Adhyaya 56
धनंजयस्य आश्वासनम् (Dhanaṃjaya’s Reassurance and the Opening Engagement)
Upa-parva: Gograhaṇa (Cattle-Raid) Upa-Parva
Vaiśaṃpāyana narrates Arjuna’s immediate post-victory positioning after overcoming Karṇa (Vaikartana) and directing Uttara toward the sector marked by a golden palm-standard. Arjuna identifies Bhīṣma on the Kuru side and frames the encounter as a deliberate test of skill and resolve, forecasting a decisive, wheel-like penetration of the opposing formation. He employs vivid martial metaphors—blood as a river, bodies as a forest to be cut, and the enemy host as combustible fuel—while maintaining a strategic aim: stabilizing Uttara’s confidence and enabling coherent movement in battle. Arjuna further grounds legitimacy in prior divine-weapon acquisition, listing celestial astras received from Rudra, Varuṇa, Agni, Vāyu, and Indra, thereby presenting capability as disciplined knowledge rather than mere bravado. The engagement then begins: Kuru princes converge; Duḥśāsana wounds Uttara and strikes Arjuna; Arjuna counters by cutting Duḥśāsana’s bow and driving him back. Vikarṇa attacks and is felled from his chariot; Duḥsaha and Viviṃśati press forward but are disabled when Arjuna kills their horses, forcing withdrawal. The chapter ends with Arjuna advancing in all directions, undefeated, having secured tactical advantage and restored allied morale.
Chapter Arc: अर्जुन–कृप-संग्राम की गूँज अभी थमी ही थी कि रणभूमि के ऊपर एक अलौकिक हलचल उठती है—घुड़सवार योद्धा निकट आते हैं और आकाश में दिव्य विमानों की छाया फैलने लगती है। → कौरव-पक्ष के घुड़सवार, तोमर और अंकुश से प्रेरित उग्र अश्वों पर सवार होकर आगे बढ़ते हैं; उसी क्षण इन्द्र अपने सुदर्शन विमान पर देवगणों सहित प्रकट होते हैं। एक-एक कर विश्वेदेव, अश्विनीकुमार, मरुत, गन्धर्व, राक्षस, सर्प, पितर और महर्षि—सब युद्ध-दर्शन हेतु आ जुटते हैं। → आकाश ‘प्रभासित’ हो उठता है—रत्नजटित, चित्र-विचित्र विमानों की पंक्तियाँ रण के ऊपर स्थिर हो जाती हैं; इन्द्र सहित त्रयस्त्रिंशत् देव और प्राचीन राजर्षियों की उपस्थिति से अर्जुन का युद्ध मानो लोक-त्रय का दृश्य बन जाता है। → देव-समुदाय और सिद्ध-महर्षि अर्जुन तथा कौरवदल के संग्राम को देखने के लिए आसन ग्रहण करते हैं; युद्ध अब केवल मनुष्यों का नहीं, कीर्ति और धर्म के साक्ष्य का प्रसंग बनकर स्थिर हो जाता है। → आकाश में दिव्य दर्शक-मंडली सज चुकी है—अब पृथ्वी पर कौन-सा बाण-प्रहार इस सभा के सामने निर्णायक रूप लेगा?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्याभारत विराटपर्वके अन्तर्गत योहरणपर्वमें अजुन-कृप-संग्रामविषयक पचपनवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ५५ ॥। हि >> आय न (0) है ० षट्पज्चाशत्तमो< ध्याय: अर्जुन और कृपाचार्यका युद्ध देखनेके लिये देवताओंका आकाशमें विमानोंपर आगमन वैशम्पायन उवाच तान्यनीकान्यदृश्यन्त कुरूणामुग्रधन्विनाम् । संसर्पन्ते यथा मेघा घर्मान्ते मन्दमारुता:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ଜନମେଜୟ! ତାହାପରେ ଭୟଙ୍କର ଧନୁ ଧାରଣ କରିଥିବା କୌରବମାନଙ୍କ ସେହି ସେନାବ୍ୟୂହ ଧୀରେ ଧୀରେ ଆଗକୁ ସରୁଥିବା ଦେଖାଗଲା। ସେମାନେ ଗ୍ରୀଷ୍ମାନ୍ତରେ ମନ୍ଦ ପବନରେ ପ୍ରେରିତ ମେଘମାଳା ଧୀରେ ଧୀରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ଆସୁଥିବା ପରି ଲାଗୁଥିଲେ।
