Shloka 43

Adhyaya 75 — The Fall and Restoration of Revatī Nakṣatra and the Birth of Raivata Manu

Sanskrit

राजोवाच

त्वत्प्रसादादकुशलं न क्वचिन्मम सुव्रत ।

जातकौतूहलश्चास्मि मम भार्यात्र का मुने ॥

Transliteration

rājovāca

tvatprasādād akuśalaṃ na kvacin mama suvrata /

jātakautūhalaś cāsmi mama bhāryātra kā mune //

Translation

ରାଜା କହିଲେ—ହେ ସୁବ୍ରତ! ଆପଣଙ୍କ କୃପାରୁ ମୋ ପାଇଁ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଅକୁଶଳ ନାହିଁ। ତଥାପି ମୋର କୌତୁହଳ ହେଲା—ହେ ଋଷି, ଏଠାରେ ଆପଣ ଯାହାକୁ ‘ମୋର ଭାର୍ଯ୍ୟା’ ବୋଲି କହୁଛନ୍ତି, ସେ କିଏ?

Word by Word

• राजा: the king
• राजा: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: राजन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: क्रिया (Kriyā/Verb)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• त्वत्: from you
• त्वत्: अपादान (Apādāna/Source)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पञ्चमी-विभक्ति (Ablative/5th), एकवचन; सर्वनाम (from you)

• प्रसादात्: by (your) grace; from favor
• प्रसादात्: अपादान (Apādāna/Source)
• Type: Noun
• Root: प्रसाद (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति, एकवचन

• अकुशलम्: ill-being; misfortune
• अकुशलम्: विधेय (Predicate)
• Type: Noun
• Root: अकुशल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; अत्र प्रथमा (as predicate: 'no ill-being')

• न: not
• न: निषेध (Negator)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: अव्यय; निषेध (negation particle)

• क्वचित्: anywhere; ever
• क्वचित्: क्रियाविशेषण (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: क्वचित् (अव्यय)
• Form: अव्यय; देश/काल-अनिश्चितता (indefinite adverb: anywhere/ever)

• मम: my
• मम: सम्बन्ध (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

• सुव्रत: O virtuous one
• सुव्रत: सम्बोधन (Sambodhana/Address)
• Type: Noun
• Root: सु + व्रत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारय: 'सुन्दरं व्रतं यस्य' (as epithet)

• जातकौतूहलः: curiosity has arisen (in me)
• जातकौतूहलः: विधेय (Predicate)
• Type: Adjective
• Root: जात (जन्-धातुज कृदन्त) + कौतूहल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; भूतकृदन्त 'जात' + तत्पुरुष: 'जातं कौतूहलं यस्य' (having arisen curiosity)

• च: and
• च: सम्बन्ध (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय-बोधक (conjunction)

• अस्मि: I am
• अस्मि: क्रिया (Kriyā/Verb)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), उत्तम-पुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• मम: my
• मम: सम्बन्ध (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

• भार्या: wife
• भार्या: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: भार्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• अत्र: here
• अत्र: क्रियाविशेषण (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: अत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय; देशवाचक क्रियाविशेषण (locative adverb: here)

• का: who? / what (is she)?
• का: विधेय (Predicate)
• Type: Noun
• Root: किम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; प्रश्नवाचक सर्वनाम (interrogative)

• मुने: O sage
• मुने: सम्बोधन (Sambodhana/Address)
• Type: Noun
• Root: मुनि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन

Speakers

• King to the sage; narrated by Mārkaṇḍeya

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "adbhuta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Humility before sages
• Grace and protection
• Identity confusion/forgetfulness (smṛti-bhraṃśa motif)

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The king attributes welfare to the sage’s spiritual power (prasāda) and admits confusion openly—an ethical posture of receptivity rather than ego.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Narrative setup for a moral-psychological episode; not pañcalakṣaṇa.

What is the esoteric significance?

Curiosity arising amid ‘no misfortune’ suggests a subtler disorder: ignorance/forgetfulness can persist even when external conditions seem secure.