହେଲା ପରେ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁ କହିଥିବା ଶ୍ରୁତି ପଢ଼ିଲେ ନାହିଁ।

Verse 35

न ददर्श च कर्माणि शास्त्राणि जगृहे न च । उक्तोऽपि बहुशः किंचिज्जंड वाक्यमभाषत ॥ ३५ ॥

ସେ ବିଧିନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କର୍ମକୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ, ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କଲେ ନାହିଁ; ବହୁବାର କହିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ କେବଳ କିଛି ଜଡ, ଅର୍ଥହୀନ କଥା କହୁଥିଲେ।

Verse 36

तदप्यसंस्कारगुणं ग्रामभाषोक्तिसंयुतम् । अपद्धस्तवपुः सोऽपि मलिनांबरधृङ् मुने ॥ ३६ ॥

ତାହାର କଥା ମଧ୍ୟ ସଂସ୍କାରଗୁଣହୀନ, ଗ୍ରାମ୍ୟ ଭାଷାର ଉକ୍ତି ସହ ମିଶିଥିଲା; ହେ ମୁନି, ସେ ମଧ୍ୟ ଅସଜ୍ଜିତ ଦେହଧାରୀ ଓ ମଲିନ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧୁଥିଲେ।

Verse 37

क्लिन्नदंतांतरः सर्वैः परिभूतः स नागरैः । संमानेन परां हानिं योगर्द्धेः कुरुते यतः ॥ ३७ ॥

ଦାନ୍ତମଧ୍ୟରେ ମଳିନତା ଲାଗି ଅଶୁଚି ଦେଖାଗଲେ ନଗରବାସୀ ସମସ୍ତେ ତାକୁ ଅବମାନ କରନ୍ତି; କାରଣ ଏମିତି ଅପମାନରେ ଯୋଗସିଦ୍ଧି ଓ ସମୃଦ୍ଧିର ମହାହାନି ହୁଏ।

Verse 38

जनेनावमतो योगी योगसिद्धिं च विंदति । तस्माञ्चरेत वै योगी सतां धर्ममदूषयन् ॥ ३८ ॥

ଲୋକେ ଅବମାନ କଲେ ମଧ୍ୟ ଯୋଗୀ ଯୋଗସିଦ୍ଧି ପାଏ। ତେଣୁ ଯୋଗୀ ସତ୍ଜନଙ୍କ ଧର୍ମକୁ ଦୂଷିତ ନକରି ଆଚରଣ କରୁ।

Verse 39

जना यथावमन्येयुर्गच्छेयुर्नैव संगतिम् । हिरण्यगर्भवचनं विचिंत्येत्थं महामतिः ॥ ३९ ॥

ଲୋକେ ତାକୁ ଅବମାନ କରୁନ୍ତୁ ଓ ସଙ୍ଗତିକୁ ମଧ୍ୟ ନ ଆସୁନ୍ତୁ, ତଥାପି ମହାମତି ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ (ବ୍ରହ୍ମା)ଙ୍କ ବଚନକୁ ଏଭଳି ଚିନ୍ତନ କରୁ।

Verse 40

आत्मानं दर्शयामास जडोन्मत्ताकृतिं जने । भुंक्ते कुल्माषवटकान् शाकं त्रन्यफलं कणान् ॥ ४० ॥

ସେ ଲୋକମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ନିଜକୁ ଜଡ ଓ ଉନ୍ମତ୍ତ ପରି ଦେଖାଇଲା; ଏବଂ ସେ ରୁକ୍ଷ ଆହାର—ସିଜା ଧାନ୍ୟର ଗୋଲା, ଶାକ, ବନଫଳ ଓ ଛିଟା କଣା—ଖାଇ ଜୀବନ ଯାପନ କଲା।

Verse 41

यद्यदाप्नोति स बहूनत्ति वै कालसंभवम् । पितर्युपरते सोऽथ भ्रातृभ्रातृव्यबांधवैः ॥ ४१ ॥

ମଣିଷ ଯେଉଁ ଧନ ଯେତେ ଲାଭ କରେ, ସେ ଧନ କାଳଜନିତ; ନିଶ୍ଚୟ ଅନେକେ ତାହା ଭୋଗ କରନ୍ତି। ପିତା ପରଲୋକଗତ ହେଲେ ପରେ ସେଇ ଧନ ଭାଇ, ଭାଇପୋ ଓ ଅନ୍ୟ ବାନ୍ଧବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

Verse 42

कारितः क्षेत्रकर्मादि कदन्नाहारपोषितः । सरूक्षपीनावयवो जडकारी च कर्मणि ॥ ४२ ॥

କ୍ଷେତ୍ରକର୍ମ ଆଦି କଠିନ ପରିଶ୍ରମରେ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ରୁକ୍ଷ ଓ ନିମ୍ନ ଆହାରରେ ପୋଷିତ; ତାହାର ଅଙ୍ଗ ଶୁଷ୍କ‑କୃଶ ହେଲା ଏବଂ କାମରେ ଜଡ ଓ ମନ୍ଦ ହୋଇଗଲା।

