Home›Markandeya Purana›Adhy. 3›Shloka 1
←Previous Verse
Next Verse→

Shloka 1

Adhyaya 3 — The Dharmapakshis’ Past-Life Curse and Indra’s Test of Truthfulness

Sanskrit

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे चटकॊत्पत्तिर्नाम द्वितीयोऽध्यायः । तृतीयोऽध्यायः । मार्कण्डेय उवाच । अहन्यहनि विप्रेन्द्र स तेषां मुनिसत्तमः । चकाराहारपयसाऽ तथा गुप्त्या च पोषणम् ॥

Transliteration

iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe caṭakotpattirnāma dvitīyo 'dhyāyaḥ | tṛtīyo 'dhyāyaḥ | mārkaṇḍeya uvāca | ahanyahani viprendra sa teṣāṃ munisattamaḥ | cakārāhārapayasā tathā guptyā ca poṣaṇam ||

Translation

ଏହିପରି ଶ୍ରୀମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୁରାଣର ‘ଚଟକ-ଉତ୍ପତ୍ତି’ ନାମକ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ତୃତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ! ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ ସେ ମୁନି ପ୍ରତିଦିନ ଅନ୍ନ ଓ ପାୟସ ଦେଇ ପୋଷଣ କରୁଥିଲେ; ଏବଂ ରକ୍ଷା ଓ ସତର୍କ ପହରାରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଧାରଣ କରି ରଖୁଥିଲେ।

Word by Word
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध/discourse marker)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण-समाप्ति निपात (quotative/end marker)
श्रीमार्कण्डेयपुराणेin the Śrī Mārkaṇḍeya Purāṇa
श्रीमार्कण्डेयपुराणे:
Adhikarana (अधिकरण/Location-context)
TypeNoun
Rootश्री + मार्कण्डेय + पुराण (प्रातिपदिक-समूह)
Formतत्पुरुष (name-title compound), नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन
चटक-उत्पत्तिःthe origin of the sparrow
चटक-उत्पत्तिः:
Karta (कर्ता/heading)
TypeNoun
Rootचटक + उत्पत्ति (प्रातिपदिक-समूह)
Formषष्ठी-तत्पुरुष (origin of the sparrow), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
नामnamed
नाम:
Sambandha (सम्बन्ध/appositive marker)
TypeIndeclinable
Rootनाम (अव्यय)
Formसंज्ञा-निर्देशक निपात (name-indicator: 'called')
द्वितीयःsecond
द्वितीयः:
Visheshana (विशेषण/qualifier)
TypeAdjective
Rootद्वितीय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; क्रमवाचक (ordinal)
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (कर्ता/heading)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
तृतीयःthird
तृतीयः:
Visheshana (विशेषण/qualifier)
TypeAdjective
Rootतृतीय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; क्रमवाचक (ordinal)
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (कर्ता/heading)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
मार्कण्डेयःMārkaṇḍeya
मार्कण्डेयः:
Karta (कर्ता/Speaker)
TypeNoun
Rootमार्कण्डेय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
उवाचsaid
उवाच:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√वच् (धातु)
Formलिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
अहनिin a day
अहनि:
Adhikarana (अधिकरण/Time)
TypeNoun
Rootअहन् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; अव्ययीभावार्थे पुनरुक्ति (in the day...)
अहनिday by day
अहनि:
Adhikarana (अधिकरण/Time)
TypeNoun
Rootअहन् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; पुनरुक्ति (reduplication)
विप्रेन्द्रO best of brahmins
विप्रेन्द्र:
Sambodhana (सम्बोधन/Address)
TypeNoun
Rootविप्र + इन्द्र (प्रातिपदिक-समूह)
Formतत्पुरुष (श्रेष्ठ-विप्र), पुंलिङ्ग, सम्बोधन (Vocative), एकवचन
सःhe
सः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम
तेषाम्of them
तेषाम्:
Sampradana/Artha (सम्बन्ध/Genitive relation)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी, बहुवचन; सर्वनाम
मुनिसत्तमःthe best of sages
मुनिसत्तमः:
Karta (कर्ता/Subject apposition)
TypeNoun
Rootमुनि + सत्तम (प्रातिपदिक-समूह)
Formतत्पुरुष (श्रेष्ठ-मुनि), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
चकारhe did/made
चकार:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√कृ (धातु)
Formलिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
आहार-पयसाwith food and milk
आहार-पयसा:
Karana (करण/Means)
TypeNoun
Rootआहार + पयस् (प्रातिपदिक-समूह)
Formद्वन्द्व (food and milk), नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (Instrumental), एकवचन (collective)
तथाalso/likewise
तथा:
Sambandha (सम्बन्ध/adverbial)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formक्रियाविशेषण-अव्यय (adverb)
गुप्त्याby protection/guarding
गुप्त्या:
Karana (करण/Means)
TypeNoun
Rootगुप्ति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया, एकवचन
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (conjunction)
पोषणम्nourishment
पोषणम्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootपोषण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
Speakers
Markandeya (narrator) addressing a brahmin interlocutor (viprendra); not part of Devi Mahatmyam
Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "karuna", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes
DharmaCompassion and caretakingDaily duty (nitya-karman) as practical ethicsProtection of dependents

FAQs

Dharma is shown as consistent, daily responsibility: true merit lies not in a single grand act but in sustained care—feeding, protecting, and fostering those placed under one’s charge.

This verse is not directly sarga/pratisarga/vamśa/manvantara/vamśānucarita data; it belongs mainly to vamśānucarita-style narrative ethics (illustrative conduct within a story) and supports purāṇic dharma instruction.

‘Food (āhāra) + sweet nourishment (pāyasa) + protection (gupti)’ forms a triad of sustaining life: material support, affectionate strengthening, and safeguarding—symbolically the threefold maintenance of embodied beings (śarīra, prāṇa, and security) through sattvic stewardship.

←Previous Verse
Next Verse→