Threefold Suffering, Twofold Knowledge, and the Definition of Bhagavān (Vāsudeva); Prelude to Keśidhvaja–Janaka Yoga

Verse 1

सूत उवाच । तच्छृत्वा नारदो विप्रा मैथिलाध्यात्ममुत्तमम् । पुनः पप्रच्छ तं प्रीत्या सनंदनमुदारधीः ॥ १ ॥

ସୂତ କହିଲେ—ହେ ବିପ୍ରମାନେ, ସେଇ ଉତ୍ତମ ମୈଥିଲ ଆଧ୍ୟାତ୍ମ ଶୁଣି ଉଦାରବୁଦ୍ଧି ନାରଦ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ସ୍ନେହରେ ପୁନର୍ବାର ସନନ୍ଦନଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ।

Verse 2

नारद उवाच । आध्यात्मिकादित्रिविधं तापं नानुभवेद्यथा । प्रब्रूहि तन्मुने मह्यं प्रपन्नाय दयानिधे ॥ २ ॥

ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ମୁନି, ହେ ଦୟାନିଧି, ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଆଦି ତ୍ରିବିଧ ତାପ ଯେପରି ଅନୁଭବ ନ ହେଉ, ସେ କଥା ମୋତେ କହନ୍ତୁ; ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଶରଣ ନେଇଛି।

Verse 3

सनंदन उवाच । तदस्य त्रिविधं दुःखमिह जातस्य पंडित । गर्भे जन्मजराद्येषुस्थानेषु प्रभविष्यतः ॥ ३ ॥

ସନନ୍ଦନ କହିଲେ—ହେ ପଣ୍ଡିତ! ଇହ ଜନ୍ମିତ ଦେହଧାରୀର ଦୁଃଖ ତ୍ରିବିଧ; ଗର୍ଭରେ ଓ ଜନ୍ମ-ଜରାଦି ଅବସ୍ଥାରେ ତାହା ଉଦ୍ଭବେ।

Verse 4

निरस्तातिशयाह्लादसुखभावैकलक्षणा । भेषजं भगवत्प्राप्तिरैका चात्यंतिकी मता ॥ ४ ॥

ଅତିଶୟ ଆହ୍ଲାଦ ଓ ଚଞ୍ଚଳତାରୁ ମୁକ୍ତ, ଏକରସ ପରମାନନ୍ଦସ୍ୱରୂପ ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରାପ୍ତି—ଏହି ଏକମାତ୍ର ଅତ୍ୟନ୍ତିକ (ଅନନ୍ତ) ଭେଷଜ ବୋଲି ମତ।

Verse 5

तस्मात्तत्प्राप्तये यत्नः कर्तव्यः पंडितैर्नरैः । तत्प्राप्तिहेतुज्ञानं च कर्म चोक्तं महामुने ॥ ५ ॥

ଏହେତୁ ସେହି ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ପଣ୍ଡିତ ନରମାନେ ଯତ୍ନ କରିବା ଉଚିତ। ହେ ମହାମୁନି! ତାହାର ପ୍ରାପ୍ତିହେତୁ ଜ୍ଞାନ ଓ ସାଧନରୂପ କର୍ମ—ଦୁହେଁ କୁହାଯାଇଛି।

Verse 6

आगमोत्थं विवेकाञ्च द्विधा ज्ञानं तथोच्यते । शब्दब्रह्मागममयं परं ब्रह्मविवेकजम् ॥ ६ ॥

ଜ୍ଞାନ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ଆଗମ (ଶାସ୍ତ୍ର-ପରମ୍ପରା) ଜନିତ ଓ ବିବେକ ଜନିତ। ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମ ଆଗମମୟ; ପରବ୍ରହ୍ମ ବିବେକଜ।

Verse 7

मनुरप्याह वेदार्थं स्मृत्वायं मुनिसत्तमः । तदेतच्छ्रूयतामत्र सुबोधं गदतो मम ॥ ७ ॥

ବେଦାର୍ଥ ସ୍ମରଣ କରି ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନୁ ମଧ୍ୟ କହିଥିଲେ। ତେଣୁ ଏଠାରେ ମୋ ଦ୍ୱାରା ସୁବୋଧ ଭାବେ କୁହାଯାଉଥିବା ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣନ୍ତୁ।

Verse 8

द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत् । शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ ८ ॥

ବ୍ରହ୍ମ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଜାଣିବା ଯୋଗ୍ୟ—ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମ ଓ ପରବ୍ରହ୍ମ। ଯେ ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମରେ ନିଷ୍ଣାତ, ସେ ପରବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

Verse 9

द्वे विद्ये वेदितव्ये चेत्याह चाथर्वणी श्रुतिः । परमा त्वक्षरप्राप्तिर्ऋग्वेदादिमया परा ॥ ९ ॥

ଆଥର୍ବଣୀ ଶ୍ରୁତି କହେ—ଦୁଇ ବିଦ୍ୟା ଜାଣିବା ଯୋଗ୍ୟ। ପରମ ବିଦ୍ୟା ଯାହାଦ୍ୱାରା ଅକ୍ଷର ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ; ଅପର ବିଦ୍ୟା ଋଗ୍ବେଦ ଆଦି ବେଦସମୂହମୟ।

Verse 10

यत्तदव्यक्तमजरमनीहमजमव्ययम् । अनिर्देश्यमरूपं च पाणिपादादिसंयुतम् ॥ १० ॥

ସେ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଅଜର, ନିଃସ୍ପୃହ, ଅଜ ଓ ଅବ୍ୟୟ। ସେ ଅନିର୍ଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ଅରୂପ; ତଥାପି ଦିବ୍ୟ ଅର୍ଥରେ ହାତ-ପା ଆଦି ସହିତ ଯୁକ୍ତ।

Verse 11

विभुं सर्वगतं नित्यं भूतयोनिमकारणम् । व्याप्यं व्याप्तं यतः सर्वं तं वै पश्यंति सूरयः ॥ ११ ॥

ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସେ ପରମ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି—ସେ ବିଭୁ, ସର୍ବଗତ, ନିତ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କର ଯୋନି, ଏବଂ ସ୍ୱୟଂ ଅକାରଣ। ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସବୁକିଛି ବ୍ୟାପି ଓ ବିସ୍ତୃତ।

Verse 12

तद्ब्रह्म तत्परं धाम तद्ध्येयं मोक्षकांक्षिभिः । श्रुतिवाक्योदितं सूक्ष्मं तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ १२ ॥

ସେହି ବ୍ରହ୍ମ, ସେହି ପରମ ଧାମ; ମୋକ୍ଷକାମୀମାନେ ତାହାକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଶ୍ରୁତିବାକ୍ୟରେ ଉଦିତ ସେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ—ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ସେହି ପରମ ପଦ।

Verse 13

तदेव भगवद्वाच्यं स्वरूपं परमात्मनः । वाचको भगवच्छब्दस्तस्योद्दिष्टोऽक्षयात्मनः ॥ १३ ॥

ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ସେଇ ସ୍ୱରୂପ ‘ଭଗବାନ୍’ ଶବ୍ଦଦ୍ୱାରା ଅଭିଧେୟ; ଏବଂ ‘ଭଗବାନ୍’ ଶବ୍ଦଟି ସେଇ ଅକ୍ଷୟ ଆତ୍ମାଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବାଚକ।

Verse 14

एवं निगदितार्थस्य यत्तत्वं तस्य तत्त्वतः । ज्ञायते येन तज्ज्ञानं परमन्यत्त्रयीमयम् ॥ १४ ॥