Verse 43

सर्वलोकोपकरणं बभूवाहारवेतनः । तं तादृशमसंस्कारं विप्राकृतिविचेष्टितम् ॥ ४३ ॥

ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଉପକାରୀ ଦାସ ହେଲା; ଦରମା ଭାବେ କେବଳ ଆହାର ମାତ୍ର ପାଇଲା। ତଥାପି ସେ ଅସଂସ୍କୃତ ରହିଲା—ବିପ୍ରସ୍ୱଭାବ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅନୁଚିତ ଆଚରଣ କଲା।

Verse 44

क्षत्ता सौवीरराज्यस्य विष्टियोग्यममन्यत । स राजा शिबिकारूढो गंतुं कृतमतिर्द्विज ॥ ४४ ॥

ହେ ଦ୍ୱିଜ! ସୌବୀର ରାଜ୍ୟର କ୍ଷତ୍ତା ତାକୁ ବିଷ୍ଟି (ବେଗାର) ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ବୋଲି ମନେ କଲା। ରାଜା ଶିବିକାରେ ଆରୂଢ଼ ହୋଇ ଯାତ୍ରାକୁ ଯିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କରିଥିଲେ।

Verse 45

बभूवेक्षुमतीतीरे कपिलर्षेर्वराश्रमम् । श्रेयः किमत्र संसारे दुःखप्राये नृणामिति ॥ ४५ ॥

ଇକ୍ଷୁମତୀ ନଦୀତଟେ କପିଲ ଋଷିଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଶ୍ରମ ଥିଲା। (ସେ ଭାବିଲା:) ‘ଦୁଃଖପ୍ରାୟ ଏହି ସଂସାରରେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ସତ୍ୟ ଶ୍ରେୟ କ’ଣ?’

Verse 46

प्रष्टुं तं मोक्षधर्मज्ञं कपिलाख्यं महामुनिम् । उवाह शिबिकामस्य क्षत्तुर्वचनचोदितः ॥ ४६ ॥

ମୋକ୍ଷଧର୍ମଜ୍ଞ କପିଲନାମ ମହାମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, କ୍ଷତ୍ତାର ଆଦେଶରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ସେ ଶିବିକାଟିକୁ ବହିଲା।

Verse 47

नृणां विष्टिगृहीतानामन्येषां सोऽपि मध्यगः । गृहीतो विष्टिना विप्र सर्वज्ञानैकभाजनम् ॥ ४७ ॥

ବିଷ୍ଟି ନାମକ ଅଶୁଭ ପ୍ରଭାବରେ ଗ୍ରହୀତ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ, ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ମୁନି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବିଷ୍ଟିଦ୍ୱାରା ଧରାପଡ଼ିଲେ—ଯିଏ ସର୍ବଜ୍ଞାନର ଏକମାତ୍ର ପାତ୍ର।

Verse 48

जातिस्मरोऽसौ पापस्य क्षयकाम उवाह ताम् । ययौ जडगतिस्तत्र युगमात्रावलोकनम् ॥ ४८ ॥

ଜାତିସ୍ମର ଥିବା ସେ, ପାପକ୍ଷୟ ଇଚ୍ଛାରେ, ତାକୁ ବିବାହ କଲା। ପରେ ଜଡ ଭଳି ଗତି କରି ସେଠାରେ ରହିଲା, ଯେନେ ଯୁଗମାତ୍ର ଦେଖି ରହିଲା।

Verse 49

कुर्वन्मतिमतां श्रेष्टस्ते त्वन्ये त्वरितं ययुः । विलोक्य नृपतिः सोऽथ विषमं शिबिकागतम् ॥ ४९ ॥

ମତିମାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସେ ଯେତେବେଳେ ବିଚାର କରୁଥିଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ଶୀଘ୍ର ଆଗକୁ ଗଲେ। ତାପରେ ରାଜା ପାଳଙ୍କିର ବିଷମ ଚଳନ ଦେଖି ଧ୍ୟାନ ଦେଲେ।

Verse 50

किमेतदित्याह समं गम्यतां शिबिकावहाः । पुनस्तथैव शिबिकां विलोक्य विषमां हसन् ॥ ५० ॥

ସେ କହିଲେ, “ଏହା କ’ଣ? ହେ ପାଳଙ୍କିବାହକମାନେ, ସମ ଭାବେ ଚାଲ।” ପୁଣି ସେହିପରି ପାଳଙ୍କି ବିଷମ ହେଉଥିବା ଦେଖି ସେ ହସିଲେ।

