Shloka 14
Adhyaya 73 — The Uttama Manvantara: Classes of Devas, Indra Sushanti, and the Royal Lineage
Sanskrit
तृतीयमेतत्कथितं तव मन्वन्तरं मया ।
तामसस्य चतुर्थन्तु मनोरन्तरमुच्यते ॥
Transliteration
tṛtīyam etat kathitaṃ tava manvantaraṃ mayā | tāmasasya caturthaṃ tu manor antaram ucyate ||
Translation
ଏହି ତୃତୀୟ ମନ୍ୱନ୍ତର ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଲି; କିନ୍ତୁ ଚତୁର୍ଥ ମନ୍ୱନ୍ତରାନ୍ତର ତାମସ ମନୁଙ୍କର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Word by Word
तृतीयम्third
तृतीयम्:
विशेषण (Qualifier)
TypeAdjective
Rootतृतीय (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया/प्रथमा, एकवचन; here predicate/attribute to ‘एतत् (मन्वन्तरम्)’
एतत्this
एतत्:
कर्म/विषय (Topic/object of ‘कथितम्’)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; refers to the manvantara just described
कथितम्has been told
कथितम्:
क्रिया (Predicative; passive)
TypeVerb
Rootकथित (कृदन्त-प्रातिपदिक; √कथ् (धातु) + क्त)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-एकवचन; agrees with ‘एतत्’
तवto you/your
तव:
सम्प्रदान/सम्बन्ध (Recipient/Genitive)
TypeNoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formमध्यमपुरुष-सर्वनाम; षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन
मन्वन्तरम्manvantara
मन्वन्तरम्:
विषय (Topic)
TypeNoun
Rootमन्वन्तर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; apposition to ‘एतत्’
मयाby me
मया:
कर्ता (Agent in passive/कर्तृ)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formउत्तमपुरुष-सर्वनाम; तृतीया (3rd/तृतीया), एकवचन
तामसस्यof Tāmasa
तामसस्य:
सम्बन्ध (Genitive/षष्ठी)
TypeAdjective
Rootतामस (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन; qualifies ‘मन्वन्तरम्’ understood
चतुर्थम्fourth
चतुर्थम्:
विशेषण (Qualifier)
TypeAdjective
Rootचतुर्थ (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; predicate to ‘(मन्वन्तरम्)’
तुbut
तु:
सम्बन्ध (Discourse particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; विरोध/पुनरुक्ति-निपात (but/indeed)
मनोर्of Manu
मनोर्:
सम्बन्ध (Genitive/षष्ठी)
TypeNoun
Rootमनु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन
अन्तरम्the interval/period
अन्तरम्:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootअन्तर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; subject of ‘उच्यते’
उच्यतेis called
उच्यते:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Root√वच् (धातु)
Formलट् (Present/लट्), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन, आत्मनेपद; कर्मणि प्रयोग (passive sense)
Speakers
Puranic narrator addressing a listener (frame-speaker not specified in the provided excerpt)
Key Themes
Manvantara enumerationCosmic chronology
FAQs
Purāṇic narration teaches by ordered sequence: understanding dharma and history requires seeing where one stands in a larger, staged unfolding of time.
Manvantara: it explicitly counts and transitions between Manu-eras.
The shift to ‘Tāmasa’ signals a qualitative modulation of cosmic conditions—purāṇic time is not only quantitative (counts) but also qualitative (guṇa-colored epochs).