Verse 2
अभ्याशे वाजिनस्तस्थु: समारूढा: प्रहारिण: । भीमरूपाश्न मातज्रास्तोमराड्कुशनोदिता: । महामात्रै: समारूढा विचित्रकवचोच्च्चला:
ଘୋଡ଼ାସୱାର ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ନିକଟକୁ ଆସି ପ୍ରହାର ପାଇଁ ସଜ୍ଜ ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ଭୟଙ୍କର ହାତୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ; ମହାବତମାନେ ତୋମରର ଗୁଚ୍ଛ ଓ ଅଙ୍କୁଶର ଆଘାତରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଆଗେଇ ନେଉଥିଲେ। ସେହି ହାତୀମାନଙ୍କ ଉପରେ ବସିଥିବା ବୀରମାନେ ନାନାବିଧ କବଚର ଦୀପ୍ତିରେ ଝଲମଲ କରୁଥିଲେ।
Verse 3
ततः शक्र: सुरगणै: समारुह[ सुदर्शनम् । सहोपायात् तदा राजन विश्वाश्वचिमरुतां गणै:
ତାପରେ ହେ ରାଜନ୍! ଶକ୍ର ଇନ୍ଦ୍ର ଦେବଗଣ ସହିତ ସୁଦର୍ଶନ ବିମାନରେ ଆରୋହଣ କରି, ବିଶ୍ୱେଦେବ, ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ଓ ମରୁଦ୍ଗଣମାନଙ୍କ ସହ ତାହାଁକୁ ଆସିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ପରସ୍ପର ଶତ୍ରୁତା ରଖିଥିବା ଦୁଇ ପକ୍ଷର ଭୟଙ୍କର ସଂଘର୍ଷ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା।
Verse 4
तद् देवयक्षगन्धर्वमहोरगसमाकुलम् । शुशुभे5 भ्रविनिर्मुक्त ग्रहाणामिव मण्डलम्
ସେ ସମୟରେ ଦେବ, ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ମହାନାଗମାନଙ୍କ (ବିମାନ) ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିବା ସେଠାର ଆକାଶ, ମେଘାବରଣ ମୁକ୍ତ ଗ୍ରହମଣ୍ଡଳ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଶୋଭା ପାଇଲା।
Verse 5
अस्त्राणां च बल॑ तेषां मानुषेषु प्रयुझजताम् । तच्च भीम॑ महद् युद्ध कृपार्जुनसमागमे । द्रष्टम भ्यागता देवा: स्वविमानै: पृथक् पृथक्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରୟୋଗ ହେଲେ ସେଇ ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କର ଶକ୍ତି କିପରି ପ୍ରକାଶ ପାଏ, ତାହା ଦେଖିବାକୁ ଦେବତାମାନେ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ନିଜ ନିଜ ବିମାନରେ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲେ। କୃପ ଓ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖସଂଗ୍ରାମରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ସେଇ ଭୟଙ୍କର ମହାଯୁଦ୍ଧକୁ ସେମାନେ ନିଜ ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖିବାକୁ ଚାହିଲେ।
Verse 6
शतं शतसहस्राणां यत्र स्थूणा हिरण्मयी । मणिरत्नमयी चान्या प्रासादं तदधारयत्
ସେଠାରେ ଏକ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରାସାଦ ଥିଲା, ଯାହାକୁ ଅସଂଖ୍ୟ ସ୍ତମ୍ଭ ଧାରଣ କରିଥିଲେ—କେତେକ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ, ଆଉ କେତେକ ମଣି-ରତ୍ନଖଚିତ। ସେଇ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଓ ଦିବ୍ୟ କାରୁକାର୍ଯ୍ୟରେ ଏହା ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକର ଗରିମାକୁ ସ୍ମରଣ କରାଉଥିଲା।
Verse 7
तत: कामगमं दिव्यं सर्वरत्नविभूषितम् । विमान देवराजस्य शुशुभे खेचरं तदा
ତାପରେ ସେଇ ସମସ୍ତ ବିମାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଆକାଶଚାରୀ ବିମାନ ସର୍ବାଧିକ ଶୋଭା ପାଇଲା। ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଗତି କରୁଥିବା ସେଇ ଦିବ୍ୟ ଯାନ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ରତ୍ନରେ ବିଭୂଷିତ ହୋଇ ଦେବୈଶ୍ୱର୍ୟର ଦୀପ୍ତି ଛଡ଼ାଉଥିଲା।
Verse 8