Verse 51

नृपः किमेऽतदित्याह भवद्भिर्गम्यतेऽन्यथा । भूपतेर्वदतस्तस्य श्रुत्वेत्थं बहुशो वचः । शिबिकावाहकाः प्रोचुरयं यातीत्यसत्वरम् ॥ ५१ ॥

ରାଜା କହିଲେ, “ଏହା କ’ଣ? ତୁମେ ଅନ୍ୟଥା, ଭୁଲ ଭାବେ ଚାଲୁଛ।” ଭୂପତିଙ୍କ ଏପରି କଥା ବହୁବାର ଶୁଣି ପାଳଙ୍କିବାହକମାନେ କହିଲେ, “ଏହି ଲୋକ ଚାଲୁଛି,” ଏବଂ ସେମାନେ ଅତିତ୍ୱରା ବିନା ଆଗକୁ ଗଲେ।

Verse 52

राजोवाच । किं श्रांतोऽस्यल्पमध्वानं त्वयोढा शिबिका मम । किमायाससहो न त्वं पीवा नासि निरीक्ष्यसे ॥ ५२ ॥

ରାଜା କହିଲେ—ପଥ ଅଳ୍ପ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋ ଶିବିକା ବହି ତୁମେ କ୍ଳାନ୍ତ ହେଲ କି? ପରିଶ୍ରମ ସହି ପାରୁନାହ କି? ତୁମେ ବଳବାନ ନୁହ କି? ଦେଖିଲେ ତେଣୁ ଲାଗୁନାହିଁ।

Verse 53

ब्राह्मण उवाच । नाहं पीवा न चैवोढा शिबिका भवतो मया । न श्रांतोऽस्मि न चायासो वोढान्योऽस्ति महीपते ॥ ५३ ॥

ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ—ମୁଁ ମଦ୍ୟପାନୀ ନୁହେଁ, ଆପଣଙ୍କ ଶିବିକାର ବୋହିବାଳା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ମୁଁ କ୍ଳାନ୍ତ ନୁହେଁ, ମୋତେ କଷ୍ଟ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ହେ ମହୀପତେ। ବୋହିବାଳା ଅନ୍ୟ ଜଣେ।

Verse 54

राजोवाच । प्रत्यक्षं दृश्यते पीवात्वद्यापि शिबिका त्वयि । श्रमश्च भारो द्वहने भवत्येव हि देहिनाम् ॥ ५४ ॥

ରାଜା କହିଲେ—ଆଜି ମଧ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖାଯାଉଛି; ଶିବିକା ତୁମ ଉପରେ ଭାରି ଅଛି। ଦେହଧାରୀମାନଙ୍କୁ ଭାର ବହିଲେ କ୍ଳାନ୍ତି ଓ ଭାରବୋଧ ନିଶ୍ଚୟ ହୁଏ।

Verse 55

ब्राह्मण उवाच । प्रत्यक्षं भवता भूप यद्दृष्टं मम तद्वद । बलवानबलश्चेति वाच्यं पश्चाद्विशेषणम् ॥ ५५ ॥

ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ—ହେ ଭୂପ! ଆପଣ ଯାହା ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖିଛନ୍ତି, ସେହି କଥା କହନ୍ତୁ। ‘ବଳବାନ’ ‘ଦୁର୍ବଳ’ ଇତ୍ୟାଦି ବିଶେଷଣ ପରେ, ଗୌଣ ଭେଦରୂପେ କହିବା ଉଚିତ।

Verse 56

त्वयोढा शिबिका चेति त्वय्यद्यापि च संस्थिता । मिथ्या तदप्यत्र भवान् श्रृणोतु वचनं मम ॥ ५६ ॥

‘ଶିବିକା ତୁମେ ବହିଲ’—ଏହି ଧାରଣା ଆଜି ମଧ୍ୟ ତୁମ ମନରେ ଅଟୁଟ; କିନ୍ତୁ ତାହା ମିଥ୍ୟା। ଏଥିରେ ମୋ କଥା ଶୁଣ।

Verse 57

भूमौ पादयुगं चाथ जंघे पादद्वये स्थिते । ऊरु जंघाद्वयावस्थौ तदाधारं तथोदरम् ॥ ५७ ॥

ଭୂମିରେ ପାଦଯୁଗଳ ନ୍ୟସ୍ତ; ସେଇ ଦୁଇ ପାଦରେ ଜଂଘା ଅବସ୍ଥିତ। ଜଂଘାଦ୍ୱୟ ଉପରେ ଊରୁ ରହେ, ତାହାର ଆଧାର ଉଦର (ଧଡ଼) ଅଟେ।

Verse 58

वक्षस्थलं तथा बाहू स्कंधौ चोदरसंस्थितौ । स्कंधाश्रितयें शिबिका ममाधारोऽत्र किंकृतः ॥ ५८ ॥

ବକ୍ଷସ୍ଥଳ, ବାହୁ ଓ ସ୍କନ୍ଧ—ସବୁ ଉଦରରେ ସଂସ୍ଥିତ। ଏହି ଶିବିକା ସ୍କନ୍ଧରେ ଆଶ୍ରିତ; ତେବେ ଏଠାରେ ‘ମୁଁ’ର ଆଧାର କ’ଣ, ଏବଂ ପ୍ରକୃତରେ ବହନ ହେଉଛି କିଏ?

