Shloka 42

Adhyaya 10 — Svayambhuva Manvantara

Sanskrit

ज्ञानदानफलं ह्येतद्यज्जातिस्मरणं मम ।

न ह्येतत्प्राप्यते तात त्रयीधर्माश्रितैर्नरैः ॥

Transliteration

jñānadānaphalaṃ hy etad yaj jātismaraṇaṃ mama | na hy etat prāpyate tāta trayīdharmāśritair naraiḥ ||

Translation

ମୋର ପୂର୍ବଜନ୍ମ ସ୍ମୃତି ଜ୍ଞାନ ଓ ଦାନର ଫଳ ଅଟେ। ହେ ପ୍ରିୟ ପିତା, କେବଳ ବେଦତ୍ରୟୀର କର୍ମକାଣ୍ଡ-ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠ ଲୋକେ ଏହା ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ।

Word by Word

• ज्ञानदानफलम्: the fruit of giving knowledge
• ज्ञानदानफलम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ज्ञान-दान-फल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; समासः तत्पुरुषः (ज्ञानस्य दानस्य फलम्)

• हि: indeed/for
• हि: Sambandha (सम्बन्ध/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: निपात (emphatic/causal particle)

• एतत्: this
• एतत्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• यत्: which
• यत्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; सम्बन्धक (relative pronoun)

• जातिस्मरणम्: recollection of (past) births
• जातिस्मरणम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: जाति-स्मरण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; समासः षष्ठी-तत्पुरुषः (जातीनां स्मरणम्)

• मम: of me/my
• मम: Shashthi-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी (6th/सम्बन्ध), एकवचन

• न: not
• न: Sambandha (सम्बन्ध/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध-निपात

• हि: indeed
• हि: Sambandha (सम्बन्ध/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: निपात (emphasis)

• एतत्: this (state)
• एतत्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• प्राप्यते: is obtained
• प्राप्यते: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र-आप् (धातु)
• Form: लट् (Present/लट्), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; कर्मणि-प्रयोग (passive), आत्मनेपद

• तात: dear sir/father
• तात: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: तात (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन

• त्रयीधर्माश्रितैः: by men devoted to Vedic duties
• त्रयीधर्माश्रितैः: Karana (करण)
• Type: Adjective
• Root: त्रयी-धर्म-आश्रित (प्रातिपदिक; कृदन्ताधारित)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), बहुवचन; समासः तत्पुरुषः (त्रय्याः धर्मे आश्रिताः)

• नरैः: by men
• नरैः: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: नर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), बहुवचन

Speakers

• Son to Father

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "bhakti", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Jnana
• Dana
• Karma-phala
• Limits of ritualism
• Jātismaraṇa

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Purāṇic teaching often ranks inner knowledge and selfless giving above mere ritual performance; extraordinary spiritual capacities (like jātismaraṇa) are linked to refined merit and insight.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Dharma/Upadeśa: a didactic valuation of jñāna-dāna over exclusive dependence on trayī (ritual orthopraxy).

What is the esoteric significance?

‘Trayī-dharma’ here symbolizes outward sacrificial identity; jñāna-dāna indicates inward purification and de-centering of ego, which unveils latent memory (saṃskāra-jñāna).