Shloka 25

Adhyaya 20 — Ritadhvaja’s Companionship with the Naga Princes and the Origin of the Horse Kuvalaya

Sanskrit

तस्य मित्रगुणान् मित्राण्यमित्राश्च पराक्रमम् ।

कथयन्ति सदा सत्सु पुत्रवांस्तेन वै पिता ॥

Transliteration

tasya mitraguṇān mitrāṇy amitrāś ca parākramam | kathayanti sadā satsu putravāṃs tena vai pitā ||

Translation

ତାଙ୍କ ମିତ୍ରମାନେ ତାଙ୍କ ମୈତ୍ରୀଗୁଣ କହନ୍ତି, ଶତ୍ରୁମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପରାକ୍ରମ କହନ୍ତି; ସେ ସଦା ସଜ୍ଜନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୀର୍ତ୍ତିତ—ଏହିପରି ପୁତ୍ର ଥିବାରୁ ପିତା ନିଶ୍ଚୟ ଧନ୍ୟ।

Word by Word

• तस्य: of him
• तस्य: Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम/प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन

• मित्र-गुणान्: the virtues (seen) in friends / friendly qualities
• मित्र-गुणान्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: मित्र (प्रातिपदिक) + गुण (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुषसमास (मित्राणां गुणाः); पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), बहुवचन

• मित्राणि: friends
• मित्राणि: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मित्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन

• अमित्राः: enemies
• अमित्राः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अमित्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन

• च: and
• च: Samuccaya (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयार्थक (conjunction: and)

• पराक्रमम्: valor, prowess
• पराक्रमम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: पराक्रम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन

• कथयन्ति: tell, speak of
• कथयन्ति: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: कथय् (धातु)
• Form: लट् (Present), प्रथमपुरुष (3rd), बहुवचन; परस्मैपद

• सदा: always
• सदा: Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: सदा (अव्यय)
• Form: अव्यय; कालवाचक क्रियाविशेषण (adverb of time: always)

• सत्सु: among the good (people)
• सत्सु: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: सत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), बहुवचन; अधिकरण (among the good)

• पुत्रवान्: having a son
• पुत्रवान्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पुत्रवत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; विशेषण (पिता)

• तेन: thereby, because of that
• तेन: Karana/Hetu (करण/हेतु)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम/प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन

• वै: indeed
• वै: Sambandha-bodhaka (सम्बन्ध/particle)
• Type: Indeclinable
• Root: वै (अव्यय)
• Form: अव्यय; निश्चयार्थक निपात (particle: indeed)

• पिता: the father
• पिता: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पितृ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

Speakers

• Father speaking

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "vira", "secondaryRasa": "shanta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Dharma
• Ethics
• Kīrti (reputation)
• Heroic virtue
• Social validation

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

A complete character is acknowledged from both sides: affection recognizes kindness, opposition recognizes strength. When even adversaries cannot deny virtue, one’s standing becomes stable and widely credible.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Ethical instruction within narrative; not a cosmological/genealogical pañcalakṣaṇa segment.

What is the esoteric significance?

Friends and enemies can symbolize inner tendencies: sattvic impulses affirm one’s gentleness, while resistant impulses confirm one’s resilience—together indicating integrated virtue.