Verse 59

शिबिकायां स्थितं चेदं देहं त्वदुपलक्षितम् । तत्र त्वमहमप्यत्रेत्युच्यते चेदमन्यथा ॥ ५९ ॥

ଯଦି ଶିବିକାରେ ଥିବା ଏହି ଦେହକୁ ‘ତୁମେ’ ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ, ତେବେ ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ‘ତୁମେ ସେଠି, ମୁଁ ଏଠି’ ବୋଲି କୁହାଯାଇପାରେ; କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟ ତ ଅନ୍ୟଥା।

Verse 60

अहं त्वं च तथान्ये च भूतैरुह्याश्च पार्थिव । गुणप्रवाहपतितो भूतवर्गोऽपि यात्ययम् ॥ ६० ॥

ହେ ପାର୍ଥିବ! ମୁଁ, ତୁମେ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ—ବୃକ୍ଷାଦି ସ୍ଥାବର ଭୂତମାନେ ମଧ୍ୟ—ଏହି ସମଗ୍ର ଭୂତବର୍ଗ ଗୁଣପ୍ରବାହରେ ପତିତ ହୋଇ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦିଗକୁ ଯାଏ।

Verse 61

कर्मवश्या गुणश्चैते सत्त्वाद्याः पृथिवीपते । अविद्यासंचितं कर्मतश्चाशेषेषु जंतुषु ॥ ६१ ॥

ହେ ପୃଥିବୀପତେ! ସତ୍ତ୍ୱାଦି ଏହି ଗୁଣମାନେ ମଧ୍ୟ କର୍ମର ବଶରେ ଅଛନ୍ତି। ଅବିଦ୍ୟାରୁ କର୍ମ ସଞ୍ଚିତ ହୁଏ, ଏବଂ ସେହି କର୍ମ ଅଶେଷ ସମସ୍ତ ଜନ୍ତୁମାନଙ୍କରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।

Verse 62

आत्मा शुद्धोऽक्षरः शांतो निर्गुणः प्रकृते परः । प्रवृद्ध्यपचयौ न स्त एकस्याखिलजंतुषु ॥ ६२ ॥

ଆତ୍ମା ଶୁଦ୍ଧ, ଅକ୍ଷୟ ଓ ଶାନ୍ତ; ସେ ନିର୍ଗୁଣ ଏବଂ ପ୍ରକୃତିର ପରେ। ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଅବସ୍ଥିତ ସେଇ ଏକ ଆତ୍ମାର ନ ବୃଦ୍ଧି ଅଛି, ନ କ୍ଷୟ।

Verse 63

यदा नोपचयस्तस्य नचैवापचयो नृप । तदापि बालिशोऽसि त्वं कया युक्त्या त्वयेरितम् ॥ ६३ ॥

ହେ ନୃପ! ଯେତେବେଳେ ତାହାର ନ ବୃଦ୍ଧି ଅଛି, ନ କ୍ଷୟ, ତଥାପି ତୁମେ ବାଳିଶ। କେଉଁ ଯୁକ୍ତିରେ ତୁମେ ଏହା କହିଲ?

Verse 64

भूपादजंघाकट्यूरुजठरादिषु संस्थिता । शिबिकेयं यदा स्कंधे तदा भारः समस्त्वया ॥ ६४ ॥

ଏହି ଶିବିକା ଯେତେବେଳେ ଭୂମିରେ—ପାଦ, ଜଂଘା, କଟି, ଊରୁ, ଜଠର ଆଦିରେ—ଆଧାରିତ ଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଅନେକଙ୍କ ସହାରା ଥାଏ; କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଏହା ତୁମ କାନ୍ଧରେ ରଖାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଭାର ତୁମେ ଏକା ଭୋଗ କର।

Verse 65

तथान्यजंतुभिर्भूप शिबिकोढान केवलम् । शैलद्रुमगृहोत्थोऽपि पृथिवीसंभवोऽपि च ॥ ६५ ॥

ହେ ଭୂପ! ସେହିପରି ଏହି ଶିବିକା ଓ ଏହାକୁ ବୋହିବା କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ କେବଳ ଅନ୍ୟ ଜୀବମାନଙ୍କର। ପର୍ବତ, ବୃକ୍ଷ ଓ ଗୃହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଯାହା କିଛି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପୃଥିବୀରୁ ଜନ୍ମିତ।

Verse 66

यथा पुंसः पृथग्भावः प्राकृतैः करणैर्नृप । सोढव्यः सुमहान्भारः कतमो नृप ते मया ॥ ६६ ॥

ହେ ନୃପ! ଯେପରି ମନୁଷ୍ୟର ପୃଥକ୍-ଭାବ ପ୍ରାକୃତ କରଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେପରି ‘ସୁମହାନ ଭାର’ ବୋଲି ଯାହା, ସେ ମଧ୍ୟ ଧାରଣାମାତ୍ର। କହ, ହେ ରାଜନ, ତୁମର କେଉଁ ଭାରକୁ ମୁଁ ବୋହିବି?

