Adhyaya 2
भीमस्य बल्लव-प्रतिज्ञा तथा अर्जुनस्य बृहन्नडा-रूप-निर्णयः (Bhīma’s Ballava Vow and Arjuna’s Decision to Become Bṛhannadā)
Upa-parva: Ajñātavāsa-praveśa (Entry into Concealment at Virāṭa’s Court)
The chapter is a planning dialogue during the Pandavas’ transition into Virāṭa’s realm. Bhīma proposes a concealment-identity as “Ballava,” presenting himself as a skilled kitchen specialist (sūpakāra/mahānasa) who can win royal favor through competent service, provisioning, and controlled demonstrations of strength. He outlines a protocol for public contests: if compelled to engage powerful animals or challengers, he will subdue without lethal harm, preserving order while avoiding attention that could compromise secrecy. Yudhiṣṭhira then frames Arjuna’s exceptional martial stature through a series of comparative superlatives, stressing the problem of masking such visible excellence. Arjuna responds with a concrete concealment strategy: he will take a vow to present as a eunuch/third-gender performer-teacher (ṣaṇḍhaka), adopt the name Bṛhannadā, and work within the women’s quarters as an instructor of music, dance, and instrumental arts. He emphasizes practical constraints (notably the difficulty of hiding calluses and marks from archery practice) and commits to sustained role-performance as a disciplined method of self-protection and vow-compliance during ajñātavāsa.
Chapter Arc: पहले अध्याय की गुप्त मन्त्रणा के बाद भीमसेन आगे बढ़कर अपना वेश और सेवा-कार्य स्वयं चुनता है—रसोईघर में, जहाँ शक्ति को साधारण श्रम का मुखौटा पहनना होगा। → भीम अपने कौशल का दावा करता है—महानसे में व्यंजन बनाना, भारी लकड़ियों के गट्ठर उठाना, और सभा-समाज में मल्लों को चुनौती देकर राजा विराट का मनोरंजन बढ़ाना। पर हर वाक्य के साथ खतरा भी बढ़ता है: यदि उसकी असाधारण क्षमता प्रकट हो गई तो पहचान खुल सकती है; यदि अपमान सहना पड़ा तो क्रोध फूट सकता है। → भीम अपने छद्म-जीवन की रणनीति को चरम पर ले जाता है—वह कहता है कि वह ऐसा प्रभाव जमाएगा कि विराट के अन्य सेवक उसे राजा-सा मानेंगे, और जो भी दंगल में उतरेगा उसे वह परास्त करेगा; इसी के समानान्तर अध्याय में ‘छन्न’ रहने की नीति (राख में छिपी अग्नि) और अर्जुन के ‘षण्ढक’ रूप की कठोर प्रतिज्ञा का संकेत (वलयों से भुजाएँ ढँकना) छद्म-धर्म की तीक्ष्णता को उभार देता है। → पाण्डवों की योजना एक ठोस सामाजिक ढाँचे में बैठती है—हर भाई/सखा अपने-अपने कार्य-क्षेत्र में ऐसा स्थान लेता है जहाँ वे उपयोगी भी रहें और छिपे भी; विराट-भवन उनके लिए ‘सुख’ का नहीं, ‘सावधानी’ का निवास बनता है। → असाधारण बल और कौशल के प्रदर्शन से भीम (और आगे चलकर अर्जुन) की पहचान कब और किसके सामने फिसलेगी—यह आशंका अध्याय के अंत में धड़कती रहती है।