ଏଭଳି କହିଥିବା ଅର୍ଥର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଯେ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ—ସେଇ ଜ୍ଞାନକୁ ପରମ ଜାଣ; ତାହା କେବଳ ବେଦ-ତ୍ରୟୀମୟ ଜ୍ଞାନରୁ ଭିନ୍ନ।

Verse 15

अशब्दगोचरस्यापि तस्य वै ब्रह्मणो द्विजा । पूजायां भगवच्छब्दः क्रियते ह्यौपचारिकः ॥ १५ ॥

ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଶବ୍ଦଗୋଚରରୁ ପରେ ଥିବା ସେଇ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ପୂଜାରେ ‘ଭଗବାନ୍’ ଶବ୍ଦଟି କେବଳ ଉପଚାରରୂପେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

Verse 16

शुद्धे महाविभूत्याख्ये परे ब्रह्मणि वर्त्तते । भगवन्भगवच्छब्दः सर्वकारणकारणे ॥ १६ ॥

ଶୁଦ୍ଧ, ମହାବିଭୂତି-ନାମକ ପରବ୍ରହ୍ମ—ଯିଏ ସର୍ବ କାରଣଙ୍କ କାରଣ—ତାଙ୍କ ସନ୍ଦର୍ଭରେ ‘ଭଗବାନ୍’ ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

Verse 17

ज्ञेयं ज्ञातेति तथा भकारोऽर्थद्वयात्मकः । तेनागमपिता स्रष्टा गकारोऽयं तथा मुने ॥ १६ ॥

‘ଭ’ ଅକ୍ଷରର ଦ୍ୱିବିଧ ଅର୍ଥ—‘ଜ୍ଞେୟ’ (ଜାଣିବାଯୋଗ୍ୟ) ଓ ‘ଜ୍ଞାତା’ (ଜାଣୁଥିବା); ତେଣୁ, ହେ ମୁନି, ‘ଗ’ ଅକ୍ଷର ‘ଆଗମର ପିତା’ ଏବଂ ‘ସ୍ରଷ୍ଟା’ ଅର୍ଥକୁ ସୂଚାଏ।

Verse 18

ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशसः श्रियः । ज्ञानवैराग्ययोश्चैव षण्णां भग इतीरणा ॥ १७ ॥

ସମଗ୍ର ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ, ବୀର୍ଯ୍ୟ, ଯଶ, ଶ୍ରୀ-ସମୃଦ୍ଧି ଏବଂ ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ—ଏହି ଛଅକୁ ‘ଭଗ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 19

वसंति तत्र भूतानि भूतात्मन्यखिलात्मनि । सर्वभूतेष्वशेषेषु वकारार्थस्ततोऽव्ययः ॥ १८ ॥

ସମସ୍ତ ଭୂତ ଭୂତାତ୍ମା ଅଖିଲାତ୍ମାରେ ବସନ୍ତି। ସେ ସମସ୍ତ ଭୂତରେ ନିଃଶେଷ ଅବସ୍ଥିତ ଥିବାରୁ ‘ବ/ୱ’ ଅକ୍ଷରର ଅର୍ଥ ଅବ୍ୟୟ (ଅବିନାଶୀ) ଅଟେ।

Verse 20

एवमेव महाशब्दो भगवानिति सत्तम । परमब्रह्मभूतस्य वासुदेवस्य नान्यगः ॥ १९ ॥

ହେ ସତ୍ତମ! ଏହିପରି ‘ଭଗବାନ୍’ ଏହି ମହାଶବ୍ଦ ପରବ୍ରହ୍ମସ୍ୱରୂପ ବାସୁଦେବଙ୍କ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କାହାରି ନୁହେଁ।

Verse 21

तत्र पूज्यपदार्थोक्तिः परिभाषासमन्वितः । शब्दोऽयं नोपचारेण चान्यत्र ह्युपचारतः ॥ २० ॥

ସେହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଏହି ଶବ୍ଦ ପୂଜ୍ୟ ପଦାର୍ଥକୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରେ ଏବଂ ପରିଭାଷା-ନିୟମ ସହିତ ଯୁକ୍ତ। ସେଠାରେ ଏହା ଗୌଣ/ଲାକ୍ଷଣିକ ନୁହେଁ; ଅନ୍ୟତ୍ର ମାତ୍ର ଉପଚାରରୂପେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

Verse 22

उत्पत्तिं प्रलयं चैव भूतानामागतिं गतिम् । वेत्ति विद्यामविद्यां च स वाच्यो भगवानिति ॥ २१ ॥

ଯିଏ ଭୂତମାନଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ପ୍ରଳୟ, ସେମାନଙ୍କର ଆଗମନ ଓ ଗମନ, ଏବଂ ବିଦ୍ୟା ଓ ଅବିଦ୍ୟାକୁ ଜାଣେ—ସେ ‘ଭଗବାନ୍’ ବୋଲି କହିବାଯୋଗ୍ୟ।

Verse 23

ज्ञानशक्तिबलैश्वर्यवीर्यतेजांस्यशेषतः । भगवच्छब्दवाच्यानि विना हेयैर्गुणादिभिः ॥ २२ ॥

ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନ, ଶକ୍ତି, ବଳ, ଐଶ୍ୱର୍ୟ, ବୀର୍ୟ ଓ ତେଜ—ଅବଶେଷ ବିନା—‘ଭଗବାନ୍’ ଶବ୍ଦରେ ବାଚ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ନିନ୍ଦ୍ୟ ଗୁଣାଦିରୁ ସର୍ବଥା ମୁକ୍ତ ହେଲେ ମାତ୍ର।

Verse 24

सर्वाणि तत्र भूतानि वसंति परमात्मनि । भूतेषु वसनादेव वासुदेवस्ततः स्मृतः ॥ २३ ॥

ସମସ୍ତ ଭୂତ ତାହିଁ ପରମାତ୍ମାରେ ବସନ୍ତି; ଏବଂ ସେ ସମସ୍ତ ଭୂତରେ ବସନ୍ତି—ଏହି କାରଣରୁ ସେ ‘ବାସୁଦେବ’ ଭାବେ ସ୍ମରଣୀୟ।

Verse 25

खांडिक्यं जनकं प्राह पृष्टः केशिध्वजः पुरा । नामव्याख्यामनंतस्य वासुदेवस्य तत्त्वतः ॥ २४ ॥

ପୂର୍ବେ ପ୍ରଶ୍ନ କରାଯାଉଥିବାବେଳେ କେଶିଧ୍ୱଜ ଖାଣ୍ଡିକ୍ୟ ଜନକଙ୍କୁ ଅନନ୍ତ—ବାସୁଦେବ—ନାମର ତତ୍ତ୍ୱତଃ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କହିଥିଲେ।

Verse 26

भूतेषु वसते सोंऽतर्वसंत्यत्र च तानि यत् । धाता विधाता जगतां वासुदेवस्ततः प्रभुः ॥ २५ ॥

ସେ ସମସ୍ତ ଭୂତରେ ଅନ୍ତର୍ବାସ କରନ୍ତି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଭୂତ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସନ୍ତି; ତେଣୁ ବାସୁଦେବ ହେଲେ ଜଗତମାନଙ୍କର ଧାତା-ବିଧାତା, ପ୍ରଭୁ।

Verse 27

स सर्वभूतप्रकृतिं विकारं गुणादिदोषांश्च मुने व्यतीतः । अतीतसर्वावरणोऽखिलात्मा तेनास्तृतं यद्भुवनांतरालम् ॥ २६ ॥