Verse 67

यद्द्रव्यो शिबिका चेयं तद्द्रव्यो भूतसंग्रहः । भवतो मेऽखिलस्यास्य समत्वेनोपबृंहितः ॥ ६७ ॥

ଯେ ଦ୍ରବ୍ୟରୁ ଏହି ଶିବିକା ନିର୍ମିତ, ସେହି ଦ୍ରବ୍ୟରୁ ଜୀବମାନଙ୍କର ସମୁଦାୟ ମଧ୍ୟ ଗଠିତ। ଆପଣଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ସମତା-ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ୍‌ ବିଷୟରେ ମୋର ବୋଧ ଦୃଢ଼ ହୋଇଛି।

Verse 68

सनंदन उवाच । एवमुक्त्वाऽभवंन्मौनी स वहञ्शिबिकां द्विजः । सोऽपि राजाऽवतीर्योर्व्यां तत्पादौ जगृहे त्वरन् ॥ ६८ ॥

ସନନ୍ଦନ କହିଲେ: ଏପରି କହି ସେ ଦ୍ୱିଜ ମୌନ ହୋଇ ଶିବିକା ବହନ କରି ଚାଲିଲା। ରାଜା ମଧ୍ୟ ତ୍ୱରାରେ ଭୂମିରେ ଅବତରି ଦୌଡ଼ି ଯାଇ ତାଙ୍କ ପାଦଦ୍ୱୟ ଧରିଲେ।

Verse 69

राजोवाच । भो भो विसृज्य शिबिकां प्रसादं कुरु मे द्विज । कथ्यतां को भवानत्र जाल्मरुपधरः स्थितः ॥ ६९ ॥

ରାଜା କହିଲେ: ହେ ହେ! ଶିବିକା ଛାଡ଼ି ମୋତେ ପ୍ରସାଦ କର, ହେ ଦ୍ୱିଜ। କହ—ଏଠାରେ ଏହି ଦୟନୀୟ ଛଦ୍ମବେଶ ଧରି ଦାଁଡ଼ିଥିବା ତୁମେ କିଏ?

Verse 70

यो भवान्यदपत्यं वा यदागमनकारणम् । तत्सर्वं कथ्यतां विद्वन्मह्यं शुश्रूषवे त्वया ॥ ७० ॥

ହେ ବିଦ୍ୱାନ, ତୁମେ କିଏ, ଭବାନୀଙ୍କ ସନ୍ତାନ କିଏ, ଏବଂ ତୁମ ଆଗମନର କାରଣ କ’ଣ—ଏ ସବୁ ମୋତେ କହ; କାରଣ ମୁଁ ତୁମ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଆତୁର।

Verse 71

ब्राह्मण उवाच । श्रूयतां कोऽहमित्येतद्वक्तुं भूप न शक्यते । उपयोगनिमित्तं च सर्वत्रागमनक्रिया ॥ ७१ ॥

ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ: ଶୁଣ। ହେ ରାଜନ, ‘ମୁଁ କିଏ’—ଏପରି ଭାବେ କହିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ସବୁଠାରେ ଆସିବା-ଯିବା କୌଣସି ପ୍ରୟୋଜନ-ନିମିତ୍ତରୁ ହିଁ ହୁଏ।

Verse 72

सुखदुःखोपभोगौ तु तौ देहाद्युपपादकौ । धर्माधर्मोद्भवौ भोक्तुं जंतुर्देहादिमृच्छति ॥ ७२ ॥

ସୁଖ-ଦୁଃଖର ଉପଭୋଗ ହିଁ ଦେହ ଆଦିର ପ୍ରାପ୍ତିର କାରଣ। ଧର୍ମ-ଅଧର୍ମଜ ଫଳ ଭୋଗିବାକୁ ଜୀବ ଦେହାଦି ଅବସ୍ଥା ପାଏ॥୭୨॥

Verse 73

सर्वस्यैव हि भूपाल जंतोः सर्वत्र कारणम् । धर्माधर्मौ यतस्तस्मात्कारणं पृच्छ्यते कुतः ॥ ७३ ॥

ହେ ଭୂପାଳ! ସର୍ବତ୍ର ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କର କାରଣ ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ହିଁ। ତେଣୁ ପୃଥକ ‘କାରଣ’ କେଉଁଠୁ ପଚାରାଯିବ?॥୭୩॥