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्या भारत विराटपर्वके अन्तर्गत पाण्डवप्रवेशपर्वमें गुधिछ्ठिर आदिकी परस्पर मन्त्रणासे सम्बन्ध रखनेवाला पहला अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ବିରାଟପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ପାଣ୍ଡବପ୍ରବେଶପର୍ବରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିରାଦିଙ୍କ ପରସ୍ପର ମନ୍ତ୍ରଣାସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ତାପରେ ଭୀମସେନ କହିଲେ— “ହେ ଭରତବଂଶ-ଶିରୋମଣି! ମୁଁ ପୌରୋଗବ (ରାଜମହାନସର ଅଧ୍ୟକ୍ଷ) ହୋଇ ‘ବଲ୍ଲବ’ ନାମରେ ପରିଚୟ ଦେଇ ରାଜା ବିରାଟଙ୍କ ସଭାରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେବି। ଏହାହିଁ ମୋର ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ।”
Verse 2
सूपानस्य करिष्यामि कुशलो5स्मि महानसे । कृतपूर्वाणि यान्यस्य व्यज्जनानि सुशिक्षितै:,इति श्रीमहा भारते विराटपर्वणि पाण्डवप्रवेशपर्वणि युधिष्ठिरादिमन्त्रणे द्वितीयो5ध्याय:
ଭୀମସେନ କହିଲେ— “ମୁଁ ସୂପକାର (ରାନ୍ଧୁନି)ର କାମ କରିବି। ମୁଁ ରାଜମହାନସରେ ନିପୁଣ; ସୁଶିକ୍ଷିତ ରାନ୍ଧୁନିମାନେ ଯେଯେ ପ୍ରକାର ବ୍ୟଞ୍ଜନ ପକାନ୍ତି, ସେସବୁ ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ମଧ୍ୟ ପକାଇଛି।” ଏହିପରି ଗୁପ୍ତଭାବେ ବିରାଟ-ରାଜ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ ବିଷୟରେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରଣା ମଧ୍ୟରେ, ଅଜ୍ଞାତବାସର ଧର୍ମ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଭୀମ ସେବା-ଆଧାରିତ ବେଶ ଧାରଣ କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ।
Verse 3
आहरिष्यामि दारूणां निचयान् महतो5पि च
ମୁଁ ରାନ୍ଧଣାଘର ପାଇଁ କାଠର ବଡ଼-ବଡ଼ ଗଠ୍ଠା ମଧ୍ୟ ଉଠାଇ ଆଣିବି। ସେହି ବିପୁଳ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି ରାଜା ବିରାଟ ନିଶ୍ଚୟ ମୋତେ ରାନ୍ଧୁନିର କାମରେ ନିଯୁକ୍ତ କରିବେ। ହେ ଭାରତ! ସେଠାରେ ମୁଁ ସାଧାରଣ ମନୁଷ୍ୟଶକ୍ତିର ପରେ ଥିବା ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଚାଲିବି।
Verse 4
यत् प्रेक्ष्य विपुलं कर्म राजा संयोक्ष्यते स माम् । अमानुषाणि कुर्वाणस्तानि कर्माणि भारत
ଭୀମସେନ କହିଲେ— “ମୋ କାର୍ଯ୍ୟର ବିପୁଳତା ଦେଖି ରାଜା ନିଶ୍ଚୟ ମୋତେ ସେହି ପଦରେ ନିଯୁକ୍ତ କରିବେ। ହେ ଭାରତ! ମୁଁ ସେଠାରେ ସାଧାରଣ ମନୁଷ୍ୟଶକ୍ତିର ପରେ ଥିବା ଅମାନୁଷ (ଅସାଧାରଣ) କାର୍ଯ୍ୟ କରିଚାଲିବି।”
Verse 5
राज्ञस्तस्य परे प्रेष्या मंस्यन्ते मां यथा नृूपम् । भनक्ष्यान्नरसपानानां भविष्यामि तथेश्वर:
ଭୀମସେନ କହିଲେ— “ସେହି ରାଜାଙ୍କ ଅନ୍ୟ ସେବକମାନେ ମୋତେ ରାଜାଙ୍କ ସମାନ ମାନ୍ୟ କରିବେ; ଏବଂ ଭକ୍ଷ୍ୟ, ଭୋଜ୍ୟ, ରସ ଓ ପେୟ ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଉପଭୋଗ କରିବାରେ ସମର୍ଥ ହେବି।”
Verse 6
द्विपा वा बलिनो राजन् वृषभा वा महाबला: | विनिग्राह्मा यदि मया निग्रहीष्यामि तानपि
ଭୀମସେନ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ସେମାନେ ବଳବାନ ହାତୀ ହେଉନ୍ତୁ କି ମହାବଳୀ ବୃଷଭ; ଯଦି ସେମାନଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ପାଇଁ ମୋତେ ସମର୍ପଣ କରାଯାଏ, ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବଶ କରିଦେବି।
Verse 7
ये च केचिन्नियोत्स्यन्ति समाजेषु नियोधका: । तानहं हि नियोत्स्यामि रतिं तस्य विवर्धयन्
ଆଉ ଯେ କେହି ଜନସମାଜର ସଭାରେ ମଲ୍ଲଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଚାହିବେ, ସେ ରାଜାଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ବଢ଼ାଇବା ପାଇଁ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି।
