Shloka 30

Adhyaya 20 — Ritadhvaja’s Companionship with the Naga Princes and the Origin of the Horse Kuvalaya

Sanskrit

उपकारं सुहृद्वर्गे योऽपकारञ्च शत्रुषु ।

नृमेघो वर्षति प्राज्ञास्तस्येच्छन्ति सदोन्नतिम् ॥

Transliteration

upakāraṃ suhṛdvarge yo 'pakārañ ca śatruṣu | nṛmegho varṣati prājñās tasyecchanti sadonnatim ||

Translation

ଯେ ମିତ୍ରମଣ୍ଡଳର ହିତ କରେ ଏବଂ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ (ଆବଶ୍ୟକ ହେଲେ) ପ୍ରତିକାର ଦେଇପାରେ, ସେ ‘ମାନବ-ମେଘ’ ପରି ଉପକାରର ବର୍ଷା କରେ; ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ତାହାର ଉନ୍ନତି ଓ ସମୃଦ୍ଧି ସଦା କାମନା କରନ୍ତି।

Word by Word

• उपकारम्: help
• उपकारम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: उपकार (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन

• सुहृत्-वर्गे: among the circle of friends
• सुहृत्-वर्गे: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: सुहृत् (प्रातिपदिक) + वर्ग (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुष समास; पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन

• यः: who
• यः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• अपकारम्: harm
• अपकारम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: अपकार (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)

• शत्रुषु: among enemies
• शत्रुषु: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: शत्रु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी, बहुवचन

• नृ-मेघः: the man-cloud (a generous man)
• नृ-मेघः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नृ (प्रातिपदिक) + मेघ (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय समास (‘man-cloud’ = cloud-like man); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• वर्षति: rains/pours forth
• वर्षति: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वृष् (धातु)
• Form: लट् (Present), परस्मैपद; प्रथमपुरुष, एकवचन

• प्राज्ञाः: the wise (people)
• प्राज्ञाः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: प्राज्ञ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• तस्य: of him
• तस्य: Shashthi-Sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन

• इच्छन्ति: desire
• इच्छन्ति: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: इष् (धातु)
• Form: लट् (Present), परस्मैपद; प्रथमपुरुष, बहुवचन

• सदा: always
• सदा: Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: सदा (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय (adverb of time)

• उन्नतिम्: rise/prosperity
• उन्नतिम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: उन्नति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

Speakers

• Father (general maxim)

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "vira", "secondaryRasa": "dharma", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Dharma
• Friendship ethics
• Kingship / social power (implicit)
• Generosity
• Justice / deterrence

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Social flourishing comes from beneficence paired with protective firmness. The metaphor ‘human cloud’ frames wealth/power as something meant to circulate as welfare, while strength deters exploitation.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Dharma-nīti teaching (conduct/policy), not a pañcalakṣaṇa passage.

What is the esoteric significance?

The ‘cloud’ symbolizes a mind that holds resources without clinging and releases them appropriately. ‘Enemies’ can also be inner vices; ‘returning harm’ then indicates disciplined counteraction against harmful impulses.