तत्र देवास्त्रयस्त्रिंशत् तिष्ठन्ति सहवासवा: । गन्धर्वा राक्षसा: सर्पा: पितरक्ष महर्षिभि:
ସେଠାରେ ବାସବ (ଇନ୍ଦ୍ର) ସହିତ ତେତ୍ରିଶ ଦେବତା ଦୀପ୍ତିମାନ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ସହ ଗନ୍ଧର୍ବ, ରାକ୍ଷସ, ନାଗ, ପିତୃଗଣ ଓ ମହର୍ଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ—ଯେନେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱଧର୍ମବ୍ୟବସ୍ଥାର ସାକ୍ଷୀମାନେ ଏକତ୍ର ହୋଇଛନ୍ତି।
Verse 9
तथा राजा वसुमना बलाक्ष: सुप्रतर्दन: । अष्टकश्न शिबिश्वैव ययातिर्नहुषो गयः
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ସେଠାରେ ରାଜା ବସୁମନା, ବଲାକ୍ଷ, ସୁପ୍ରତର୍ଦନ, ଏବଂ ଅଷ୍ଟକ ଓ ଶିବି, ସହିତ ଯୟାତି, ନହୁଷ ଓ ଗୟ ମଧ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟମାନ ଥିଲେ।
Verse 10
मनु: पूरू रघुर्भानु: कृशाश्वः सगरो नलः । विमाने देवराजस्य समदृश्यन्त सुप्रभा:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବିମାନରେ ମନୁ, ପୂରୁ, ରଘୁ, ଭାନୁ, କୃଶାଶ୍ୱ, ସଗର ଓ ନଳ—ଏ ସମସ୍ତେ ଦିବ୍ୟ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଲେ।
Verse 11
अग्नेरीशस्य सोमस्य वरुणस्य प्रजापते: । तथा धातुर्विधातुश्च कुबेरस्थ यमस्य च
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ଅଗ୍ନି, ଈଶ, ସୋମ, ବରୁଣ, ପ୍ରଜାପତି, ଧାତା, ବିଧାତା, କୁବେର ଓ ଯମ—ଏମାନଙ୍କର ବିମାନଗୁଡ଼ିକ ଆକାଶର ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ ପ୍ରଦେଶରେ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଉଥିଲା; ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ ନିଜ ମାପ ଓ ବିସ୍ତାର ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରକାଶିତ ଥିଲା।
Verse 12
अलनम्बुषोग्रसेनानां गन्धर्वस्य च तुम्बुरो: । यथामानं यथोद्देशं विमानानि चकाशिरे
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ଗନ୍ଧର୍ବ ଅଲମ୍ବୂଷା, ଉଗ୍ରସେନ ଏବଂ ଗନ୍ଧର୍ବରାଜ ତୁମ୍ବୁରୁଙ୍କ ବିମାନଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ନିଜ ନିଜ ମାପ ଅନୁଯାୟୀ ଓ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ପ୍ରଦେଶରେ ଆକାଶରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲା।
Verse 13
सर्वदेवनिकायाश्न सिद्धाश्ष परमर्षय: । अर्जुनस्य कुरूणां च द्रष्ठ युद्धमुपागता:,ये सभी देवसमुदाय, सिद्ध और महर्षिगण अर्जुन तथा कौरवदलका युद्ध देखनेके लिये जुटे थे
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ସମସ୍ତ ଦେବନିକାୟ, ସିଦ୍ଧ ଓ ପରମର୍ଷିମାନେ ଅର୍ଜୁନ ଓ କୁରୁମାନଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧ ଦେଖିବାକୁ ସେଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ।
Verse 14
दिव्यानां सर्वमाल्यानां गन्ध: पुण्यो5थ सर्वशः । प्रससार वसन्ताग्रे वनानामिव भारत
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ହେ ଭାରତ! ତାପରେ ସେ ସମସ୍ତ ଦିବ୍ୟ ମାଳାମାନଙ୍କର ପବିତ୍ର ସୁଗନ୍ଧ ସବୁଦିଗରେ ପ୍ରସାରିତ ହେଲା—ଯେପରି ବସନ୍ତର ଆରମ୍ଭରେ ବନମାନଙ୍କର ସୁବାସ ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପିଯାଏ।
Verse 15
जनमेजय! जैसे वसन्तके प्रारम्भमें वनके फ़ूलोंकी मनोहर सुगन्न्ध सब ओर फैलने लगती है, उसी प्रकार दिव्य मालाओंकी पुण्यमय गन्ध वहाँ सब ओर छा गयी ।।
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ହେ ଜନମେଜୟ! ବସନ୍ତର ଆରମ୍ଭରେ ଯେପରି ବନଫୁଲର ମନୋହର ସୁଗନ୍ଧ ସବୁ ଦିଗକୁ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ, ସେପରି ଦିବ୍ୟ ମାଳାମାନଙ୍କର ପୁଣ୍ୟମୟ ଗନ୍ଧ ସେଠାରେ ସର୍ବତ୍ର ଛାଇଗଲା। ସେଠାରେ ବିମାନରେ ଆସୀନ ଦେବତାମାନଙ୍କର ରତ୍ନ, ଛତ୍ର, ବସ୍ତ୍ର, ମାଳା ଓ ଚାମର ଆଦି ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