Verse 8
न त्वेतान् युद्धयमानान् वै हनिष्यामि कथजठ्चन । तथैतान् पातयिष्यामि यथा यास्यन्ति न क्षयम्
କିନ୍ତୁ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା ଏହି ମଲ୍ଲମାନଙ୍କୁ ମୁଁ କେବେ ମଧ୍ୟ ହତ୍ୟା କରିବି ନାହିଁ; ସେମାନଙ୍କର ନାଶ (ମୃତ୍ୟୁ) ନ ହେବ ଭଳି ଭାବରେ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ପତନ କରାଇବି।
Verse 9
आरालिको गोविकर्ता सूपकर्ता नियोधक: । आसं युधिष्ठटिरस्याहमिति वक्ष्यामि पृच्छत:
ମହାରାଜ ପଚାରିଲେ ମୁଁ କହିବି—ମୁଁ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ନିକଟରେ ଆରାଲିକ, ଗୋବିକର୍ତ୍ତା, ସୂପକର୍ତ୍ତା ଓ ନିୟୋଧକ ଥିଲି।
Verse 10
आत्मानमात्मना रक्षंक्षरिष्यामि विशाम्पते । इत्येतत् प्रतिजानामि विहरिष्याम्यहं यथा
ହେ ବିଶାମ୍ପତେ ରାଜନ୍! ନିଜ ବଳ ଓ ସତର୍କତାରେ ନିଜକୁ ନିଜେ ରକ୍ଷା କରି ମୁଁ ବିରାଟନଗରରେ ବିଚରିବି—ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞା ମୁଁ କରୁଛି, ଯେପରି ମୁଁ ସେଠାରେ ସୁରକ୍ଷିତ ଓ ନିର୍ବିଘ୍ନ ରହିପାରିବି।
Verse 11
युधिछ्िर उवाच यमन्निब्रद्यिणो भूत्वा समागच्छन्नणां वरम् । दिधक्षु: खाण्डवं दावं दाशार्हसहितं पुरा
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ପୂର୍ବେ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଗ୍ନିଦେବ ବ୍ରାହ୍ମଣର ବେଶ ଧାରଣ କରି ଖାଣ୍ଡବବନ ଦହନ କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ, ଦାଶାର୍ହବଂଶୀ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ସହ ବସିଥିବା ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଥିଲେ। ସେଇ ଅଜେୟ, କୁରୁବଂଶର ଆନନ୍ଦକର କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର ଧନଞ୍ଜୟ ବିରାଟନଗରରେ କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବ?
Verse 12
महाबलं महाबाहुमजितं कुरुनन्दनम् । सो<यं कि कर्म कौन्तेय: करिष्यति धनंजय:
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ମହାବଳୀ, ମହାବାହୁ, ଅଜେୟ ଏବଂ କୁରୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ ଏହି କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର ଧନଞ୍ଜୟ ବିରାଟନଗରରେ କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବ?
Verse 13
योडयमासाद्य तं दावं तर्पपामास पावकम् । विजित्यैकरथेनेन्द्रं हत्वा पन्नगराक्षसान्
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ଖାଣ୍ଡବଦାହ ସମୟରେ ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚି, ଏକମାତ୍ର ରଥର ଆଶ୍ରୟରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରି, ନାଗ ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ବଧ କରି ପାବକ ଅଗ୍ନିଦେବଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରିଥିବା—ସମ୍ମୁଖ ଯୁଦ୍ଧବୀରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସେଇ ଅର୍ଜୁନ ସେଠାରେ କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବ?
Verse 14
वासुके: सर्पराजस्य स्वसारं हतवांश्व यः । श्रेष्ठो य: प्रतियोधानां सो<र्जुन: कि करिष्यति
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ସର୍ପରାଜ ବାସୁକିଙ୍କ ଭଉଣୀ ଉଲୂପୀଙ୍କ ହୃଦୟ ଜିତିଥିବା ଏବଂ ସମ୍ମୁଖ ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସେଇ ଅର୍ଜୁନ ସେଠାରେ କ’ଣ କରିବ?
