Shloka 9

Adhyaya 72 — The Reconciliation Rite, Sarasvati Sacrifice, and the Birth of Uttama Manu (Auttama Manvantara Prelude)

Sanskrit

अप्रीतयोः प्रीतिकरो सा हि संजननी परम् । भार्यापत्योर्मनुष्येन्द्र ! तान्तवेष्टिं करोम्यहम् ॥

Transliteration

aprītayoḥ prītikaro sā hi saṃjananī param / bhāryāpatyor manuṣyendra! tāntaveṣṭiṃ karomy aham

Translation

ଯେମାନଙ୍କର ସ୍ନେହ ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସେ (ବିଧି/ଶକ୍ତି) ସ୍ନେହ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ; ହେ ନରାଧିପ, ପତ୍ନୀ-ପତିଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରମ ସୌହାର୍ଦ୍ୟ ଜନାଇବାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ କାରଣ ସେଇ। ମୁଁ ‘ତାନ୍ତବ-ଇଷ୍ଟି’ କରିବି।

Word by Word

• अ-प्रीतयोः: of the two who are displeased
• अ-प्रीतयोः: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: प्रीति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (Genitive/6th), द्विवचन (Dual); नञ्-पूर्वक (negated): 'अप्रीति'

• प्रीति-करः: causing reconciliation/pleasure
• प्रीति-करः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: प्रीति (प्रातिपदिक) + कर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन (Singular); उपपद-तत्पुरुष: 'प्रीतिं करोति' (one who causes pleasure)

• सा: she/that (rite)
• सा: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन (Singular)

• हि: indeed/for
• हि: Sambandha (सम्बन्ध/Discourse particle)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: निपात (particle), अव्यय; emphasis/causal nuance

• संज-जननी: the producer/cause (bringer about)
• संज-जननी: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: संजन् (धातु) + जननी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन (Singular); कृदन्त-नञ्? (here: उपसर्ग 'सम्' + √जन्; जननी = agent noun 'producer/mother')

• परम्: supremely/most
• परम्: Visheshana (विशेषण/Adverbial qualifier)
• Type: Adjective
• Root: पर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन (Singular); क्रियाविशेषणवत् (adverbially: 'supremely')

• भार्या-पत्योः: of wife and child
• भार्या-पत्योः: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: भार्या (प्रातिपदिक) + अपत्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (dvandva treated as neuter), षष्ठी-विभक्ति (Genitive/6th), द्विवचन (Dual); इतरेतर-द्वन्द्व: 'भार्या च अपत्यं च'

• मनुष्य-इन्द्र: O lord of men
• मनुष्य-इन्द्र: Sambodhana (सम्बोधन/Vocative)
• Type: Noun
• Root: मनुष्य (प्रातिपदिक) + इन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-प्रथमा (Vocative), एकवचन (Singular); षष्ठी-तत्पुरुष: 'मनुष्याणाम् इन्द्रः'

• तान्तव-इष्टिम्: the Tāntava iṣṭi (a particular sacrifice/rite)
• तान्तव-इष्टिम्: Karma (कर्म/Object)
• Type: Noun
• Root: तान्तव (प्रातिपदिक) + इष्टि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन (Singular); षष्ठी-तत्पुरुष: 'तान्तवस्य इष्टिः' (a specific named rite)

• करोमि: I perform
• करोमि: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), उत्तम-पुरुष (1st person), एकवचन (Singular), परस्मैपद

• अहम्: I
• अहम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन (Singular)

Speakers

• Brāhmaṇa addressing the king

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "bhakti", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Dharma
• Householder duties
• Ritual for social/household cohesion

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The household is a foundational dhārmic unit; repairing relational rupture is portrayed as worthy of deliberate effort, including sanctioned ritual means.

How does this fit the Pancalakṣaṇa (5 characteristics)?

Didactic narrative (upākhyāna) reinforcing dharma; not a direct exposition of cosmology or dynastic lists.

What is the esoteric significance?

The term ‘tāntava’ (thread/weave) suggests ‘binding back together’: the rite symbolizes re-weaving disrupted relational order into harmony.