Shloka 1

Adhyaya 65 — Svarocis Enjoys on the Mountain; A Debate on Marital Fidelity and Desire

Sanskrit

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणेऽथ स्वारोचिषे मन्वन्तरेऽ चतुःषष्ठितमोऽध्यायः ।

पञ्चषष्ठितमोऽध्यायः- ६५

मार्कण्डेय उवाच ।

ततः स ताभिः सहितः पत्नीभिरमरद्युतिः ।

ररामा तस्मिन् शैलेन्द्रे रम्यकानननिर्झरे ॥

Transliteration

iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe 'tha svārociṣe manvantare catuḥṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ / pañcaṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ 65 / mārkaṇḍeya uvāca tataḥ sa tābhiḥ sahitaḥ patnībhir amaradyutiḥ / rarāma tasmin śailendre ramyakānananirjhare

Translation

ଏହିପରି ଶ୍ରୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୁରାଣର ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ୬୪ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ୬୫ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ତାପରେ ସେ ତେଜସ୍ବୀ ଦିବ୍ୟପୁରୁଷ ସେହି ପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ସହ, ସୁନ୍ଦର ଉପବନ ଓ ଝରଣା-ନିର୍ଝରରେ ଶୋଭିତ ସେଇ ରାଜସ ପର୍ବତରେ କ୍ରୀଡା କରି ବିହାର କଲେ।

Word by Word

• इति: thus
• इति: सम्बन्ध (Discourse marker)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: उक्तिसमाप्तिसूचक अव्यय (quotative/end marker)

• श्रीमार्कण्डेयपुराणे: in the Śrī Mārkaṇḍeya Purāṇa
• श्रीमार्कण्डेयपुराणे: अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative)
• Type: Noun
• Root: श्री + मार्कण्डेय + पुराण (प्रातिपदिक); समासः
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन (Singular); तत्पुरुष (title-compound)

• अथ: then
• अथ: सम्बन्ध (Discourse marker)
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (अव्यय)
• Form: आरम्भ/अनन्तरबोधक अव्यय (particle: now/then)

• स्वारोचिषे: in (the) Svārociṣa (Manvantara)
• स्वारोचिषे: अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative)
• Type: Adjective
• Root: स्वारोचिष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन (Singular); (मन्वन्तर-विशेषण)

• मन्वन्तरे: in the Manvantara
• मन्वन्तरे: अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative)
• Type: Noun
• Root: मन्वन्तर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन (Singular)

• च: and
• च: सम्बन्ध (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक अव्यय (conjunction)

• चतुःषष्ठितमः: sixty-fourth
• चतुःषष्ठितमः: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: चतुःषष्ठि + तम (प्रातिपदिक); समासः
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन (Singular); द्विगु-समास (numeral compound)

• अध्यायः: chapter
• अध्यायः: कर्ता (Kartā/Subject)
• Type: Noun
• Root: अध्याय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन (Singular)

• पञ्चषष्ठितमः: sixty-fifth
• पञ्चषष्ठितमः: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: पञ्चषष्ठि + तम (प्रातिपदिक); समासः
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन (Singular); द्विगु-समास (numeral compound)

• अध्यायः: chapter
• अध्यायः: कर्ता (Kartā/Subject)
• Type: Noun
• Root: अध्याय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन (Singular)

• मार्कण्डेयः: Mārkaṇḍeya
• मार्कण्डेयः: कर्ता (Kartā/Subject)
• Type: Noun
• Root: मार्कण्डेय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन (Singular)

• उवाच: said
• उवाच: क्रिया (Kriyā/Verb)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect/परोक्शभूत), परस्मैपद; प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन (Singular)

• ततः: then
• ततः: अधिकरण (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: काल/क्रमवाचक अव्यय (adverb)

• सः: he
• सः: कर्ता (Kartā/Subject)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन (Singular)

• ताभिः: with them (those women)
• ताभिः: सह/साधन (Instrument/with)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), बहुवचन (Plural)

• सहितः: accompanied, together with
• सहितः: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: सह (उपसर्ग) + इ (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि/भूतकृत् (past participle used adjectivally); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• पत्नीभिः: with (his) wives
• पत्नीभिः: सह/साधन (Instrument/with)
• Type: Noun
• Root: पत्नी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), बहुवचन (Plural)

• अमरद्युतिः: the radiant one (like an immortal)
• अमरद्युतिः: कर्ता (Kartā/Subject)
• Type: Noun
• Root: अमर + द्युति (प्रातिपदिक); समासः
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन (Singular); षष्ठी-तत्पुरुष

• ररामा: enjoyed, delighted
• ररामा: क्रिया (Kriyā/Verb)
• Type: Verb
• Root: रम् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect/परोक्शभूत), परस्मैपद; प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन (Singular)

• तस्मिन्: in that
• तस्मिन्: अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन (Singular)

• शैलेन्द्रे: on the king of mountains
• शैलेन्द्रे: अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative)
• Type: Noun
• Root: शैल + इन्द्र (प्रातिपदिक); समासः
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन (Singular); तत्पुरुष (mountain + lord)

• रम्यकानननिर्झरे: at the lovely forest waterfall
• रम्यकानननिर्झरे: अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative)
• Type: Noun
• Root: रम्य + कानन + निर्झर (प्रातिपदिक); समासः
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन (Singular); तत्पुरुष (beautiful + forest + waterfall/spring)

Speakers

• Mārkaṇḍeya narrating (explicit); colophon also present

Key Themes

• Manvantara framing
• Narrative transition
• Celestial enjoyment (bhoga) in a sacral landscape

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The text normalizes enjoyment after rightful attainment: bhoga is not condemned when situated within order and blessing, rather than driven by harm or adharma.

How does this fit the Pancalakṣaṇa (5 characteristics)?

Manvantara: the colophon explicitly situates the narrative inside a manvantara unit, a classic Purāṇic organizing principle.

What is the esoteric significance?

Mountain, grove, and waterfall imagery often signal a ‘tīrtha-like’ inner landscape—stability (mountain), flourishing (grove), and flowing vitality (waterfall).