Verse 15
सूर्य: प्रतपतां श्रेष्ठो द्विपदां ब्राह्मणो वर: । आशीविषश्ष सर्पाणामग्निस्तेजस्विनां वर:
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ତାପରେ ଦୀପ୍ତ ହେଉଥିବାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦ୍ୱିପଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ସର୍ପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆଶୀବିଷ ଜାତି ପ୍ରଧାନ, ଏବଂ ତେଜସ୍ବୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ନି ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଯେପରି ପ୍ରତ୍ୟେକ ବର୍ଗର ଏକ ଶିଖର ଲୋକେ ମାନନ୍ତି, ସେପରି ଧନୁର୍ଧରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗୁଡାକେଶ ଅର୍ଜୁନ ସର୍ବୋତ୍ତମ।
Verse 16
आयुधानां वरं वज्र॑ ककुझी च गवां वर: । हृदानामुदधि: श्रेष्ठ: पर्जन्यो वर्षतां वर:
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— “ଆୟୁଧମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଜ୍ର ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଗୋବଂଶରେ ଉଚ୍ଚ କନ୍ଧବିଶିଷ୍ଟ ବଳଦ ଉତ୍ତମ। ଜଳାଶୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମୁଦ୍ର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଏବଂ ବର୍ଷା କରୁଥିବାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପର୍ଜନ୍ୟ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ।” ଏହି ଉପମାଦ୍ୱାରା ସେ ନୀତି କହୁଛନ୍ତି—ଯେପରି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶ୍ରେଣୀରେ ଏକ ଅଙ୍ଗୀକୃତ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ରହେ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଧନୁର୍ଧରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିଦ୍ରାଜୟୀ ଗୁଡାକେଶ ଅର୍ଜୁନ ଅଗ୍ରସ୍ଥ; ସଙ୍କଟକାଳେ ସେଇ ପ୍ରଧାନ ଆଶ୍ରୟ।
Verse 17
धृतराष्ट्रश्न नागानां हस्तिष्वैरावणो वर: । पुत्र: प्रियाणामधिको भार्या च सुह्ृदां वरा
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— “ନାଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଅଗ୍ର; ହାତୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଐରାବତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ପ୍ରିୟବସ୍ତୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୁତ୍ର ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ; ଏବଂ ନିଷ୍କାମ ହିତ ଚାହୁଁଥିବା ସୁହୃଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପତ୍ନୀ ସର୍ବୋପରି। ଏହିପରି, ହେ ଭୀମସେନ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶ୍ରେଣୀରେ ଯେପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ମାନ୍ୟ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଧନୁର୍ଧରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିଦ୍ରାଜୟୀ ଗୁଡାକେଶ ଅର୍ଜୁନ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ।”
Verse 18
(गिरीणां प्रवरो मेरुदेवानां मधुसूदन: । ग्रहाणां प्रवरश्नन्द्र: सरसां मानसं वरम् ।।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— “ପର୍ବତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମେରୁ ଅଗ୍ର; ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧୁସୂଦନ (ବିଷ୍ଣୁ) ସର୍ବୋଚ୍ଚ; ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଧାନ; ଏବଂ ସରୋବରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମାନସ ସରୋବର ଉତ୍ତମ। ହେ ବୃକୋଦର! ଯେପରି ଏହି ସବୁ ନିଜ-ନିଜ ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଶିଷ୍ଟ ମାନ୍ୟ, ସେପରି ଏହି ଯୁବ ଗୁଡାକେଶ ଅର୍ଜୁନ ସମସ୍ତ ଧନୁର୍ଧରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।”
Verse 19
सो<यमिन्द्रादनवरो वासुदेवान्महाद्युति: । गाण्डीवधन्वा बीभत्सु: श्वेताश्वः कि करिष्यति
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— “ଏହି ମହାଦ୍ୟୁତି ପୁରୁଷ ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ରଠାରୁ କମ୍ ନୁହେଁ, ନା ବାସୁଦେବ (କୃଷ୍ଣ) ଠାରୁ ନ୍ୟୁନ। ଗାଣ୍ଡୀବଧାରୀ ବୀଭତ୍ସୁ, ଶ୍ୱେତ ଅଶ୍ୱଯୁକ୍ତ ରଥାରୂଢ—ସେଠାରେ ସେ କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଅସାଧ୍ୟ କରିବ?”