ହେ ମୁନେ! ସେ ସର୍ବଭୂତର ପ୍ରକୃତି, ତାହାର ବିକାର, ଏବଂ ଗୁଣାଦି ଦୋଷମାନଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଆବରଣରୁ ଅତୀତ, ଅଖିଳାତ୍ମା ସେ; ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭୁବନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟର ସମଗ୍ର ଅନ୍ତରାଳ ବ୍ୟାପ୍ତ।

Verse 28

समस्तकल्याणगुणं गुणात्मको हित्वातिदुःखावृतभूतसर्गः । इच्छागृहीताभिमतोरुदेहः संसाधिताशेषजगद्धितोऽसौ ॥ २७ ॥

ସେ ସମସ୍ତ କଲ୍ୟାଣଗୁଣର ସାର, ଗୁଣସ୍ୱରୂପ ଭଗବାନ। ଅତିଦୁଃଖରେ ଆବୃତ ସୃଷ୍ଟିରେ ମଧ୍ୟ ସେ ସ୍ୱଇଚ୍ଛାରେ ଅଭିମତ ବିଶାଳ ରୂପ ଧାରି ସମଗ୍ର ଜଗତର ହିତ ସାଧନ କରନ୍ତି।

Verse 29

तेजोबलैश्वर्यमहावबोधं स्ववीर्यशक्त्यादुगुणैकराशिः । परः पराणां सकला न यत्र क्लेशादयः संति परावरेशे ॥ २८ ॥

ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତେଜ, ବଳ, ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ, ମହାବୋଧ—ଏବଂ ସ୍ୱବୀର୍ଯ୍ୟ-ଶକ୍ତି ଆଦି ଗୁଣ—ଅଖଣ୍ଡ ନିଧିରୂପେ ସଞ୍ଚିତ। ସେ ପରାତ୍ପର; ପରା-ଅପରର ଈଶ୍ୱର, ତାଙ୍କଠାରେ କ୍ଲେଶାଦି କେବେ ନାହିଁ।

Verse 30

स ईश्वरो व्यष्टिसमष्टिरूपोऽव्यक्तस्वरूपः प्रकटस्वरूपः । सर्वेश्वरः सर्वनिसर्गवेत्ता समस्तशक्तिः परमेश्वराख्यः ॥ २९ ॥

ସେଇ ଈଶ୍ୱର ହେଉଛନ୍ତି ବ୍ୟଷ୍ଟି ଓ ସମଷ୍ଟି—ଉଭୟ ରୂପଧାରୀ; ଯାହାଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ଅବ୍ୟକ୍ତ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରକଟ ମଧ୍ୟ। ସେ ସର୍ବେଶ୍ୱର, ସୃଷ୍ଟିର ସମଗ୍ର କ୍ରମର ଜ୍ଞାତା, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିସମ୍ପନ୍ନ; ‘ପରମେଶ୍ୱର’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 31

स ज्ञायते येन तदस्तदोषं शुद्धं परं निर्मलमेव रूपम् । संदृश्यते चाप्यवगम्यते च तज्ज्ञानमतोऽन्यदुक्तम् ॥ ३० ॥

ଯାହାଦ୍ୱାରା ସେ ପରମ—ସର୍ବଦୋଷରହିତ, ଶୁଦ୍ଧ, ପର, ନିର୍ମଳ ସ୍ୱରୂପ—ଜଣାଯାଏ; ଏବଂ ଯାହାଦ୍ୱାରା ସେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖାଯାଇଥିବା ପରି ସଠିକ୍ ଭାବେ ଅବଗତ ହୁଏ—ତାହାକୁ ‘ଜ୍ଞାନ’ କୁହାଯାଏ। ଏହା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ ସବୁ ଜ୍ଞାନ ନୁହେଁ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 32

स्वाध्यायसंयमाभ्यां स दृश्यते पुरुषोत्तमः । तत्प्राप्तिकारणं ब्रह्म तवेतत्प्रतिपद्यते ॥ ३१ ॥

ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଓ ସଂଯମ ଦ୍ୱାରା ସେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ସତ୍ୟରେ ଦୃଶ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି। ତାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଇବାର କାରଣ ଯେ ବ୍ରହ୍ମ—ହେ ତୁମେ—ଏହାକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝି ଗ୍ରହଣ କର।

Verse 33

स्वाध्यायाद्योगमासीत योगात्स्वाध्यायमामनेत् । स्वाध्याययोगसंपत्त्या परमात्मा प्रकाशते ॥ ३२ ॥

ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟରୁ ଯୋଗରେ ପ୍ରବେଶ କର, ଏବଂ ଯୋଗରୁ ପୁନଃ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟକୁ ଫେର। ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ-ଯୋଗ ସିଦ୍ଧିରେ ପରମାତ୍ମା ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 34

तदीक्षणाय स्वाध्यायश्चक्षुर्योगस्तथापरम् । न मांसचक्षुषा द्रष्टुं ब्रह्मभूतः स शक्यते ॥ ३३ ॥

ତାହାକୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ‘ଚକ୍ଷୁ’ ହେଉଛି ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ, ଏବଂ ସେହିପରି ପରମ ଯୋଗଶାସନ। ବ୍ରହ୍ମଭୂତ ତାହାକୁ ମାଂସଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖିହେବ ନାହିଁ।

Verse 35

नारद उवाच । भगवंस्तमहं योगं ज्ञातुमिच्छामि तं वद । ज्ञाते यन्नाखिलाधारं पश्येयं परमेश्वरम् ॥ ३४ ॥

ନାରଦ କହିଲେ— ହେ ଭଗବନ୍, ସେହି ଯୋଗକୁ ଜାଣିବାକୁ ମୁଁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି; ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ। ଯାହା ଜାଣି ମୁଁ ସର୍ବାଧାର ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରିପାରିବି।

Verse 36

सनंदन उवाच । केशिध्वजो यथा प्राह खांडिक्याय महात्मने । जनकाय पुरा योगं तथाहं कथयामि ते ॥ ३५ ॥

ସନନ୍ଦନ କହିଲେ— କେଶିଧ୍ୱଜ ପୂର୍ବେ ଯେପରି ମହାତ୍ମା ଖାଣ୍ଡିକ୍ୟଙ୍କୁ ଏବଂ ରାଜା ଜନକଙ୍କୁ ଯୋଗ କହିଥିଲେ, ସେହିପରି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ ସେ ଯୋଗ କହୁଛି।

Verse 37

नारद उवाच । खांङिक्यः कोऽभवद्बह्यन्को वा केशिध्वजोऽभवत् । कथं तयोश्च संवादो योगसंबन्धवानभूत् ॥ ३६ ॥

ନାରଦ କହିଲେ— ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ଖାଂଙ୍ଗିକ୍ୟ କିଏ ଥିଲେ ଏବଂ କେଶିଧ୍ୱଜ କିଏ ଥିଲେ? ଯୋଗସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ତାଙ୍କ ଦୁହିଁଙ୍କ ସଂବାଦ କିପରି ହେଲା?

