Shloka 40

Adhyaya 75 — The Fall and Restoration of Revatī Nakṣatra and the Birth of Raivata Manu

Sanskrit

तमासनगतं विप्रो गृहीतार्घं महामुनिः ।

स्वागतं प्राह राजेन्द्रमपि ते कुशलं गृहे ॥

Transliteration

tam āsanagataṃ vipro gṛhītārghaṃ mahāmuniḥ /

svāgataṃ prāha rājendram api te kuśalaṃ gṛhe //

Translation

ମହାଋଷି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅର୍ଘ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରି, ଆସନଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ସ୍ୱାଗତ। ଆପଣଙ୍କ ଗୃହରେ ସବୁ କୁଶଳ ତ?”

Word by Word

• तम्: him
• तम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

• आसनगतम्: seated (having gone to the seat)
• आसनगतम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Adjective
• Root: आसन + गत (गम्-धातुज कृदन्त)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; भूतकृदन्त (past participle) 'गत' = gone/come; सप्तमी-तत्पुरुष: 'आसने गतः' → 'seated/on the seat'

• विप्रः: the brahmin
• विप्रः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: विप्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• गृहीतार्घम्: having accepted the arghya
• गृहीतार्घम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Adjective
• Root: गृहीत (ग्रह्-धातुज कृदन्त) + अर्घ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; भूतकृदन्त 'गृहीत' (accepted); कर्मधारय/तत्पुरुष-भाव: 'गृहीतः अर्घः यस्य/यम्' (one who has accepted the arghya / arghya accepted)

• महामुनिः: the great sage
• महामुनिः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: महा + मुनि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारय: 'महान् मुनिः'

• स्वागतम्: welcome
• स्वागतम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: स्वागत (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; भाववाचक/उक्तिवाचक (as greeting)

• प्राह: said
• प्राह: क्रिया (Kriyā/Verb)
• Type: Verb
• Root: प्र + अह्/ब्रू (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• राजेन्द्रम्: O king of kings (addressed)
• राजेन्द्रम्: सम्प्रदान/सम्बोधन-लक्ष्य (Addressee/Target)
• Type: Noun
• Root: राजन् + इन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष: 'राज्ञाम् इन्द्रः' (lord among kings)

• अपि: also; indeed
• अपि: सम्बन्ध (Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय; अपि = also/indeed (particle)

• ते: your
• ते: सम्बन्ध (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-विभक्ति (Genitive/6th) एकवचन; सर्वनाम

• कुशलम्: well-being; welfare
• कुशलम्: विशेष्य-विशेषणभाव/विधेय (Predicate)
• Type: Noun
• Root: कुशल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; अत्र प्रथमा (as predicate nominative)

• गृहे: at home; in the house
• गृहे: अधिकरण (Adhikaraṇa/Location)
• Type: Noun
• Root: गृह (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative/7th), एकवचन

Speakers

• Sage (mahāmuni/vipra) to the king; narrated by Mārkaṇḍeya

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "bhakti", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Dharma
• Atithi-satkāra
• Social order (brāhmaṇa–kṣatriya etiquette)

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The verse models ideal reciprocal conduct: the guest-offering is accepted, and the host/elder reciprocates with blessings and inquiry. ‘Kuśala’ is not mere politeness—it assesses dharmic stability of the household.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Ākhyāna with dharma-ācāra emphasis; not a direct pañcalakṣaṇa segment.

What is the esoteric significance?

Acceptance of arghya symbolizes opening of a teaching relationship: once the offering is accepted, dialogue and transmission become legitimate.