Verse 20
उषित्वा पञ्ज वर्षाणि सहस्राक्षस्य वेश्मनि । अस्त्रयोगं समासाद्य स्ववीर्यान्मानुषाद्भुतम् । दिव्यान्यस्त्राणि चाप्तानि देवरूपेण भास्वता
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— “ସହସ୍ରାକ୍ଷ (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କ ଭବନରେ ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ ବସି, ସେ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର-ଯୋଗ (ଅସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟା) ଅଧିଗତ କରି ମନୁଷ୍ୟ ପାଇଁ ଅଦ୍ଭୁତ ଏମିତି ପରାକ୍ରମ ଲାଭ କଲା। ଦେବତୁଲ୍ୟ ରୂପରେ ଭାସ୍ୱର ଅର୍ଜୁନ ଅନେକ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର ପାଇଲା।” ପ୍ରସଙ୍ଗ ଏହା ଦର୍ଶାଏ—ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଶକ୍ତି କେବଳ ଉଗ୍ରତା ନୁହେଁ; ତପ, ଶିକ୍ଷା ଓ ଦେବାନୁଗ୍ରହରେ ପ୍ରାପ୍ତ ଧର୍ମସମ୍ମତ ସାମର୍ଥ୍ୟ—ଅହଂକାର ପାଇଁ ନୁହେଁ, ଧର୍ମର ସେବା ପାଇଁ।
Verse 21
य॑ मन्ये द्वादशं रुद्रमादित्यानां त्रयोदशम् । वसूनां नवमं मन्ये ग्रहाणां दशमं तथा,जिस अर्जुनको मैं बारहवाँ रुद्र और तेरहवाँ आदित्य मानता हूँ, नवम वसु तथा दसवाँ ग्रह स्वीकार करता हूँ
ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ରୁଦ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱାଦଶମ ଏବଂ ଆଦିତ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତ୍ରୟୋଦଶମ ବୋଲି ମନେ କରେ; ବସୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନବମ ଏବଂ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦଶମ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଗଣେ।
Verse 22
यस्य बाहू समौ दीर्घौ ज्याघातकठिनत्वचौ । दक्षिणे चैव सव्ये च गवामिव वह: कृत:
ଯାହାର ଦୁଇ ଭୁଜା ସମାନ ଦୀର୍ଘ ଓ ପ୍ରବଳ, ଧନୁଷ୍ୟର ପ୍ରତ୍ୟଞ୍ଚାର ଆଘାତରେ ଯାହାର ଚର୍ମ କଠିନ ହୋଇଛି; ଏବଂ ଯାହାର ଦକ୍ଷିଣ-ବାମ ଭୁଜାରେ ବଳଦଙ୍କ କାନ୍ଧରେ ଜୁଆର ଚିହ୍ନ ପରି ଚିହ୍ନ ରହିଛି—ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ଧନୁର୍ଧର।
Verse 23
हिमवानिव शैलानां समुद्र: सरितामिव । त्रिदशानां यथा शक्रो वसूनामिव हव्यवाट्
ପର୍ବତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହିମବାନ, ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମୁଦ୍ର, ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର), ଏବଂ ବସୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହବ୍ୟବାହ (ଅଗ୍ନି) ଯେପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ସେପରି କବଚଧାରୀ ବୀରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅର୍ଜୁନ ସର୍ବୋଚ୍ଚ। ଏମିତି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଯୋଦ୍ଧା ବିରାଟନଗରକୁ ଯାଇ କ’ଣ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବ?
Verse 24
मृगाणामिव शार्दूलो गरुड: पततामिव । वर: संनहामानानां सो्र्जुन: कि करिष्यति
ମୃଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶାର୍ଦୂଳ (ବ୍ୟାଘ୍ର) ଯେପରି ଅଗ୍ର, ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗରୁଡ ଯେପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ସେପରି ଯୁଦ୍ଧସନ୍ନଦ୍ଧ ବୀରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅର୍ଜୁନ ସର୍ବୋତ୍ତମ। ତେବେ ସେ ଅର୍ଜୁନ ବିରାଟନଗରକୁ ଯାଇ କ’ଣ କରିବ?