Verse 38

सनंदन उवाच । धर्मध्वजो वै जनक तस्य पुशेऽमितध्वजः । कृतध्वजोऽस्य भ्राताभूत्सदाध्यात्मरतिर्नृपः ॥ ३७ ॥

ସନନ୍ଦନ କହିଲେ—ଧର୍ମଧ୍ୱଜ ନାମକ ଜନକ ଥିଲେ। ତାଙ୍କଠାରୁ ଅମିତଧ୍ୱଜ ଜନ୍ମିଲେ। ତାଙ୍କର ଭାଇ କୃତଧ୍ୱଜ ନାମକ ରାଜା ସଦା ଆତ୍ମଜ୍ଞାନରେ ରତ ଥିଲେ।

Verse 39

कृतध्वजस्य पुत्रोऽभूद्धन्यः केशिध्वजो द्विजः । पुत्रोऽमितव्वजस्यापि खांडिक्यजनकाभिधः ॥ ३८ ॥

କୃତଧ୍ୱଜଙ୍କ ପୁତ୍ର ଥିଲେ ଦ୍ୱିଜ କେଶିଧ୍ୱଜ, ଯିଏ ‘ଧନ୍ୟ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଅମିତଧ୍ୱଜଙ୍କ ପୁତ୍ର ମଧ୍ୟ ଖାଣ୍ଡିକ୍ୟ, ଯାହାକୁ ‘ଜନକ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଉଥିଲା।

Verse 40

कर्ममार्गे हि खांडिक्यः स्वराज्यादवरोपितः । पुरोधसा मंत्रिभिश्च समवेतोऽल्पसाधनः ॥ ३८ ॥

ଖାଣ୍ଡିକ୍ୟ ନିଜ ସ୍ୱରାଜ୍ୟରୁ ପଦଚ୍ୟୁତ ହୋଇ କର୍ମମାର୍ଗରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଲେ। ପୁରୋହିତ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ ଏକତ୍ର ହୋଇ, ଅଳ୍ପ ସାଧନ ନେଇ ସେ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।

Verse 41

राज्यान्निराकृतः सोऽथ दुर्गारण्यचरोऽभवत् । इयाज सोऽपि सुबहून यज्ञाञ्ज्ञानव्यपाश्रयः ॥ ३९ ॥

ରାଜ୍ୟରୁ ନିରାକୃତ ହୋଇ ସେ ପରେ ଦୁର୍ଗମ ଅରଣ୍ୟରେ ବସିଲେ। ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନର ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ସେ ବହୁ ଯଜ୍ଞ କଲେ।

Verse 42

ब्रह्मविद्यामधिष्टाय तर्तुं मृत्युमपि स्वयम् । एकदा वर्तमानस्य यागे योगविदां वर ॥ ४० ॥

ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇ ସେ ସ୍ୱୟଂ ମୃତ୍ୟୁକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିଲେ। ହେ ଯୋଗବିଦାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଏକଦା ଯଜ୍ଞ ଚାଲିଥିବାବେଳେ ଏହା ଘଟିଲା।

Verse 43

तस्य धेनुं जघानोग्रः शार्दूलो विजने वने । ततो राजा हतां ज्ञात्वा धेनुं व्याघ्रेण चर्त्विजः ॥ ४१ ॥

ନିର୍ଜନ ବନରେ ଏକ ଉଗ୍ର ବ୍ୟାଘ୍ର ତାହାର ଧେନୁକୁ ହତ୍ୟା କଲା। ତାପରେ ରାଜା ଓ ଋତ୍ୱିଜ, ବ୍ୟାଘ୍ର ଦ୍ୱାରା ଗାଈ ହତ ହୋଇଛି ଜାଣି, ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଲେ।

Verse 44

प्रायश्चित्तं स पप्रच्छ किमत्रेति विधीयताम् । ते चोचुर्नवयंविद्मः कशेरुः पृच्छ्यतामिति ॥ ४२ ॥

ସେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ବିଷୟରେ ପଚାରିଲେ—“ଏଠାରେ କ’ଣ ବିଧାନ କରିବା ଉଚିତ?” ସେମାନେ କହିଲେ—“ଆମେ ଜାଣୁନାହିଁ; କଶେରୁଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତୁ।”

Verse 45

कशेरुरपि तेनोक्तस्तथेति प्राह नारद । शुनकं पृच्छ राजेन्द्र वेद स वेत्स्यति ॥ ४३ ॥

କଶେରୁ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି—“ତଥାସ୍ତୁ,” ହେ ନାରଦ, ବୋଲି କହିଲେ। “ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ଶୁନକଙ୍କୁ ପଚାର; ସେ ବେଦଜ୍ଞ, ସେଇ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବେ।”

Verse 46

स गत्वा तमपृच्छञ्च सोऽप्याह नृपतिं मुने । न कशेरुर्नचैवाहं न चान्यः सांप्रतं भुवि ॥ ४४ ॥

ସେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ପଚାରିଲେ। ସେ ମଧ୍ୟ କହିଲେ—“ହେ ମୁନି, ବର୍ତ୍ତମାନ ପୃଥିବୀରେ ନ କଶେରୁ ଅଛନ୍ତି, ନ ମୁଁ, ନ ଅନ୍ୟ କେହି (ଏପରି) ଅଛନ୍ତି।”

Verse 47

वेत्त्येक एव त्वच्छत्रुः खांडिक्यो यो जितस्त्वया । स चाह तं व्रजाम्येष प्रष्टुमात्मरिपुं मुने ॥ ४५ ॥

ତୁମ ଶତ୍ରୁକୁ କେବଳ ଜଣେ ଜାଣେ—ତୁମେ ଯାହାକୁ ଜିତିଥିଲ, ସେ ଖାଣ୍ଡିକ୍ୟ। ସେ କହିଲା—“ହେ ମୁନି, ମୁଁ ଏବେଇ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ଆତ୍ମରିପୁ, ଅନ୍ତଃଶତ୍ରୁ ବିଷୟରେ ପଚାରିବି।”

Verse 48

प्राप्त एव मया यज्ञे यदि मां स हनिष्यति । प्रायश्चित्तं स चेत्पृष्टो वदिष्यति रिपुर्मम ॥ ४६ ॥

ଯଦି ସେ ଯଜ୍ଞକୁ ଆସି ସତ୍ୟସତ୍ୟ ମୋତେ ହତ୍ୟା କରିବ, ତେବେ ପଚାରାଗଲେ ମୋର ସେଇ ଶତ୍ରୁ ନିଜେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କହିଦେବ।

Verse 49

ततश्चाविकलो योगो मुनिश्रेष्ट भविष्यति । इत्युक्त्वा रथमारुह्य कृष्णाजिनधरो नृपः ॥ ४७ ॥

“ତାପରେ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣଙ୍କ ଯୋଗ ଅବିଘ୍ନ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ।” ଏହିପରି କହି କୃଷ୍ଣାଜିନଧାରୀ ରାଜା ରଥରେ ଚଢ଼ିଲେ।

Verse 50

वनं जगाम यत्रास्ते खांडिक्यः स महीपतिः । तमायांतं समालोक्य खांजडिक्यो रिपुमात्मनः ॥ ४८ ॥

ସେ ସେଇ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଗଲା ଯେଉଁଠାରେ ମହୀପତି ଖାଣ୍ଡିକ୍ୟ ରହୁଥିଲେ। ତାକୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି ଖାଂଜଡିକ୍ୟ ନିଜ ଶତ୍ରୁକୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କଲା।

Verse 51

प्रोवाच क्रोधताम्राक्षः समारोपितकार्मुकः । खांडिक्य उवाच । कृष्णाजिनत्वक्कवचभावेनास्मान्हनिष्यसि ॥ ४९ ॥

କ୍ରୋଧରେ ରକ୍ତନେତ୍ର, ଧନୁଷ ଚଢ଼ାଇ ସେ କହିଲା। ଖାଣ୍ଡିକ୍ୟ କହିଲେ—“କୃଷ୍ଣାଜିନ-ଚର୍ମର କବଚଭାବରେ ତୁମେ ଆମକୁ ହତ୍ୟା କରିବ।”

Verse 52

कृष्णाजिनधरे वेत्सि न मयि प्रहरिष्यति । मृगानां वद पृष्टेषु मूढ कृष्णाजिनं न किम् ॥ ५० ॥

ତୁମେ ଭାବୁଛ—‘ମୁଁ କୃଷ୍ଣାଜିନ ପିନ୍ଧିଛି, ତେଣୁ ସେ ମୋତେ ଆଘାତ କରିବ ନାହିଁ।’ କିନ୍ତୁ କହ, ମୂଢ! ମୃଗମାନଙ୍କ ପିଠିରେ ମଧ୍ୟ କୃଷ୍ଣାଜିନ ନାହିଁ କି?

