Shloka 80

Adhyaya 34 — Madālāsā’s Instruction on Sadācāra (Householder Conduct, Purity, and Daily Rites)

Sanskrit

स्त्रीजन्मपरिहारार्थं पञ्चमीमपि वर्जयेत् ।

ततः षष्ठ्यां व्रजेन्नात्र्याṃ श्रेष्ठा युगमासु पुत्रक ॥

Transliteration

strījanmaparihārārthaṃ pañcamīm api varjayet / tataḥ ṣaṣṭhyāṃ vrajed rātryāṃ śreṣṭhā yugamāsu putraka

Translation

ଏଠାରେ କହିଥିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟାନୁସାରେ କନ୍ୟାଜନନ ଏଡ଼ାଇବାକୁ ଚାହିଲେ ପଞ୍ଚମ ରାତିକୁ ମଧ୍ୟ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ। ତାପରେ ଷଷ୍ଠ ରାତିରେ ସମୀପ ହେବା; ସମ ସଂଖ୍ୟାର ରାତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁହାଯାଏ, ପ୍ରିୟ ଶିଶୁ।

Word by Word

• स्त्रीजन्मपरिहारार्थम्: for the purpose of avoiding (a) female birth
• स्त्रीजन्मपरिहारार्थम्: Prayojana (प्रयोजन/हेतु)
• Type: Noun
• Root: स्त्री + जन्म + परिहार + अर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: बहुपद-तत्पुरुषसमासः (स्त्रीजन्मस्य परिहारस्य अर्थः = for the purpose of avoiding female birth); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (Accusative), एकवचनम्; प्रयोजनार्थे (accusative of purpose)

• पञ्चमीम्: the fifth (tithi)
• पञ्चमीम्: Karma (कर्म/द्वितीया)
• Type: Noun
• Root: पञ्चमी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचनम्; तिथिनाम

• अपि: also
• अपि: Sambandha/Emphasis (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्ययम् (particle) — ‘also/even’

• वर्जयेत्: should avoid
• वर्जयेत्: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √वर्ज् (धातु)
• Form: विधिलिङ्, परस्मैपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

• ततः: then
• ततः: Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्ययम् (adverb) — ‘then/from that’

• षष्ठ्याम्: on the sixth (tithi)
• षष्ठ्याम्: Adhikaraṇa (अधिकरण/सप्तमी)
• Type: Noun
• Root: षष्ठी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (Locative), एकवचनम्; तिथिनाम

• व्रजेत्: should go/approach
• व्रजेत्: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √व्रज् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), परस्मैपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; √व्रज् (to go/approach)

• रात्र्याम्: at night
• रात्र्याम्: Adhikaraṇa (अधिकरण/सप्तमी)
• Type: Noun
• Root: रात्रि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (Locative), एकवचनम्

• श्रेष्ठा: best
• श्रेष्ठा: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: श्रेष्ठ (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (Nominative), एकवचनम्; (रात्र्याम् इत्यस्य) विशेषणम्

• युगमासु: on even nights
• युगमासु: Adhikaraṇa (अधिकरण/सप्तमी)
• Type: Noun
• Root: युग्म + रात्रि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (Locative), बहुवचनम्; युग्मासु (= युग्मरात्रिषु) ‘on even nights’ (elliptic usage)

• पुत्रक: O dear son
• पुत्रक: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: पुत्रक (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, सम्बोधन (Vocative/सम्बोधन), एकवचनम्

Speakers

• Didactic narrator within Markandeya Purana (instructional passage; not Devi Māhātmya frame)

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "dharma", "secondaryRasa": "shanta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Dharma
• Gṛhastha-ācāra
• Conception rites (ṛtu-kāla notions)
• Traditional gender preference (textual)

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The passage reflects a traditional belief that timing of conception influences the child’s sex; ethically, it shows how purāṇic gṛhastha-dharma often mixes moral instruction with period medical/ritual theories.

How does this fit the Pancalakṣaṇa (5 characteristics)?

Not pañcalakṣaṇa; it is social/ritual instruction (ācāra).

What is the esoteric significance?

Even if read symbolically, ‘even nights’ can indicate harmony/regularity; the deeper thrust is regulation of desire through calendrical discipline.