Verse 25
अजुन उवाच प्रतिज्ञां पण्ढको5स्मीति करिष्यामि महीपते । ज्याघातौ हि महान्तौ मे संवर्तु नृप दुष्करी
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ: ହେ ମହୀପତେ, ମୁଁ ‘ମୁଁ ପାଣ୍ଡକ (ନପୁଂସକ)’ ବୋଲି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିବି; କିନ୍ତୁ ହେ ନୃପ, ତାହା ରକ୍ଷା କରିବା ମୋ ପାଇଁ ଦୁଷ୍କର ହେବ, କାରଣ ମୋ ଧନୁଷ୍ୟର ପ୍ରତ୍ୟଞ୍ଚାର ଝଙ୍କାର ଓ ଧନୁଷ୍ୟର ବଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରବଳ।
Verse 26
तान्यप्यभिभविष्यामि प्रीति संजनयन्नहम् । मैं रसोई बनानेके काममें चतुर हूँ। अपने ऊपर राजाके मनमें अत्यन्त प्रेम उत्पन्न करनेके उद्देश्यसे उनके लिये सूप (दाल
ଭୀମସେନ କହିଲେ—ରାଜାଙ୍କ ମନରେ ପ୍ରୀତି ଜନ୍ମାଇ ମୁଁ ସେଇ କୁଶଳ ରାନ୍ଧୁନୀମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରିବି। ତାଙ୍କ ମନରେ ଗଭୀର ସଦ୍ଭାବ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ମୁଁ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସୁପ, ଡାଲି, କଢ଼ି, ଶାଗ ଆଦି ନାନା ପଦାର୍ଥ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବି; ଏବଂ ପୂର୍ବରୁ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଶିକ୍ଷିତ ଚତୁର ରାନ୍ଧୁନୀମାନେ ଯେଉଁ ସୁସ୍ୱାଦୁ ବ୍ୟଞ୍ଜନ କରିଥିଲେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମୋର ବ୍ୟଞ୍ଜନ ଦ୍ୱାରା ତୁଚ୍ଛ ପ୍ରମାଣ କରିଦେବି।
Verse 27
पिनद्धकम्बु: पाणिभ्यां तृतीयां प्रकृतिं गत: । वेणीकृतशिरा राजन् नाम्ना चैव बृहन्नला
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ, ମୁଁ ହାତରେ ଶଙ୍ଖର ଚୁଡ଼ି ପିନ୍ଧିବି; ତୃତୀୟ ପ୍ରକୃତି (ନପୁଂସକ ଭାବ) ଗ୍ରହଣ କରି ମୁଣ୍ଡର କେଶକୁ ବେଣୀ କରି ବାନ୍ଧିବି। ଏଭଳି ମୁଁ ‘ବୃହନ୍ନଲା’ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେବି।
Verse 28
पठन्नाख्यायिकाश्वैव स्त्री भावेन पुन: पुन: । रमयिष्ये महीपालमन्यांश्चान्त:पुरे जनान्
ସ୍ତ୍ରୀଭାବକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଧାରଣ କରି ମୁଁ ଆଖ୍ୟାନ ଓ କଥାଗୁଡ଼ିକ ପଢ଼ିଶୁଣାଇବି; ଏଭଳି ମହୀପାଳ ରାଜାଙ୍କୁ ଓ ଅନ୍ତଃପୁରର ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦିତ କରିବି।
Verse 29
सत्रीभावसे अपने स्वरूपको छिपाकर बारंबार पूर्ववर्ती राजाओंके चरित्रोंका गान करके महाराज विराट तथा अन्तःपुरकी अन्यान्य स्त्रियोंका मनोरंजन करूँगा ।।
ସ୍ତ୍ରୀଭାବରେ ନିଜ ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପକୁ ଲୁଚାଇ, ପୂର୍ବତନ ରାଜାମାନଙ୍କ ଚରିତ୍ରକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଗାଇ ମହାରାଜ ବିରାଟ ଓ ଅନ୍ତଃପୁରର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦିତ କରିବି। ହେ ରାଜନ, ମୁଁ ବିରାଟନଗରର ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ଗୀତ, ବିଚିତ୍ର ନୃତ୍ୟଶୈଳୀ ଏବଂ ନାନା ପ୍ରକାର ବାଦ୍ୟ ବଜାଇବାର ଶିକ୍ଷା ଦେବି।
Verse 30
प्रजानां समुदाचारं बहु कर्म कृतं वदन् छादयिष्यामि कौन्तेय मायया55त्मानमात्मना
ହେ କୌନ୍ତେୟ, ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ଉତ୍ତମ ଆଚାର-ବିଚାର ଓ ସେମାନେ କରିଥିବା ଅନେକ ସତ୍କର୍ମର ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଥିବାବେଳେ, ମାୟାମୟ ନପୁଂସକ ବେଶରେ ମୁଁ ନିଜ ବୁଦ୍ଧିଦ୍ୱାରା ମୋର ଯଥାର୍ଥ ସ୍ୱରୂପକୁ ଲୁଚାଇ ରଖିବି।
