Shloka 1

Adhyaya 36 — Madalasa’s Final Counsel and the Renunciation of King Ritadhvaja

Sanskrit

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणेऽलर्कानुशासने वर्ज्यावर्ज्यनाम पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ।

षट्त्रिंशोऽध्यायः ।

जड उवाच— स एवमनुशिष्टः सन् मात्रा संप्राप्य यौवनम् ।

ऋतध्वजसुतश्चक्रे सम्यग्दारपरिग्रहम् ॥

Transliteration

iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe 'larkānuśāsane varjyāvarjyanāmā pañcatriṃśo 'dhyāyaḥ |

ṣaṭtriṃśo 'dhyāyaḥ |

jaḍa uvāca— sa evam anuśiṣṭaḥ san mātrā saṃprāpya yauvanam |

ṛtadhvajasutaś cakre samyag dāraparigraham

Translation

ଏହିପରି ଶ୍ରୀମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୁରାଣରେ ଅଲର୍କ-ଉପଦେଶ ଅନ୍ତର୍ଗତ ‘ବର୍ଜ୍ୟ ଓ ଅବର୍ଜ୍ୟର ବିବେକ’ ନାମକ ପଞ୍ଚତ୍ରିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ଷଟ୍ତ୍ରିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଜଡ କହିଲେ—ଏପରି ଉପଦେଶ ପାଇ, ମାତା ସହିତ ଯୌବନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ, ଋତଧ୍ୱଜଙ୍କ ପୁତ୍ର ଯଥାବିଧି ବିବାହରେ ପ୍ରବେଶ କଲା।

Word by Word

• इति: thus
• इति: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: अव्यय, इत्यर्थक (quotative/closing particle)

• श्रीमार्कण्डेयपुराणे: in the Śrī Mārkaṇḍeya Purāṇa
• श्रीमार्कण्डेयपुराणे: Adhikaraṇa (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: श्री + मार्कण्डेय + पुराण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (neuter), सप्तमी (locative/7th), एकवचन (singular); तत्पुरुष-समासः (in the Śrī-Mārkaṇḍeya-Purāṇa)

• अलर्कानुशासने: in (the section) ‘Instruction to Alarka’
• अलर्कानुशासने: Adhikaraṇa (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: अलर्क + अनुशासन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (neuter), सप्तमी (locative/7th), एकवचन (singular); तत्पुरुषः (instruction of Alarka)

• वर्ज्यावर्ज्यनाम: named ‘what to avoid and not avoid’
• वर्ज्यावर्ज्यनाम: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वर्ज्य + अवर्ज्य + नामन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (masculine), प्रथमा (nominative/1st), एकवचन (singular); द्वन्द्वः (वर्ज्यं च अवर्ज्यं च) + नाम (named)

• पञ्चत्रिंशः: thirty-fifth
• पञ्चत्रिंशः: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पञ्चत्रिंशत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (masculine), प्रथमा (nominative/1st), एकवचन (singular); द्विगु-समास (number-compound)

• अध्यायः: chapter
• अध्यायः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अध्याय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (masculine), प्रथमा (nominative/1st), एकवचन (singular)

• षट्त्रिंशः: thirty-sixth
• षट्त्रिंशः: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: षट्त्रिंशत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (masculine), प्रथमा (nominative/1st), एकवचन (singular); द्विगु-समास

• अध्यायः: chapter
• अध्यायः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अध्याय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• जडः: Jaḍa (name)
• जडः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: जड (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect/परोक्षभूत), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन (singular)

• सः: he
• सः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• एवम्: thus
• एवम्: Prakāra (प्रकार)
• Type: Indeclinable
• Root: एवम् (अव्यय)
• Form: अव्यय, प्रकारवाचक

• अनुशिष्टः: having been instructed
• अनुशिष्टः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: अनु + शास् (धातु) + क्त (कृत्प्रत्यय)
• Form: क्त-कृदन्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• सन्: being
• सन्: Karta (कर्ता)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु) + शतृ (कृत्प्रत्यय)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त कृदन्त (present participle ‘being’), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• मात्रा: by (his) mother
• मात्रा: Karaṇa (करण)
• Type: Noun
• Root: मातृ (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग (feminine), तृतीया (instrumental/3rd), एकवचन (singular)

• संप्राप्य: having attained
• संप्राप्य: Pūrvakāla (पूर्वकाल)
• Type: Verb
• Root: सम् + प्र + आप् (धातु) + ल्यप् (कृत्प्रत्यय)
• Form: क्त्वान्त/ल्यपन्त अव्ययकृदन्त (absolutive/gerund), पूर्वकाल (having attained)

• यौवनम्: youth
• यौवनम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: यौवन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• ऋतध्वजसुतः: son of Ṛtadhvaja
• ऋतध्वजसुतः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ऋतध्वज + सुत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (ऋतध्वजस्य सुतः)

• चक्रे: did, performed
• चक्रे: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन (singular); आत्मनेपद (Ātmanepada)

• सम्यक्: properly
• सम्यक्: Prakāra (प्रकार)
• Type: Indeclinable
• Root: सम्यक् (अव्यय)
• Form: अव्यय, क्रियाविशेषण (adverb)

• दारपरिग्रहम्: acceptance of a wife (marriage)
• दारपरिग्रहम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: दार + परिग्रह (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (masculine), द्वितीया (accusative/2nd), एकवचन (singular); तत्पुरुषः (दाराणां परिग्रहः = taking a wife)

Speakers

• Jaḍa (narrator/speaker marker in this verse)

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "dharma", "secondaryRasa": "shanta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Frame transition
• Narrative progression
• Gṛhastha-āśrama (marriage)

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Instruction culminates in life-choices: dharma teaching is validated when it shapes the transition into responsible adulthood—here, the orderly entry into household life.

How does this fit the Pancalakṣaṇa (5 characteristics)?

This is a narrative frame marker (adhyāya-samāpti and new adhyāya opening). It supports vaṃśānucarita-style storytelling (life-events of a lineage figure) rather than sarga/manvantara cosmology.

What is the esoteric significance?

The shift from injunctions to marriage signifies embodiment of dharma: knowledge becomes lived order (ṛta) through sanctioned social rites.