Verse 53

येषां मत्वा वृथा चोग्राः प्रहिताः शितसायकाः । स त्वामहं हनिष्यामि न मे जीवन्विमोक्ष्यसे ॥ ५१ ॥

ଯାହାଙ୍କ ବିରୋଧରେ ମୋର ଉଗ୍ର, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ପ୍ରହାରିତ ହୋଇଥିଲା, ସେଗୁଡ଼ିକ ବ୍ୟର୍ଥ ହେଲା ବୋଲି ଭାବି—ଏବେ ମୁଁ ତୋତେ ବଧ କରିବି; ମୋ ହାତରୁ ଜୀବନ୍ତ ମୁକ୍ତି ପାଇବୁ ନାହିଁ।

Verse 54

आतताय्यसि दुर्बुद्धे मम राज्यहरो रिपुः । केशिध्वज उवाच । खांडिक्य संशयं प्रष्टुं भवंतमहमागतः ॥ ५२ ॥

“ହେ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧି! ତୁ ଆତତାୟୀ, ମୋର ରାଜ୍ୟ ହରଣ କରିଥିବା ଶତ୍ରୁ!” କେଶିଧ୍ୱଜ କହିଲେ—“ହେ ଖାଣ୍ଡିକ୍ୟ, ଗୋଟିଏ ସନ୍ଦେହ ପଚାରିବାକୁ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଛି।”

Verse 55

न त्वां हंतुं विचार्यतैत्कोपं बाणं च मुंच वा । ततः स मंत्रिभिः सार्द्धमेकांते सपुरोहितः ॥ ५३ ॥

ବିଚାର କରି ସେ ତୋତେ ନ ମାରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କଲା; କ୍ରୋଧକୁ ଦମନ କରି ବାଣ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ିଲା ନାହିଁ। ପରେ ସେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ ଓ ପୁରୋହିତ ସହିତ ଏକାନ୍ତ ସ୍ଥାନକୁ ଗଲା।

Verse 56

मंत्रयामास खांडिक्यः सर्वैरेव महामतिः । तमूर्मंत्रिणो वध्यो रिपुरेष वशंगतः ॥ ५४ ॥

ମହାମତି ଖାଣ୍ଡିକ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କ ସହ ପରାମର୍ଶ କଲେ। ତେବେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ କହିଲେ—“ଏହି ଶତ୍ରୁ ଆମ ବଶରେ ପଡ଼ିଛି; ଏହାକୁ ବଧ କରିବା ଉଚିତ।”

Verse 57

हतेऽत्र पृथिवी सर्वा तव वश्या भविष्यति । खांडिक्यश्चाह तान्सर्वानेवमेव न संशयः ॥ ५५ ॥

“ଏମାନେ ହତ ହେଲେ ଏଠାର ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ ତୋର ବଶରେ ହେବ।” ଖାଣ୍ଡିକ୍ୟ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଏମିତି ହିଁ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।”

Verse 58

हते तु पृथिवी सर्वा मम वश्या भविष्यति । परलोकजयस्तस्य पृथिवी सकला मम ॥ ५६ ॥

କିନ୍ତୁ ସେ ହତ ହେଲେ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ ମୋର ବଶରେ ଆସିବ। ଯେ ପରଲୋକକୁ ଜୟ କରେ, ତାହା ପାଇଁ ଏହି ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ମଧ୍ୟ ମୋର ହୁଏ।

Verse 59

न हन्मि चेल्लोकजयो मम वयत्वस्सुंधरा । परलोकजयोऽनंतः स्वल्पकालो महीजयः ॥ ५७ ॥

ମୁଁ ଯଦି ତାକୁ ନ ହତ କରେ, ତେବେ ମୋ ପାଇଁ ଏହି ଲୋକଜୟ ଯୌବନର କ୍ଷଣିକ ଅଳଙ୍କାରମାତ୍ର। ପରଲୋକଜୟ ଅନନ୍ତ, ଆଉ ପୃଥିବୀଜୟ ସ୍ୱଳ୍ପକାଳର।

Verse 60

तस्मान्नैनं हनिष्येऽहं यत्पृच्छति वदामि तत् । ततस्तमभ्युपेत्याह खांडिक्यो जनको रिपुम् ॥ ५८ ॥

ଏହିହେତୁ ମୁଁ ତାକୁ ହତ କରିବି ନାହିଁ; ସେ ଯାହା ପଚାରିବ, ମୁଁ ତାହା କହିଦେବି। ଏମିତି ନିଶ୍ଚୟ କରି ଖାଣ୍ଡିକ୍ୟ ଶତ୍ରୁ ରାଜା ଜନକଙ୍କୁ ନିକଟେ ଯାଇ କହିଲା।

Verse 61

प्रष्टव्यं यत्त्वया सर्वं तत्पृच्छ त्वं वदाम्यहम् । ततः प्राह यथावृत्तं होमधेनुवधं मुने ॥ ५९ ॥

ତୁମେ ଯାହା ପଚାରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ସବୁ ପଚାର; ମୁଁ କହିବି। ତାପରେ, ହେ ମୁନି, ହୋମଧେନୁବଧର କଥା ଯେପରି ଘଟିଥିଲା ସେପରି ସେ କହିଲା।

Verse 62

ततश्च तं स पप्रच्छ प्रायश्चित्तं हि तद्रूतम् । स चाचष्ट यथान्यायं मुने केशिध्वजाय तत् ॥ ६० ॥

ତାପରେ ସେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଯଥୋଚିତ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କ’ଣ ତାହା ପଚାରିଲା। ଏବଂ ସେ ଧର୍ମନିୟମାନୁସାରେ ମୁନି କେଶିଧ୍ୱଜଙ୍କୁ ସେହି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲା।

Verse 63

प्रायश्चित्तमशेषं हि यद्वै तत्र विधीयते । विदितार्थः स तेनैवमनुज्ञातो महात्मना ॥ ६१ ॥

ସେଠାରେ ଯେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ବିଧିତ ଥିଲା, ସେ ସବୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହେଲା। ତାହାର ଅର୍ଥ ଜାଣି ସେ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଠାରୁ ତଦନୁସାରେ ଅନୁମତି ପାଇଲା।

Verse 64

यागभूमिमुपागत्य चक्रे सर्वां क्रियां क्रमत् । क्रमेण विधिवद्यागं नीत्वा सोऽवभृथाप्लुतः ॥ ६२ ॥

ଯାଗଭୂମିକୁ ଆସି ସେ କ୍ରମକ୍ରମେ ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା କଲା। ବିଧିମତେ ପଦେପଦେ ଯାଗ ସମାପ୍ତ କରି, ଶେଷରେ ସେ ଅବଭୃଥ ସ୍ନାନ କଲା।

Verse 65

कृतकृत्यस्ततो भूत्वा चिंतयामास पार्थिवः । पूजिता ऋत्विजः सर्वे सदस्या मानिता मया ॥ ६३ ॥