Verse 31
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ६६ श्लोक मिलाकर कुल ३४३ “लोक हैं।) हः. “5 (9) ४६७६३ - विश्वकोषके अनुसार “कंक' शब्द यमराजका वाचक है। यमराजका ही दूसरा नाम धर्म है और वे ही युधिष्ठिररूपमें अवतीर्ण हुए थे। “आत्मा वै जायते पुत्र:” इस उक्तिके अनुसार भी धर्म एवं धर्मपुत्र युधिष्ठिरमें कोई अन्तर नहीं है। यह समझकर ही अपनी सत्यवादिताकी रक्षा करते हुए युधिष्ठिरने 'कंक' नामसे अपना परिचय दिया। इसके सिवा उन्होंने जो अपनेको युधिष्ठिरका प्राणोंके समान प्रिय सखा बताया
ଭୀମସେନ କହିଲେ— “ହେ ଭାରତ! ମୁଁ ନିଜକୁ ‘ପୌରୋଗବ’ ବୋଲି ପରିଚୟ ଦେଇ, ‘ବଲ୍ଲବ’ ନାମରେ ରାଜା ବିରାଟଙ୍କ ସେବାରେ ପ୍ରବେଶ କରିବି। ରାଜା ପଚାରିଲେ, ହେ ପାଣ୍ଡବ, ମୁଁ କହିବି— ‘ମୁଁ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ଘରେ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ପରିଚାରକ ଭାବେ ଏକଦା ରହିଥିଲି।’”
Verse 32
एतेन विधिना छन्न: कृतकेन यथानल: । विहरिष्यामि राजेन्द्र विराटभवने सुखम्,राजेन्द्र! इस प्रकार कृत्रिम वेशभूषासे राखमें छिपी हुई अग्निके समान अपनेको छिपाकर मैं विराटके महलमें सुखपूर्वक निवास करूँगा
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ— “ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ଏହି ପ୍ରକାରେ କୃତ୍ରିମ ବେଶ ଧାରଣ କରି, ଖାକରେ ଲୁଚିଥିବା ଅଗ୍ନି ପରି ଗୁପ୍ତ ରହି, ମୁଁ ବିରାଟଙ୍କ ଭବନରେ ସୁଖରେ ରହିବି।”
Verse 253
वलयैश्छादयिष्यामि बाहू किणकृताविमौ | अर्जुनने कहा--महाराज! मैं राजाकी सभामें यह दृढ़तापूर्वक कहूँगा कि मैं षण्ढक (नपुंसक) हूँ। राजन! यद्यपि मेरी दायीं-बायीं भुजाओंमें धनुषकी डोरीकी रगड़से जो महान् चिह्न बन गये हैं
ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ— “ମହାରାଜ! ଧନୁଷର ଡୋରିର ଘର୍ଷଣରୁ ଏହି ଦୁଇ ଭୁଜାରେ ଯେ କଠିନ ଚିହ୍ନ ପଡ଼ିଛି, ମୁଁ ବଲୟ-କଙ୍କଣ ଆଦି ଆଭୂଷଣରେ ଢାକିଦେବି। ଏବଂ ରାଜସଭାରେ ମୁଁ ଦୃଢ଼ଭାବେ ନିଜକୁ ଷଣ୍ଢକ (ନପୁଂସକ) ବୋଲି ଘୋଷଣା କରିବି— ଯେପରି ମୋର ସତ୍ୟ ପରିଚୟ ଗୁପ୍ତ ରହେ ଓ ଅଜ୍ଞାତବାସର ଧର୍ମ ଭଙ୍ଗ ନ ହୁଏ।”
Frequently Asked Questions
The dilemma is how to remain effective and protective while bound to concealment: Bhīma must reconcile strength with non-lethal restraint, and Arjuna must reconcile warrior identity with a socially inconspicuous role that preserves the vow and host-kingdom stability.
Ethical agency can be expressed through appropriate roles and timing: disciplined self-control, service competence, and calibrated force allow one to uphold vows and public order even when direct self-assertion is temporarily suspended.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter’s meta-function is pragmatic and structural—establishing concealment protocols that preserve dharma and enable later narrative disclosure without violating the ajñātavāsa condition.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.