Shloka 7

Adhyaya 10 — Jaimini’s Questions on Birth, Death, Karma, and the Embodied Journey

Sanskrit

पक्षिण ऊचुः प्रश्नभारोऽयमतुलस्त्वयास्मासु निवेशितः ।

दुर्भाव्यः सर्वभूतानां भावाभावसमाश्रितः ॥

Transliteration

pakṣiṇa ūcuḥ praśnabhāro 'yam atulas tvayāsmāsu niveśitaḥ |

durbhāvyaḥ sarvabhūtānāṃ bhāvābhāva-samāśritaḥ ||

Translation

ପକ୍ଷୀମାନେ କହିଲେ—ଆପଣ ଆମ ଉପରେ ପ୍ରଶ୍ନମାନଙ୍କର ଏହି ଅନୁପମ ଭାର ରଖିଛନ୍ତି। ଏହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ଚିନ୍ତନ କରିବାକୁ କଠିନ, କାରଣ ଏହା ସତ୍-ଅସତ୍ (ଅସ୍ତିତ୍ୱ-ଅନସ୍ତିତ୍ୱ) ରହସ୍ୟରେ ନିର୍ଭର।

Word by Word

• पक्षिणः: the birds
• पक्षिणः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पक्षिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), बहुवचन

• ऊचुः: said
• ऊचुः: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट् (perfect/परोक्षभूत), प्रथमपुरुष (3rd person), बहुवचन; परस्मैपद

• प्रश्न-भारः: the burden of the question
• प्रश्न-भारः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: प्रश्न (प्रातिपदिक) + भार (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; समासः—तत्पुरुष (प्रश्नस्य भारः)

• अयम्: this
• अयम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: इदम् (प्रातिपदिक/सर्वनाम)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; सर्वनाम

• अतुलः: unequalled, immense
• अतुलः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अतुल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषण (प्रश्नभारः)

• त्वया: by you
• त्वया: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (प्रातिपदिक/सर्वनाम)
• Form: तृतीया (3rd/instrumental), एकवचन; सर्वनाम

• अस्मासु: in us, upon us
• अस्मासु: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (प्रातिपदिक/सर्वनाम)
• Form: सप्तमी (7th/locative), बहुवचन; सर्वनाम

• निवेशितः: has been placed/assigned
• निवेशितः: Kriya (क्रिया/भाव)
• Type: Adjective
• Root: नि+विश् (धातु) (कृदन्त; क्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle)

• दुर्भाव्यः: hard to conceive
• दुर्भाव्यः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: दुर् + भाव्य (कृदन्त; भू धातु से भाव्य/यत्)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; यत्-प्रत्ययान्त (gerundive: to be conceived)

• सर्व-भूतानाम्: of all beings
• सर्व-भूतानाम्: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: सर्व (प्रातिपदिक) + भूत (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th/genitive), बहुवचन; समासः—तत्पुरुष (सर्वेषां भूतानाम्)

• भाव-अभाव-समाश्रितः: resting on being and non-being
• भाव-अभाव-समाश्रितः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: भाव (प्रातिपदिक) + अभाव (प्रातिपदिक) + समाश्रित (कृदन्त; सम्+आ+श्रि धातु, क्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त; समासः—तत्पुरुष (भावाभावयोः समाश्रितः)

Speakers

• The Birds (Dharmapakṣīs) replying to Jaimini

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "adbhuta", "secondaryRasa": "shanta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Ontology (bhāva/abhāva)
• Pedagogical framing
• Limits of conceptual thought
• Dialogue literature

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

True questions can be heavy; acknowledging difficulty is part of intellectual honesty. The verse also hints that ordinary beings struggle because they cling to simplistic notions of ‘is’ and ‘is not’.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

This is framing dialogue, not one of the five characteristics; it introduces doctrinal explanation that may connect to creation (Sarga) and dissolution (Pratisarga).

What is the esoteric significance?

Bhāva/abhāva gestures toward deeper metaphysics: the jīva’s continuity cannot be captured by crude categories of existence/nonexistence tied only to the gross body.