Verse 16
उपाशाम्यद् रजो भौम॑ सर्व व्याप्तं मरीचिभि: । दिव्यगन्धानुपादाय वायुर्योधानसेवत
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ପୃଥିବୀର ଧୂଳି ଶାନ୍ତ ହୋଇଗଲା, ଏବଂ କିରଣମାନଙ୍କର ଆଲୋକ ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପିଗଲା। ଦିବ୍ୟ ସୁଗନ୍ଧ ବହନ କରି ବାୟୁ ସେଠାରେ ଥିବା ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚଳାଚଳ କରୁଥିଲା, ଯେନେ ସେମାନଙ୍କୁ ସେବା କରୁଛି।
Verse 17
प्रभासितमिवाकाशं चित्ररूपमलंकृतम् । सम्पतद्धिः स्थितैश्ञापि नानारत्नविभासितै:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ନାନାରତ୍ନର ଦୀପ୍ତିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ବିଚିତ୍ର ରୂପରେ ଅଲଙ୍କୃତ ଅନେକ ବିମାନ—କେତେକ ନିଶ୍ଚଳ, କେତେକ ଉପର-ନିମ୍ନେ ଉଡୁଥିବା—ତାହାର ଆଭାରେ ଆକାଶ ଯେନେ ପ୍ରଭାସିତ ହୋଇ ଅଦ୍ଭୁତ ଶୋଭା ପାଇଲା। ସେହି ଦିବ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟରେ ବିମାନସ୍ଥ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଘେରାରେ ବଜ୍ରଧାରୀ ମହାତେଜସ୍ବୀ ଇନ୍ଦ୍ର ପଦ୍ମ ଓ ଉତ୍ପଳର ମାଳା ପିନ୍ଧି ଶୋଭିତ ଥିଲେ। ଅନେକ ବୀରଙ୍କ ସହ ଘଟିଥିବା ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ସେଇ ମହାସଂଗ୍ରାମକୁ ସେ ବାରମ୍ବାର ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ତୃପ୍ତ ହେଲେ ନାହିଁ।
Verse 18
विमानैरविविधैश्षित्रैरुपानीतै: सुरोत्तमै: । वज्भच्छुशुभे तत्र विमानस्थै: सुरैर्वृत:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତାମାନେ ଆଣିଥିବା ନାନାପ୍ରକାର ବିଚିତ୍ର ବିମାନମାନେ ସେଠାରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ ଏବଂ ସ୍ଥାନଟି ଶୋଭାୟମାନ ହୋଇଉଠିଲା। ସେଠାରେ ବିମାନସ୍ଥ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଘେରାରେ ବଜ୍ରଧାରୀ ମହାତେଜସ୍ବୀ ଇନ୍ଦ୍ର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୁଭ୍ର ଭାବେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲେ।
Verse 19
बिभ्रन्मालां महातेजा: पद्मोत्पलसमायुताम् । विप्रेक्षष्माणो बहुभिनातृप्पत् सुमहाहवम्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ମହାତେଜସ୍ବୀ ଇନ୍ଦ୍ର ପଦ୍ମ ଓ ଉତ୍ପଳରେ ଗଠିତ ମାଳା ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ଅନେକ ବୀର ଯାହାକୁ ଦେଖୁଥିଲେ, ସେଇ ସୁମହାଯୁଦ୍ଧକୁ ସେ ନିରନ୍ତର ନିହାଳିଲେ ମଧ୍ୟ ତୃପ୍ତ ହେଲେ ନାହିଁ।
Frequently Asked Questions
The dilemma is how to fulfill protective duty while operating under concealment: Arjuna must act decisively to defend Matsya and Uttara, yet regulate the extent and manner of self-revelation and force, balancing necessity with strategic restraint.
Competence joined to composure is ethically superior to impulsive display: disciplined knowledge (astravidyā), calm leadership, and morale stewardship enable effective action that remains aligned with duty even under political constraints.
No explicit phalaśruti appears in this chapter segment; its significance is contextual—demonstrating how regulated power and leadership under pressure function as practical dharma within the epic’s broader ethical architecture.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.