Shloka 25

Adhyaya 30 — Madālasā’s Instruction on Household Duties and Naimittika–Śrāddha Rites

Sanskrit

क्रियां श्राद्धाश्रयामन्यां नित्यनैमित्तिकीं शृणु ।

दर्शस्तत्र निमित्तं वै कालश्चन्द्रक्षयात्मकः ।

नित्यतां नियतः कालस्तस्याः संसूचयत्यथ ॥

Transliteration

kriyāṃ śrāddhāśrayām anyāṃ nityanaimittikīṃ śṛṇu | darśas tatra nimittaṃ vai kālaś candrakṣayātmakaḥ | nityatāṃ niyataḥ kālas tasyāḥ saṃsūcayaty atha ||

Translation

ଏବେ ଶ୍ରାଦ୍ଧସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଅନ୍ୟ ଏକ କର୍ମ ଶୁଣ; ଯାହା ନିତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଓ ନୈମିତ୍ତିକ ମଧ୍ୟ। ସେଠାରେ ‘ଦର୍ଶ’ (ଅମାବାସ୍ୟା) ହିଁ ନିମିତ୍ତ; ତାହାର କାଳ ଚନ୍ଦ୍ରକ୍ଷୟ/ଚନ୍ଦ୍ରାନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଲକ୍ଷିତ। ଏବଂ ସେହି ନିୟତ, ନିୟମିତ ସମୟ ତାହାର ନିୟମିତ ପୁନରାବୃତ୍ତିକୁ ସୂଚାଏ।

Word by Word

• क्रियाम्: a rite
• क्रियाम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: क्रिया (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/द्वितीया), एकवचन

• श्राद्ध-आश्रयाम्: based on śrāddha
• श्राद्ध-आश्रयाम्: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: श्राद्ध (प्रातिपदिक) + आश्रया (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (श्राद्धस्य आश्रया) — qualifying क्रियाम्

• अन्याम्: another
• अन्याम्: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: अन्य (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; क्रियाम्-विशेषण

• नित्य-नैमित्तिकीम्: regular-and-occasional (in nature)
• नित्य-नैमित्तिकीम्: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: नित्य (प्रातिपदिक) + नैमित्तिक (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; इतरेतर-द्वन्द्वः (नित्या च नैमित्तिकी च) — qualifying क्रियाम्

• शृणु: hear/listen
• शृणु: क्रिया (Action/Verb)
• Type: Verb
• Root: श्रु (धातु)
• Form: लोट् (Imperative/आज्ञार्थ), मध्यम-पुरुष (2nd), एकवचन; परस्मैपद

• दर्शः: the new-moon day (darśa)
• दर्शः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: दर्श (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• तत्र: there/in that (rite)
• तत्र: अधिकरण (Adhikaraṇa)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: देश/प्रसङ्ग-अव्यय (locative adverb: 'there/in that matter')

• निमित्तम्: the occasion/cause
• निमित्तम्: प्रयोजन/हेतु (Cause/Reason)
• Type: Noun
• Root: निमित्त (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विधेय (predicate nominative)

• वै: indeed
• वै: अवधारण (Emphasis)
• Type: Indeclinable
• Root: वै (अव्यय)
• Form: निश्चय-अव्यय (emphatic particle)

• कालः: time
• कालः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: काल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• चन्द्र-क्षय-आत्मकः: consisting in the waning of the moon
• चन्द्र-क्षय-आत्मकः: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: चन्द्र (प्रातिपदिक) + क्षय (प्रातिपदिक) + आत्मक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; बहुपद-तत्पुरुषः (चन्द्रस्य क्षयः आत्मा/स्वरूपं यस्य) — qualifying कालः

• नित्यताम्: regularity/constancy
• नित्यताम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: नित्यता (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• नियतः: fixed/regular
• नियतः: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: नियत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कालः-विशेषण

• कालः: time
• कालः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: काल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• तस्याः: of that (rite)
• तस्याः: सम्बन्ध (Genitive/Relation)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; क्रियायाः-सम्बन्ध

• संसूचयति: indicates
• संसूचयति: क्रिया (Action/Verb)
• Type: Verb
• Root: सम्+सूच् (धातु)
• Form: लट् (Present/वर्तमान), प्रथम-पुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपद

• अथ: then/now
• अथ: सम्बन्ध (Discourse/Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (अव्यय)
• Form: अनन्तर/प्रारम्भ-अव्यय (sequence particle: 'then/now')

Speakers

• Madālasā instructing (within Alarka-anuśāsana frame)

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "dharma", "secondaryRasa": "shanta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Dharma
• Pitṛ-pūjā
• Ritual calendar
• Nitya vs naimittika classification

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Dharma is coordinated with time: ritual life is disciplined by recurring cosmic markers (like the lunar cycle), teaching steadiness and remembrance of ancestors through predictable observances.

How does this fit the Pancalakṣaṇa (5 characteristics)?

Again, this is dharma-ācāra material rather than sarga/pratisarga/manvantara/vaṃśa/vaṃśānucarita; it is an instructional layer typical of many Purāṇas.

What is the esoteric significance?

The moon’s ‘kṣaya’ (disappearance) symbolizes liminality and transition—an apt moment for offerings to pitṛs, bridging visibility/invisibility, presence/absence.