ତାପରେ କୃତକୃତ୍ୟ ହୋଇ ରାଜା ଚିନ୍ତା କଲା—“ସମସ୍ତ ଋତ୍ୱିଜଙ୍କୁ ମୁଁ ପୂଜା କରିଛି, ଏବଂ ସଭାର ପଣ୍ଡିତ ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଯଥୋଚିତ ସମ୍ମାନ ଦେଇଛି।”

Verse 66

तथैवार्थिजनोऽप्यर्थोजितोऽभिमतैर्मया । यथाहं मर्त्यलोकस्य मया सर्वं विचष्टितम् ॥ ६४ ॥

ସେହିପରି ଧନ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛିତ ବସ୍ତୁ ଦେଇ ମୁଁ ଜିତିଛି; କାରଣ ମର୍ତ୍ୟଲୋକର ସବୁକିଛି ମୁଁ ଦେଖି-ବୁଝିଛି।

Verse 67

अनिष्पन्नक्रियं चेतस्तथा न मम किं यथा । इत्थं तु चिंतयन्नेव सम्मार स महीपतिः ॥ ६५ ॥

“ମୋର ଚିତ୍ତ କୌଣସି ସଙ୍କଳ୍ପକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିପାରୁନାହିଁ; ଏହା ମୋର ବଶରେ କିଛିମାତ୍ର ରହୁନାହିଁ।” ଏଭଳି ପୁନଃପୁନଃ ଚିନ୍ତା କରି ସେ ମହୀପତି ମୋହ ଓ ବିଷାଦରେ ପଡ଼ିଗଲା।

Verse 68

खांडिक्याय न दत्तेति मया वैगुरुदक्षिणा । स जगाम ततो भूयो रथमारुह्य पार्थिवः ॥ ६६ ॥

“ମୁଁ ଖାଣ୍ଡିକ୍ୟଙ୍କୁ ଗୁରୁଦକ୍ଷିଣା ଦେଇନାହିଁ” ବୋଲି ଭାବି, ସେ ରାଜା ପୁନର୍ବାର ରଥରେ ଚଢ଼ି ଯାତ୍ରା କଲେ।

Verse 69

स्वायंभुवः स्थितो यत्र खांडिक्योऽरण्यदुर्गमम् । खांडिक्योऽपि पुनर्द्दष्ट्वा तमायान्तं धृतायुधः ॥ ६७ ॥

ଯେଉଁ ଅରଣ୍ୟର ଦୁର୍ଗମ ସ୍ଥାନରେ ସ୍ୱାୟଂଭୁବ ରହୁଥିଲେ, ସେଠାରେ ଖାଣ୍ଡିକ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ। ଅସ୍ତ୍ର ଧରି ଖାଣ୍ଡିକ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ପୁନର୍ବାର ଆସୁଥିବା ଦେଖି ସଜାଗ ହେଲେ।

Verse 70

तस्थौ हंतुं कृतमतिस्ममाह स पुनर्नृपः । अहं तु नापकाराय प्राप्तः खांडिक्य मा क्रुधः ॥ ६८ ॥

ସେ ଆଘାତ କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କରି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ; କିନ୍ତୁ ରାଜା ପୁନର୍ବାର କହିଲେ— “ହେ ଖାଣ୍ଡିକ୍ୟ, କ୍ରୋଧ କରନି। ମୁଁ ତୁମକୁ ଅପକାର କରିବାକୁ ଆସିନି।”

Verse 71

गुरोर्निष्कृतिदानाय मामवेहि सेमागतम् । निष्पादितो मया यागः सम्यक् त्वदुपदेशतः ॥ ६९ ॥

ମୁଁ ଗୁରୁଙ୍କ ପ୍ରାପ୍ୟ ପ୍ରତିଦାନ ଦେବାକୁ ଆସିଛି ବୋଲି ଜାଣ। ତୁମ ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ ମୁଁ ଯାଗକୁ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ସମାପ୍ତ କରିଛି।

Verse 72

सोऽहं ते दातुमिच्छामि वृणीष्व गुरुदक्षिणाम् । इत्युक्तो मंत्रयामास स भूयो मंत्रिभिः सह ॥ ७० ॥

ଏହେତୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି; ଗୁରୁଦକ୍ଷିଣା ତୁମେ ନିଜେ ବାଛ। ଏପରି କୁହାଯାଉଥିବାରୁ ସେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ ପୁନର୍ବାର ପରାମର୍ଶ କଲେ।

Verse 73

गुरोर्निष्कृतिकामोऽय किमयं प्रार्थ्यतां मया । तमूचुर्मंत्रिणो राज्यमशेषं याच्यतामयम् ॥ ७१ ॥

ରାଜା ଭାବିଲେ—“ଏ ଲୋକ ଗୁରୁ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଦୋଷର ନିଷ୍କୃତି (ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ) ଚାହୁଁଛି; ତେବେ ମୁଁ କ’ଣ ମାଗିବି?” ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ କହିଲେ—“ତାହାଠାରୁ ସମଗ୍ର ରାଜ୍ୟ ମାଗନ୍ତୁ।”

Verse 74

कृताभिः प्रार्थ्यते राज्यमनायासितसैनिकैः । प्राहस्य तानाह नृपः स खांडिक्यो महापतिः ॥ ७२ ॥

ଯୁଦ୍ଧରେ କ୍ଳାନ୍ତ ହୋଇନଥିବା ସେନା ଥିବା କୃତମାନେ ରାଜ୍ୟ ମାଗିଲେ। ତେବେ ସେ ମହାପତି ଖାଣ୍ଡିକ୍ୟ ରାଜା ହସି ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 75

स्वल्पकालं महीराज्यं मादृशैः प्रार्थ्यते कथम् । एतमेतद्भंवतोऽत्र स्वार्थ साधनमंत्रिणः ॥ ७३ ॥

ଆମ ପରି ଲୋକେ ଅଳ୍ପକାଳୀନ ପୃଥିବୀ-ରାଜ୍ୟ କିପରି ମାଗିବେ? ହେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ଏଠାରେ ତୁମେ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ସାଧନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛ—ଏହି ହେଉଛି କଥା।

Verse 76

परमार्थः कथं कोऽत्र यूयं नात्र विचक्षणाः । इत्युक्त्वा समुपेत्यैंनं स तु केशिध्वजं नृपम् ॥ ७४ ॥

“ଏଠାରେ ପରମାର୍ଥ କିପରି ହେବ? ଏ ବିଷୟରେ ତୁମେ ବିଚକ୍ଷଣ ନୁହଁ।” ଏହି କଥା କହି ଖାଣ୍ଡିକ୍ୟ କେଶିଧ୍ୱଜ ରାଜାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ।

Verse 77

उवाच किमवश्यं त्वं दास्यसि गुरुदक्षिणाम् । बाढमित्येव तेनोक्तः खांडिक्यस्तमथाब्रवीत् ॥ ७५ ॥

ସେ କହିଲେ—“ଗୁରୁଦକ୍ଷିଣା ଭାବେ ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ କ’ଣ ଦେବ?” ସେ କହିଲା, “ନିଶ୍ଚୟ।” ତାପରେ ଖାଣ୍ଡିକ୍ୟ ତାକୁ ଆଉ କହିଲେ।

Verse 78

भवानध्यात्मविज्ञानपरमार्थविचक्षणः । यदि चेद्दीयते मह्यं भवता गुरुनिष्क्रयः ॥ ७६ ॥

ଆପଣ ଅଧ୍ୟାତ୍ମବିଜ୍ଞାନ ଓ ପରମାର୍ଥତତ୍ତ୍ୱରେ ବିଚକ୍ଷଣ। ଯଦି ଆପଣ କୃପା କରନ୍ତି, ତେବେ ଗୁରୁନିଷ୍କ୍ରୟ—ଗୁରୁଙ୍କ ନିଶ୍ଚିତ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ—ମୋତେ ଦିଅନ୍ତୁ।

Verse 79

तत्क्लेशप्रशमायालं यत्कर्म तदुदीरय । केशिध्वज उवाच । न प्रार्थितं त्वया कस्मान्मम राज्यमकंटकम् ॥ ७७ ॥

ଏହି କ୍ଲେଶ ଶମନ ପାଇଁ ଯେ ସାଧନ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ, ସେହି କର୍ମ କୁହନ୍ତୁ। କେଶିଧ୍ୱଜ କହିଲେ—ତୁମେ ମୋ ପାଖରୁ କଣ୍ଟକମୁକ୍ତ (ନିର୍ବିଘ୍ନ) ରାଜ୍ୟ କାହିଁକି ମାଗିଲ ନାହିଁ?