Verse 74

राजोवाच । धर्माधर्मौ न संदेहः सर्वकार्येषु कारणम् । उपभोगनिमित्तं च देहाद्देहांतरागमः ॥ ७४ ॥

ରାଜା କହିଲେ—ନିଶ୍ଚୟ ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ହିଁ ସମସ୍ତ କର୍ମ ଓ ତାହାର ଫଳର କାରଣ। ଉପଭୋଗ ପାଇଁ ଜୀବ ଏକ ଦେହରୁ ଅନ୍ୟ ଦେହକୁ ଯାଏ॥୭୪॥

Verse 75

यत्त्वेतद्भवता प्रोक्तं कोऽहमित्येतदात्मनः । वक्तुं न शक्यते श्रोतुं तन्ममेच्चा प्रवर्तते ॥ ७५ ॥

ଆପଣ କହିଥିବା ‘ମୁଁ କିଏ?’ ଏହି ଆତ୍ମବିଚାର ସତ୍ୟରେ କହିବାକୁ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଣିବାକୁ ଅସମର୍ଥ; ତଥାପି ତାହାକୁ ଅନୁସରିବା ପାଇଁ ମୋର ଆକାଙ୍କ୍ଷା ଜାଗିଉଠିଛି॥୭୫॥

Verse 76

योऽस्ति योऽहमिति ब्रह्मन्कथं वक्तुं न शक्यते । आत्मन्येव न दोषाय शब्दोऽहमिति यो द्विजा ॥ ७६ ॥

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ‘ଯେ ଅଛି’ ଓ ‘ଯେ ମୁଁ’ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ କଥାରେ କହିହେବ ନାହିଁ। ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ! ଆତ୍ମା ପ୍ରତି ‘ମୁଁ’ ଶବ୍ଦର ପ୍ରୟୋଗ ଦୋଷ ନୁହେଁ॥୭୬॥

Verse 77

ब्राह्मण उवाच । शब्दोऽहमिति दोषाय नात्मन्येवं तथैव तत् । अनात्मन्यात्मविज्ञानं शब्दो वा श्रुतिलक्षणः ॥ ७७ ॥

ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ— ‘ମୁଁ ଶବ୍ଦ’ ବୋଲି କହିବା ଦୋଷକର; ଆତ୍ମା ବିଷୟରେ ତେଣୁ ନୁହେଁ। ଅନାତ୍ମାରେ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଆରୋପ କରିବା ଦୋଷ; ‘ଶବ୍ଦ’ ଶ୍ରୁତିରେ ଚିହ୍ନିତ କେବଳ ଏକ ସଞ୍ଜ୍ଞା।

Verse 78

जिह्वा ब्रवीत्यहमिति दंतौष्टतालुक नृप । एतेनाहं यतः सर्वे वाङ्निष्पादनहेतवः ॥ ७८ ॥

ହେ ନୃପ! ଜିଭ ‘ମୁଁ କହୁଛି’ ବୋଲି କହେ; ଦାନ୍ତ, ଓଠ ଓ ତାଳୁ ମଧ୍ୟ ସହଯୋଗ କରନ୍ତି। ତଥାପି ‘ମୁଁ’ ଏହି ଅଭିମାନ ଜିଭ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ପ୍ରକାଶିତ; ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ବାକ୍‌-ଉତ୍ପାଦନର ସହାୟକ କାରଣମାତ୍ର।

Verse 79

किं हेतुभिर्वदूत्येषा वागेवाहमिति स्वयम् । तथापि वागहमेद्वक्तुमित्थं न युज्यते ॥ ७९ ॥

ସେ କାରଣମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରୟରେ କାହିଁକି କହିବ? ବାକ୍‌ ନିଜେ ନିଜେ ‘ମୁଁ ବାକ୍‌’ ବୋଲି କହେ। ତଥାପି ‘ମୁଁ ବାକ୍‌’ ଏଭଳି କହିବା ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ନୁହେଁ।

Verse 80

पिंडः पृथग्यतः पुंसः शिरःपाण्यादिलक्षणः । ततोऽहमिति कुत्रैनां संज्ञां राजन्करोम्यहम् ॥ ८० ॥

ହେ ରାଜନ! ଶିର, ହାତ ଆଦି ଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ ଏହି ଦେହପିଣ୍ଡ ପୁରୁଷ (ଆତ୍ମା) ଠାରୁ ପୃଥକ; ତେବେ ‘ମୁଁ’ ଏହି ସଞ୍ଜ୍ଞାକୁ ଏଥିରେ କେଉଁଠି ଯଥାର୍ଥରେ ଲାଗୁ କରିବି?

Verse 81

यद्यन्योऽस्ति परः कोऽपि मत्तः पार्थिवसत्तम् । न देहोऽहमयं चान्ये वक्तुमेवमपीष्यते ॥ ८१ ॥

ହେ ପାର୍ଥିବସତ୍ତମ! ଯଦି ମୋଠାରୁ ଉଚ୍ଚ କେହି ଥାଏ, ତେବେ ଅନ୍ୟମାନେ ଏଭଳି କହିପାରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ‘ମୁଁ ଏହି ଦେହ ନୁହେଁ’— ଏହି ଦାବି ଅନ୍ୟ କେହି କହିବା ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ନୁହେଁ।

Verse 82

यदा समस्तदेहेषु पुमानेको व्यवस्थितः । तददा हि को भवान्कोऽहमित्येतद्विफलं वचः ॥ ८२ ॥

ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଦେହରେ ଏକମାତ୍ର ପୁରୁଷ (ଆତ୍ମା) ବିରାଜିତ ବୋଲି ବୋଧ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ “ତୁମେ କିଏ, ମୁଁ କିଏ” ଏହି କଥା ନିରର୍ଥକ ହୋଇଯାଏ।

Verse 83

त्वं राजा शिबिका चेयं वयं वाहाः पुरः सराः । अयं च भवतो लोको न सदेतन्नृपोच्यते ॥ ८३ ॥

ତୁମେ ରାଜା, ଏହା ଶିବିକା (ପାଳଙ୍କି), ଆମେ ଏହାର ବାହକ—ଆଗେ ଆଗେ ଚାଲି ବହନ କରୁ; କିନ୍ତୁ ତୁମ ‘ରାଜତ୍ୱ’ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ତେଣୁ ପରମାର୍ଥରେ ତୁମେ ରାଜା ନୁହଁ।

Verse 84

वृक्षाद्दारु ततश्चेयं शिबिका त्वदधिष्टिता । क्व वृक्षसंज्ञा वै तस्या दारुसंज्ञाथवा नृप ॥ ८४ ॥

ବୃକ୍ଷରୁ ଦାରୁ (କାଠ) ହୁଏ, ସେଇ କାଠରୁ ଏହି ଶିବିକା (ପାଳଙ୍କି) ତିଆରି, ଯାହାରେ ତୁମେ ବସିଛ; ହେ ନୃପ, ଏବେ ତାହାର ‘ବୃକ୍ଷ’ ନାମ କେଉଁଠି, କିମ୍ବା ‘ଦାରୁ’ ନାମ କେଉଁଠି?

Verse 85

वृक्षारूढो महाराजो नायं वदति ते जनः । न च दारुणि सर्वस्त्वां ब्रवीति शिबिकागतम् ॥ ८५ ॥

ହେ ମହାରାଜ, ତୁମେ ବୃକ୍ଷ ଉପରେ ଚଢ଼ିଥିଲେ ଲୋକେ ତୁମକୁ ସମ୍ବୋଧନ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ଏବଂ ତୁମେ ଶିବିକାରେ ବସିଲେ ମଧ୍ୟ କେହି ତୁମକୁ ଭୂମିରେ ଥିବା ପରି ଡାକେ ନାହିଁ।

Verse 86

शिबिकादारुसंघातो स्वनामस्थितिसंस्थितः । अन्विष्यतां नृपश्रेष्टानन्ददाशिबिका त्वया ॥ ८६ ॥

ଏହି ଶିବିକା (ପାଳଙ୍କି) କାଠ ଖଣ୍ଡମାନଙ୍କର ମାତ୍ର ସଂଘାତ, ‘ଶିବିକା’ ନାମ ପାଇଁ ଗଠିତ; ହେ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ଏହାକୁ ଅନ୍ୱେଷଣ କର—ଏହା ବିବେକ ଜଗାଇ ବୋଧ ଓ ଆନନ୍ଦ ଦେବ।

Verse 87

एवं छत्रं शलाकाभ्यः पृथग्भावो विमृश्यताम् । क्व जातं छत्रमित्येष न्यायस्त्वयि तथा मयि ॥ ८७ ॥

ଏହିପରି ଛତ୍ର ଓ ତାହାର ଶଳାକାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୃଥକ୍ତ୍ୱର କଳ୍ପନାକୁ ସାବଧାନରେ ବିଚାର କର। “ଛତ୍ର କେଉଁଠୁ ଜନ୍ମିଲା?”—ଏହି ନ୍ୟାୟ ତୁମ ପାଇଁ ଓ ମୋ ପାଇଁ ସମାନ।

Verse 88

पुमान्स्त्री गौरजा बाजी कुंजरो विहगस्तरुः । देहेषु लोकसंज्ञेयं विज्ञेया कर्महेतुषु ॥ ८८ ॥

ପୁରୁଷ-ସ୍ତ୍ରୀ, ଗାଈ-ଛେଳି-ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ-ପକ୍ଷୀ-ବୃକ୍ଷ—ଏସବୁ ଲୋକସଞ୍ଜ୍ଞା ଦେହକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଥାଏ; ଏଗୁଡ଼ିକୁ କର୍ମ-ହେତୁରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।