Verse 80

राज्यलाभाः द्धि नास्त्यन्यत्क्षत्रियाणामतिप्रियम् । खांडिक्य उवाच । केशिध्वज निबोध त्वं मया न प्रार्थितं यतः ॥ ७८ ॥

କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟଲାଭଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। ଖାଣ୍ଡିକ୍ୟ କହିଲେ—କେଶିଧ୍ୱଜ, ବୁଝ; ସେହି କାରଣରୁ ମୁଁ ତୁମ ପାଖରୁ ତାହା (ରାଜ୍ୟ) ମାଗିନି।

Verse 81

राज्यमेतदशेषेण यन्न गृघ्रंति पंडिताः । क्षत्रियाणामयं धर्मो यत्प्रजापरिपालनम् ॥ ७९ ॥

ପଣ୍ଡିତମାନେ ସ୍ୱାର୍ଥଭୋଗ ପାଇଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜ୍ୟକୁ ଲୋଭ କରନ୍ତି ନାହିଁ। କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ଧର୍ମ ଏହି—ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ନ୍ୟାୟରେ ପାଳନ ଓ ସୁରକ୍ଷା କରିବା।

Verse 82

वधश्च धर्मयुद्धेन स्वराज्यपरिपंथिनाम् । यत्राशक्तस्य मे दोषो नैवास्त्यपकृते त्वया ॥ ८० ॥

ଧର୍ମଯୁଦ୍ଧରେ ସ୍ୱରାଜ୍ୟର ପଥରେ ବାଧା ଦେଉଥିବାମାନଙ୍କ ବଧ—ସେଥିରେ ଅଶକ୍ତ ମୋର ଦୋଷ ନାହିଁ; କାରଣ ଅପକୃତ୍ୟ ତୁମେ କରିଛ।

Verse 83

बंधायैव भवत्येषा ह्यविद्या चाक्रमोज्झिता । जन्मोपभोगलिप्सार्थमियं राज्यस्पृहा मम ॥ ८१ ॥

ଏହି ଅପରିତ୍ୟକ୍ତ ଅବିଦ୍ୟା ନିଶ୍ଚୟ ବନ୍ଧନର କାରଣ ହୁଏ। ପୁନଃପୁନଃ ଜନ୍ମ ଓ ଭୋଗଲୋଭରେ ମୋ ମନେ ରାଜ୍ୟସ୍ପୃହା ଜାଗିଛି।

Verse 84

अन्येषां दोपजानेव धर्ममेवानुरुध्यते । न याच्ञा क्षत्रबंधूनां धर्मायैतत्सतां मतम् ॥ ८२ ॥

ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଧର୍ମ ଯେନ ଦ୍ୱିତୀୟ ଲାଭରୂପେ ଅନୁସୃତ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ପାଇଁ ଯାଚନା ଧର୍ମର ଉପାୟ ନୁହେଁ—ଏହା ସଜ୍ଜନମତ।

Verse 85

अतो न याचित राज्यमविद्यांतर्गतं तव । राज्यं गृध्नंति विद्वांसो ममत्वाकृष्टचेतसः ॥ ८३ ॥

ଏହିକାରଣରୁ ମୁଁ ତୁମଠାରୁ ରାଜ୍ୟ ଯାଚିଲି ନାହିଁ; କାରଣ ରାଜ୍ୟ ଅବିଦ୍ୟାର ଅନ୍ତର୍ଗତ। ମମତ୍ୱରେ ଆକୃଷ୍ଟ ଚିତ୍ତ ଥିବା ‘ବିଦ୍ୱାନ’ମାନେ ମଧ୍ୟ ରାଜ୍ୟକୁ ଲୋଭ କରନ୍ତି।

Verse 86

अहंमानमह्य पानमदमत्ता न मादृशाः । केशिध्वज उवाच । अहं च विद्यया मृत्युं तर्तुकामः करोमि वै ॥ ८४ ॥

ଅହଂକାର ଓ ମଦ୍ୟପାନର ଗର୍ବରେ ମତ୍ତ, ମୋ ପରି କେହି ନାହିଁ। କେଶିଧ୍ୱଜ କହିଲେ—ମୁଁ ତ ସତ୍ୟବିଦ୍ୟାଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁକୁ ତରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ।

Verse 87

राज्यं यज्ञांश्च विविधान्भोगे पुण्यक्षयं तथा । तदिदं ते मनो दिष्ट्या विवेकैश्चर्यतां गतम् ॥ ८५ ॥

ରାଜ୍ୟ, ବିଭିନ୍ନ ଯଜ୍ଞ ଓ ଭୋଗ—ଏସବୁ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷୟ କରେ। ତେଣୁ ତୁମେ ଧନ୍ୟ; ବିବେକଦ୍ୱାରା ତୁମ ମନ ସଦାଚାର ଓ ସଂୟମର ପଥକୁ ଗତ ହୋଇଛି।

Verse 88

श्रूयतां चाप्यविद्यायाः स्वरूपं कुलनंदन । अनात्मन्यात्मबुद्धिर्या ह्यस्वे स्वविषया मतिः ॥ ८६ ॥

ହେ କୁଳନନ୍ଦନ, ଅବିଦ୍ୟାର ସ୍ୱରୂପ ମଧ୍ୟ ଶୁଣ। ଯାହା ଅନାତ୍ମାରେ ‘ମୁଁ’ ବୋଲି ବୁଦ୍ଧି, ଏବଂ ଯାହା ନିଜର ନୁହେଁ ତାହାରେ ‘ମୋର’ ବୋଲି ଦୃଢ଼ ମତି—ସେଇ ଅବିଦ୍ୟା।

Verse 89

अविद्यातरुसंन्भूतं बीजमेतद्द्विधा स्थितम् । पंचभूतात्मके देहे देही मोहतमोवृत्तः ॥ ८७ ॥

ଅବିଦ୍ୟା-ବୃକ୍ଷରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ବୀଜ ଦ୍ୱିବିଧ ରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ। ପଞ୍ଚଭୂତାତ୍ମକ ଦେହରେ ଦେହୀ ମୋହ ଓ ତମସ୍‌ର ଆବରଣରେ ଚାଲେ।

Verse 90

अहमेतदितीत्युञ्चैः कुरुते कुमतिर्मतिम् । आकाशवाय्वग्रिजलपृथिवीभिः पृथक् स्थिते ॥ ८८ ॥