Verse 89

पुमान्न देवो न नरो न पशुर्न च पादपः । शरीराकृतिभेदास्तु भूपैते कर्मयोनयः ॥ ८९ ॥

ଆତ୍ମା ସତ୍ୟରେ ନ ଦେବ, ନ ମନୁଷ୍ୟ, ନ ପଶୁ, ନ ଗଛ। ହେ ରାଜନ୍, ଏଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ଶରୀରାକୃତିର ଭେଦ; କର୍ମ-ଯୋନିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।

Verse 90

वस्तु राजेति यल्लेके यञ्च राजभटात्मकम् । तथान्यश्च नृपेत्थं तन्न सत्यं कल्पनामयम् ॥ ९० ॥

ଲୋକେ ଯାହାକୁ ‘ରାଜା’ ବୋଲି ଏକ ବାସ୍ତବ ବସ୍ତୁ ଭାବେ ଧରେ, ଏବଂ ଯାହା ‘ରାଜା-ଭଟ’ (ରାଜା ଓ ସେବକବୃନ୍ଦ) ରୂପେ ଗଠିତ ବୋଲି ଭାବେ, ଏହିପରି ଯାହାକୁ ‘ଶାସକ’ ବୋଲି ଧାରଣା କରାଯାଏ—ସେ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ; କଳ୍ପନାମୟ।

Verse 91

यस्तु कालांतरेणापि नाशसंज्ञामुपैति वै । परिणामादिसंभूतं तद्वस्तु नृप तञ्च किम् ॥ ९१ ॥

କିନ୍ତୁ ଯାହା କିଛି ସମୟ ପରେ ‘ନଷ୍ଟ’ ବୋଲି ସଞ୍ଜ୍ଞା ପାଏ—ପରିଣାମ ଆଦିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ—ହେ ନୃପ, ସେ ବସ୍ତୁ ଆସଲେ କ’ଣ?

Verse 92

त्वं राजा सर्वसोकस्य पितुः पुत्रो रिपो रिपुः । पत्न्याः पतिः पिता सूनोः कस्त्वं भूप वदाम्यहम् ॥ ९२ ॥

ତୁମେ ସମସ୍ତ ଶୋକର ରାଜା; ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ପୁତ୍ର, ଶତ୍ରୁଙ୍କ ପାଇଁ ଶତ୍ରୁ। ପତ୍ନୀଙ୍କ ପାଇଁ ପତି, ସନ୍ତାନଙ୍କ ପାଇଁ ପିତା। ହେ ଭୂପ, ତୁମେ ପ୍ରକୃତରେ କିଏ? ମୁଁ କହୁଛି।

Verse 93

त्वं किमेतच्चिरः किं तु शिरस्तव तथो दरम् । किमु पादादिकं त्वेतन्नैव किं ते महीपते ॥ ९३ ॥

ତୁମର ଏହି ମୁଣ୍ଡ କ’ଣ? ଏବଂ ପ୍ରକୃତରେ ତୁମ ‘ମୁଣ୍ଡ’ କ’ଣ—ତଥା ତୁମ ଉଦର କ’ଣ? ଏହି ପାଦ ଆଦି ଅଙ୍ଗ କ’ଣ? ହେ ମହୀପତେ, ତୁମର ସତ୍ୟ ‘ନିଜର’ କ’ଣ?

Verse 94

समस्तावयवेभ्यस्त्वं पृथग्भूतो व्यवस्थितः । कोऽहमित्यत्र निपुणं भूत्वा चिंतय पार्थिव ॥ ९४ ॥

ସମସ୍ତ ଅବୟବ ଓ ସେମାନଙ୍କ ଉପାଦାନରୁ ତୁମେ ପୃଥକ୍ ହୋଇ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ। ତେଣୁ ହେ ପାର୍ଥିବ, ‘ମୁଁ କିଏ?’ ଏହି ଅନୁସନ୍ଧାନରେ ନିପୁଣ ହୋଇ ଗଭୀର ଚିନ୍ତନ କର।

Verse 95

एवं व्यवस्थिते तत्त्वे मयाहमिति भावितुम् । पृथकूचरणनिष्पाद्यं शक्यं तु नृपते कथम् ॥ ९५ ॥

ତତ୍ତ୍ୱ ଏଭଳି ଭାବେ ସ୍ଥାପିତ ହେଲେ, ହେ ନୃପତେ, ‘ମୁଁ’ ଓ ‘ମୋର’ ଭାବକୁ କିପରି ଧାରଣ କରାଯିବ? ଯେନେକି ତାହାକୁ ପୃଥକ୍ ପ୍ରୟାସରେ ଉତ୍ପାଦନ ଓ ଧାରଣ କରିବାକୁ ପଡ଼େ।