ଆତ୍ମା ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ ଓ ପୃଥିବୀଠାରୁ ସତ୍ୟରେ ପୃଥକ୍ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କୁମତି ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ ‘ମୁଁ ଏହି (ଦେହ) ଅଟେ’ ବୋଲି ଧାରଣା କରେ।

Verse 91

आत्मन्यात्ममयं भावं कः करोति कलेवरे । कलेवरोपभोग्यं हि गृहक्षेत्रादिकं च यत् ॥ ८९ ॥

ଦେହରେ ଆତ୍ମମୟ ଭାବ କିଏ ସ୍ଥାପନ କରିପାରିବ? କାରଣ ଗୃହ, କ୍ଷେତ୍ର ଆଦି ଯାହା କିଛି, ସେସବୁ ଦେହର ଭୋଗ୍ୟ ବସ୍ତୁ ମାତ୍ର।

Verse 92

अदेहे ह्यात्मनि प्राज्ञो ममेदमिति मन्यते । इत्थं च पुत्रपौत्रेषु तद्देहोत्पादितेषु च ॥ ९० ॥

ଆତ୍ମା ଦେହହୀନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମନୁଷ୍ୟ ଭ୍ରମରେ ‘ଏହା ମୋର’ ବୋଲି ଭାବେ। ଏହିପରି ସେ ପୁତ୍ର-ପୌତ୍ରମାନଙ୍କରେ ଓ ନିଜ ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ‘ମୋର’ ଭାବ ପ୍ରସାର କରେ।

Verse 93

करोति पंडितः स्वाम्यमनात्मनि कलेवरे । सर्वदेहोपभोगाय कुरुते कर्म मानवः ॥ ९१ ॥

ପଣ୍ଡିତାଭିମାନୀ ମଣିଷ ଅନାତ୍ମା ଦେହରେ ନିଜ ସ୍ୱାମିତ୍ୱ ମାନେ; ଏବଂ ସମଗ୍ର ଦେହଦ୍ୱାରା ଭୋଗ ପାଇଁ କର୍ମ କରେ।

Verse 94

देहं चान्यद्यदा पुंसस्सदा बंधाय तत्परम् । मृण्मयं हि यथा गेहं लिप्यते वै मृदंभसा ॥ ९२ ॥

ଯେତେବେଳେ ପୁରୁଷ ଦେହକୁ ‘ମୁଁ’ ‘ମୋର’ ବୋଲି ଭାବେ, ସେଇ ଭାବ ନିଜେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବନ୍ଧନକୁ ନେଇଯାଏ; ଯେପରି ମାଟିଘର କାଦୁଆ-ଜଳରେ ପୁନଃ ଲେପାଯାଏ।

Verse 95

पार्थिवोऽयं तथा देहो मृदंभोलेपनस्थितिः । पंचभोगात्मकैर्भोगैः पंचभोगात्मकं वपुः ॥ ९३ ॥

ଏହି ଦେହ ପାର୍ଥିବ ସ୍ୱଭାବର; ମାଟି, ଜଳ ଓ ଲେପନରେ ଧାରିତ। ପଞ୍ଚ ବିଷୟଭୋଗରେ ଭୋଗିତ ହୋଇ ଦେହ ମଧ୍ୟ ପଞ୍ଚଭୋଗାତ୍ମକ ହୁଏ।

Verse 96

आप्यायते यदि ततः पुंसो गर्वोऽत्र किंकृतः । अनेकजन्मसाहस्त्रं ससारपदवीं व्रजन् ॥ ९४ ॥

ମଣିଷ ସମୃଦ୍ଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏଥିରେ ଗର୍ବ କାହିଁକି? ସେ ତ ହଜାର ହଜାର ଜନ୍ମ ଧରି ସଂସାର ପଥରେ ଭ୍ରମଣ କରିଛି।

Verse 97

मोहश्रमं प्रयातोऽसौ वासनारेणुगुंठितः । प्रक्षाल्यते यदा सौम्य रेणुर्ज्ञानोष्णवारिणा ॥ ९५ ॥

ମୋହରେ କ୍ଲାନ୍ତ ଜୀବ ବାସନାର ଧୂଳିରେ ଢାକିଯାଏ; କିନ୍ତୁ ହେ ସୌମ୍ୟ, ଜ୍ଞାନରୂପ ଉଷ୍ଣଜଳରେ ସେ ଧୂଳି ପ୍ରକ୍ଷାଳିତ ହେଲେ ପ୍ରସାଦ ଜାଗେ।

Verse 98

तदा संसारपांथस्य याति मोहश्रमः शमम् । मोहश्रमे शमं याते स्वच्छांतःकरणः पुमान् ॥ ९६ ॥

ତେବେ ସଂସାରପଥରେ ମୋହଜନିତ କ୍ଲାନ୍ତି ଶମିତ ହୁଏ। ସେଇ ମୋହଶ୍ରମ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ମନୁଷ୍ୟର ଅନ୍ତଃକରଣ ସ୍ୱଚ୍ଛ ଓ ନିର୍ମଳ ହୁଏ।

Verse 99

अनन्यातिशयाधारः परं निर्वाणमृच्छति । निर्वाणमय एवायमात्मा ज्ञानमयोऽमलः ॥ ९७ ॥

ଯାହାର ଏକମାତ୍ର ଆଧାର ପରମେଶ୍ୱର, ସେ ପରମ ନିର୍ବାଣକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଏହି ଆତ୍ମା ନିର୍ବାଣମୟ—ଜ୍ଞାନମୟ, ଅମଳ ଓ ନିଷ୍କଳଙ୍କ।

Verse 100

दुःखाज्ञानमया धर्माः प्रकृतेस्ते तुनात्मनः । जलस्य नाग्निना संगः स्थालीसंगात्तथापि हि ॥ ९८ ॥

ଦୁଃଖ ଓ ଅଜ୍ଞାନମୟ ଧର୍ମଗୁଣ ପ୍ରକୃତିର; ଆତ୍ମାର ନୁହେଁ। ଯେପରି ଜଳର ଅଗ୍ନି ସହ ସତ୍ୟ ସଙ୍ଗ ନାହିଁ—କେବଳ ପାତ୍ରସଙ୍ଗରୁ ଭାସ ହୁଏ—ସେପରି ଏଠି ମଧ୍ୟ।

Verse 101

शब्दोद्रेकादिकान्धर्मान्करोति हि यथा बुधः । तथात्मा प्रकृतेः संगादहंमानादिदूषितः ॥ ९९ ॥

ଯେପରି ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଶବ୍ଦୋଦ୍ରେକ ଆଦି ଆଚରଣଧର୍ମ ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେପରି ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ପ୍ରକୃତିସଙ୍ଗରୁ ଅହଂମାନ ଆଦି ଦୋଷରେ ଦୂଷିତ ଭାବେ ପ୍ରତୀତ ହୁଏ।

Verse 102

भजते प्राकृतान्धर्मान्न्यस्तस्तंभो हि सोऽव्ययः । तदेतत्कथितं बीजमविद्याया मया तव ॥ १०० ॥

ଆଶ୍ରୟ-ସ୍ତମ୍ଭକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଅବ୍ୟୟ ଆତ୍ମା ପ୍ରାକୃତ (ସଂସାରିକ) ଧର୍ମକୁ ଭଜେ। ଏହିକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଅବିଦ୍ୟାର ବୀଜ ବୋଲି କହିଛି।

Verse 103

क्लेशानां च क्षयकरं योगादन्यन्न विद्यते ॥ १०१ ॥

କ୍ଲେଶମାନଙ୍କର କ୍ଷୟ କରାଇବାକୁ ଯୋଗ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ।