Adhyaya 242
धृतराष्ट्रस्य क्रतु-प्रवर्तनम् तथा पाण्डवानां निमन्त्रण-प्रतिवचनम् (Dhṛtarāṣṭra’s Sacrifice Commences and the Pandavas’ Reply to the Invitation)
Upa-parva: Dvāitavana-prasaṅga (Invitation to the Kaurava Sacrifice Episode)
Vaiśaṃpāyana reports that artisans, senior ministers, and Vidura inform Dhṛtarāṣṭra that the planned sacrifice is prepared, including a splendid golden plough. Dhṛtarāṣṭra orders the rite’s commencement; the yajña proceeds with abundant, well-prepared provisions, and Gāndhārī undergoes consecration according to śāstra and sequence. Envoys are dispatched swiftly to invite kings and Brahmins. At Duryodhana’s prompting, one messenger is directed to Dvāitavana to invite the Pandavas and resident Brahmins. The envoy delivers the invitation, framing the sacrifice as supported by acquired wealth and attended by many. Yudhiṣṭhira responds with formal approval yet declines immediate participation, citing the necessity of preserving the thirteen-year term. Bhīma adds a restrained but explicit future-oriented warning: after the vow’s completion, the Pandava will return as a force of retribution in a battle-setting. The remaining Pandavas avoid harsh speech; the envoy reports back. Guests assemble at Dhṛtarāṣṭra’s city and are honored by rule and rank. Dhṛtarāṣṭra instructs Vidura to ensure universal satisfaction and adequate food; Vidura administers hospitality with offerings, garlands, fragrances, and garments. After the avabhṛtha and distribution of wealth, the king dismisses the rulers and Brahmins, then re-enters Hastināpura with his brothers and allies (including Karṇa and Śakuni).
Chapter Arc: गन्धर्वों द्वारा कौरव-सेना का मार्ग रोके जाने पर धृतराष्ट्रपुत्र दुर्योधन का अहंकार और अमर्ष भड़क उठता है; वह वन में अपनी शक्ति का प्रदर्शन करना चाहता है। → दुर्योधन गन्धर्वों को ‘अधर्मज्ञ’ कहकर दण्ड देने की धमकी देता है और उनकी वाणी/समझाइश को तुच्छ मानकर आगे बढ़ता है। गन्धर्व चित्रसेन को सूचना देते हैं; कौरव-सेना को बार-बार रोका जाता है, पर दुर्योधन और उसके साथियों का हठ बढ़ता जाता है। → गन्धर्वराज चित्रसेन क्रोध में उठकर निर्णायक आक्रमण करता है; कौरव सैनिक दुर्योधन के देखते-देखते दिशाओं में भागते हैं। कर्ण भी तलवार-ढाल लेकर विकर्ण के रथ पर चढ़कर ‘मोक्ष’ (बच निकलने) हेतु घोड़े दौड़ाता है—कौरव पक्ष की प्रतिष्ठा का चरम पतन। → गन्धर्वों की संगठित शक्ति के सामने कौरव-सेना तितर-बितर हो जाती है; दुर्योधन का दर्प चूर होता है और कौरव पक्ष पराजय/अव्यवस्था में चला जाता है। अध्याय का स्वर ‘कर्णपराभव’ की ओर संकेत करता है—कौरवों की हार को स्थिर निष्कर्ष की तरह बैठाता है। → कौरवों की इस पराजय के बाद दुर्योधन का क्या होगा—क्या वह पकड़ा जाएगा, कौन उसे छुड़ाएगा, और यह अपमान आगे के वैर को कैसे भड़काएगा?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका ३ श्लोक मिलाकर कुल ३१६ श्लोक हैं) 2.6 03.7 (9) #25-# #55-7 एकचत्वारिशर्दाधिकद्विशततमो< ध्याय: कौरवोंका गन्धवॉंके साथ युद्ध और कर्णकी पराजय वैशम्पायन उवाच ततस्ते सहिता: सर्वे दुर्योधनमुपागमन् । अब्र॒वंश्व महाराज यदूचु: कौरवं प्रति
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ତାପରେ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଏକତ୍ର ହୋଇ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ହେ ମହାରାଜ, କୌରବଙ୍କ ପ୍ରତି ଯାହା କହିବାକୁ କୁହାଯାଇଥିଲା, ସେ ସମସ୍ତ କଥା ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ କହିଶୁଣାଇଲେ।
Verse 2
गन्धर्वर्वारिते सैन्ये धार्तराष्ट्र: प्रतापवान् । अमर्षपूर्ण: सैन्यानि प्रत्यभाषत भारत,भारत! गन्धर्वोद्वारा अपनी सेनाके रोक दिये जानेपर प्रतापी राजा दुर्योधनने अमर्षमें भरकर समस्त सैनिकोंसे कहा--
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ସେନାକୁ ରୋକିଦେଲେ; ତେବେ ପ୍ରତାପୀ ଧାର୍ତ୍ତରାଷ୍ଟ୍ର ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ଅମର୍ଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ସମସ୍ତ ସୈନ୍ୟଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲା—
Verse 3
शासतैनानधर्मज्ञान् मम विप्रियकारिण: । यदि प्रक्रीडते सर्वैर्देवे: सह शतक्रतुः
‘ଅଧର୍ମ ନ ଜାଣି ମୋର ଅପ୍ରିୟ କରୁଥିବା ଏମାନଙ୍କୁ ଶାସନ କର। ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ସହ ଶତକ୍ରତୁ ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଆସି କ୍ରୀଡ଼ା କଲେ, ସେ ମଧ୍ୟ ମୋର ଅପ୍ରିୟକାରୀ ହେବ। ତେଣୁ ଏହି ସମସ୍ତ ପାପାତ୍ମାଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦିଅ।’
Verse 4
दुर्योधनवच: श्रुत्वा धार्तराष्ट्रा महाबला: । सर्व एवाभिसंनद्धा योधाश्वापि सहस्रश:,दुर्योधनकी यह बात सुनकर महाबली कौरव और उनके सहसौ्रों योद्धा सब-के-सब युद्धके लिये कमर कसकर तैयार हो गये
ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ମହାବଳୀ ଧାର୍ତ୍ତରାଷ୍ଟ୍ରମାନେ (କୌରବ) ତାଙ୍କ ସହସ୍ର ସହସ୍ର ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କ ସହ ସମସ୍ତେ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ସଜ୍ଜ ହେଲେ।
Verse 5
ततः प्रमथ्य सर्वास्तांस्तद् वनं विविशुर्बलात् | सिंहनादेन महता पूरयन्तो दिशो दश,तदनन्तर वे अपने महान् सिंहनादसे दसों दिशाओंको गुँजाते हुए उन समस्त गन्धर्वोको रौंदकर बलपूर्वक द्वैतवनमें घुस गये
ତାପରେ ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଗନ୍ଧର୍ବଙ୍କୁ ଦଳି-ଦମନ କରି ବଳପୂର୍ବକ ସେଇ ବନରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ମହା ସିଂହନାଦରେ ଦଶଦିଗକୁ ଗୁଞ୍ଜାଇଦେଲେ।
Verse 6
ततो<परैरवार्यन्त गन्धर्वै: कुरुसैनिका: । ते वार्यमाणा गन्धर्वै: साम्नैव वसुधाधिप
ତାପରେ ଅନ୍ୟ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଶାନ୍ତିମୟ ବଚନରେ କୁରୁସେନାକୁ ରୋକିଲେ; କିନ୍ତୁ ଗନ୍ଧର୍ବଙ୍କ କଥାକୁ ଅବହେଳା କରି ସେମାନେ ସେଇ ମହାବନର ଭିତରକୁ ଆଗେଇଗଲେ। ରାଜା ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ସହ କୌରବମାନେ ବାଣୀଦ୍ୱାରା ମନା କଲେ ମଧ୍ୟ ନ ରୁକିବାରୁ, ଆକାଶଚାରୀ ସେଇ ସମସ୍ତ ଗନ୍ଧର୍ବ ରାଜା ଚିତ୍ରସେନଙ୍କୁ ସମଗ୍ର ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଜଣାଇଲେ।
Verse 7
ताननादृत्य गन्धर्वास्तद् वनं विविशुर्महत् । यदा वाचा न तिष्ठन्ति धार्तराष्ट्रा: सराजका:
ସେମାନଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରି ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ସେଇ ବିଶାଳ ବନରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। କାରଣ ରାଜା ସହିତ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରପୁତ୍ରମାନେ ଯେତେବେଳେ ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତ ବାକ୍ୟରେ ନ ରହନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସେମାନେ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୋଇ ଉପଦେଶକୁ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ କରି ଆଗକୁ ଧାଉଥାନ୍ତି।
Verse 8
गन्धर्वराजस्तान् सर्वनत्रवीत् कौरवान् प्रति
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ: ତାପରେ ଗନ୍ଧର୍ବରାଜ ସେମାନଙ୍କ ସମସ୍ତଙ୍କ ମନରେ ଭୟ ସଞ୍ଚାର କରି, କୌରବମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ନିଜ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରଭାବ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କଲେ।
Verse 9
अनुज्ञाताश्च गन्धर्वश्षित्रसेनेन भारत
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ: ହେ ଭାରତ, ଚିତ୍ରସେନ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅନୁମତି ଦେଲେ।
Verse 10
तान् दृष्टवा पततः शीघ्रान् गन्धर्वनिद्यतायुधान्
ସେମାନଙ୍କୁ ଅତିଶୀଘ୍ର ଧାଇଁ ପଡ଼ୁଥିବା ଦେଖି—ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଶଂସିତ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଆୟୁଧ ଧାରଣ କରିଥିବା—ସେ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଭୟାବହ ହୋଇଉଠିଲା।
Verse 11
तान् दृष्टवा द्रवत:सर्वान् धार्तराष्ट्रानू पराड्मुखान्
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ—ସମସ୍ତଙ୍କୁ—ମୁହଁ ଫେରାଇ ଦୌଡ଼ି ପଳାଉଥିବା ଦେଖି, ସେ ଦୃଶ୍ୟ ହଠାତ୍ ପରିବର୍ତ୍ତନର ଚିହ୍ନ ହୋଇଉଠିଲା।
Verse 12
राधेयस्तु तदा वीरो नासीत् तत्र पराड्मुख: । धृतराष्ट्रके सब पुत्रोंको युद्धसे विमुख हो भागते देखकर भी राधानन्दन वीर कर्णने वहाँ पीठ नहीं दिखायी ।। आपततन्तीं तु सम्प्रेक्ष्य गन्धर्वाणां महाचमूम्
ସେତେବେଳେ ବୀର ରାଧେୟ (କର୍ଣ୍ଣ) ସେଠାରେ ପଛୁଆ ହେଲେ ନାହିଁ। ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଯୁଦ୍ଧ ଛାଡ଼ି ପଳାଉଥିବାକୁ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ରାଧାନନ୍ଦନ କର୍ଣ୍ଣ ସେଠାରେ ପିଠ ଦେଖାଇଲେ ନାହିଁ। ପରେ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ମହାସେନା ଧାଇଆସୁଥିବାକୁ ଦେଖି ସେ ଅଡ଼ିଗ ରହିଲେ।
Verse 13
क्षुरप्रैविशिखैर्भल्लैर्वत्सदन्तैस्तथा55यसै:
କ୍ଷୁରପ୍ର, ବିଶିଖ, ଭଲ୍ଲ, ବତ୍ସଦନ୍ତ ଏବଂ ଲୋହ ଶସ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା—
Verse 14
पातयजन्नुत्तमाड्नि गन्धर्वाणां महारथ:
ମହାରଥୀ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନଙ୍କୁ ପାତ କରୁଥିଲେ—
Verse 15
ते वध्यमाना गन्धर्वा: सूतपुत्रेण धीमता
ଧୀମାନ ସୂତପୁତ୍ର କର୍ଣ୍ଣ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କୁ ଆଘାତ କରି ପାତ କରୁଥିବାବେଳେ, ଚିତ୍ରସେନଙ୍କ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବେଗଶାଳୀ ସୈନ୍ୟଦଳ ଧାଇ ଧାଇ ଆସିଲା। ଯେତେ ଆକ୍ରମଣ ବଢ଼ୁଥିଲା, ସେତେ ସେମାନେ ଶତଶଃ ସହସ୍ରଶଃ ସଂଖ୍ୟାରେ ସେଠାରେ ଏକତ୍ର ହେଉଥିଲେ।
Verse 16
भूय एवाभ्यवर्तन्त शतशो5थ सहस्रश:ः । गन्धर्वभूता पृथिवी क्षणेन समपद्यत
ସେମାନେ ପୁଣି ପୁଣି ଫେରି ଆସିଲେ—ଶତଶଃ, ପରେ ସହସ୍ରଶଃ; କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ପୃଥିବୀ ଗନ୍ଧର୍ବମୟ ହୋଇଗଲା ବୋଲି ଲାଗିଲା।
Verse 17
अथ दुर्योधनो राजा शकुनिश्चापि सौबल:
ତାହାପରେ ରାଜା ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ଓ ସୌବାଲବଂଶୀ ଶକୁନି ମଧ୍ୟ ଆଗେ ବଢ଼ିଲେ—ଏଠାରୁ ତାଙ୍କର ପରାମର୍ଶ ଓ ଗଣନାକୃତ ସଙ୍କଳ୍ପ ଘଟଣାକୁ ଆକାର ଦେବାକୁ ଲାଗିଲା।
Verse 18
दुःशासनो विकर्णश्न ये चान्ये धृतराष्ट्रजा: । न्यहनंस्तत् तदा सैन्यं रथैर्गरुडनि:स्वनै:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ତେବେ ଦୁଃଶାସନ, ବିକର୍ଣ୍ଣ ଓ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ଅନ୍ୟ ପୁତ୍ରମାନେ ଗରୁଡନାଦ ସଦୃଶ ଗର୍ଜନ କରୁଥିବା ରଥରେ ଚଢ଼ି ସେହି ସେନାକୁ ଆଘାତ କରି ନିଧନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
Verse 19
तदनन्तर राजा दुर्योधन, सुबलपुत्र शकुनि, दुःशासन, विकर्ण तथा अन्य जो धृतराष्ट्रपुत्र वहाँ आये थे, उन सबने गरुड़के समान भयंकर शब्द करनेवाले रथोंपर आखरूढ़ हो गन्धर्वोकी उस सेनाका संहार आरम्भ किया ।।
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ତାହାପରେ ରାଜା ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ, ସୁବଳପୁତ୍ର ଶକୁନି, ଦୁଃଶାସନ, ବିକର୍ଣ୍ଣ ଓ ସେଠାକୁ ଆସିଥିବା ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ଅନ୍ୟ ପୁତ୍ରମାନେ—ସମସ୍ତେ ଗରୁଡନାଦ ସଦୃଶ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ କରୁଥିବା ରଥରେ ଚଢ଼ି ଗନ୍ଧର୍ବ ସେନାର ସଂହାର ଆରମ୍ଭ କଲେ। ପୁନର୍ବାର ସେମାନେ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଅଧିକ ଉଗ୍ର କରି, କର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ଅଗ୍ରଭାଗରେ ରଖି, ବିଶାଳ ରଥସମୂହ ଓ ରଥଚାଳକମାନଙ୍କ ସହାୟତାରେ ଆଗେ ବଢ଼ିଲେ।
Verse 20
तत: संन्यपतन् सर्वे गन्धर्वा: कौरवै: सह
ତାପରେ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ କୌରବମାନଙ୍କ ସହ—ସମସ୍ତେ—ଏକାସାଥି ଝପଟି ପଡ଼ି ଯୁଦ୍ଧରେ ଲିପ୍ତ ହେଲେ।
Verse 21
तदा सुतुमुलं युद्धमभवल्लोमहर्षणम् । ततस्ते मृदवो5भूवन् गन्धर्वा: शरपीडिता:
ତେବେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଘୋର, ଲୋମହର୍ଷକ ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା। ପରେ ଶରପୀଡିତ ସେହି ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ମୃଦୁ ହୋଇଗଲେ; ତାଙ୍କର ପୂର୍ବ ଦର୍ପ ଶିଥିଲ ହେଲା।
Verse 22
उच्चक्रुशुश्न कौरव्या गन्धर्वान् प्रेक्ष्य पीडितान् | तत्पश्चात् सारे गन्धर्व संगठित हो कौरवोंके साथ भिड़ गये। उस समय उनमें घमासान युद्ध होने लगा
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ପୀଡିତ ଓ ଦୁଃଖିତ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କୁ ଦେଖି କୌରବ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଚିତ୍କାର କଲେ। ତାପରେ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ସଂଗଠିତ ହୋଇ କୌରବମାନଙ୍କ ସହ ମୁହାଁମୁହିଁ ହେଲେ; ସେଠାରେ ରୋମାଞ୍ଚକର ଘୋର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ପରେ କୌରବମାନଙ୍କ ବାଣରେ ପୀଡିତ ହୋଇ କିଛି ଗନ୍ଧର୍ବ ଶିଥିଳ ପଡ଼ିଲେ; ସେମାନଙ୍କ କଷ୍ଟ ଦେଖି କୌରବ ବୀରମାନେ ଗର୍ଜନ କରିଲେ।
Verse 23
ततो मायास्त्रमास्थाय युयुधे चित्रमार्गवित् । तयामुहान्त कौरव्यश्रित्रसेनस्थ मायया
ତାପରେ ଅଦ୍ଭୁତ ଯୁଦ୍ଧକୌଶଳରେ ପାରଙ୍ଗତ ଚିତ୍ରସେନ ମାୟାସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି ଯୁଦ୍ଧ କଲା। ସେଇ ମାୟାରେ କୌରବ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ସମସ୍ତେ ମୋହଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ ଭ୍ରମିତ ହେଲେ; ଚିତ୍ରସେନ ତ ନିଜ ମାୟା ପ୍ରୟୋଗ କରି ଦୃଢ଼ ରହିଲା।
Verse 24
वे युद्धकी विचित्र पद्धतियोंके ज्ञाता थे। उन्होंने मायामय अस्त्रका आश्रय लेकर युद्ध आरम्भ किया। चित्रसेनकी उस मायासे समस्त कौरवोंपर मोह छा गया ।।
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ସେମାନେ ଯୁଦ୍ଧର ବିଚିତ୍ର ପଦ୍ଧତିରେ ପାରଦର୍ଶୀ ଥିଲେ। ମାୟାମୟ ଅସ୍ତ୍ରର ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ସେମାନେ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଚିତ୍ରସେନର ସେଇ ମାୟାରେ ସମସ୍ତ କୌରବଙ୍କୁ ମୋହ ଆବରଣ କଲା। ତେବେ, ହେ ଭାରତ! ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ସେନାର ଏକେକ ଯୋଦ୍ଧା ଦଶ-ଦଶ ଗନ୍ଧର୍ବଙ୍କ ସହ ଘୁରିଘୁରି ସମର କରୁଥିଲା।
Verse 25
ततः: सम्पीड्यमानास्ते बलेन महता तदा । प्राद्रवन्त रणे भीता ये च राजज्जिगीषव:,राजन! तदनन्तर गन्धर्वोकी विशाल सेनासे पीड़ित हो वे सभी योद्धा, जो पहले जीतनेका हौसला रखते थे, भयभीत हो युद्धसे भाग चले
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ତାପରେ ସେଇ ମହାବଳରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଦବାଯାଇ, ଯେ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ପୂର୍ବେ ବିଜୟ ଆଶା କରୁଥିଲେ, ସେମାନେ ରଣରେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ପଳାଇଗଲେ।
Verse 26
भज्यमानेष्वनीकेषु धार्तराष्ट्रेषु सर्वश: । कर्णो वैकर्तनो राजं॑स्तस्थौ गिरिरिवाचल:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରମାନଙ୍କ ସେନାବ୍ୟୂହ ସବୁଦିଗରୁ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ୁଥିବାବେଳେ ମଧ୍ୟ, ହେ ରାଜନ, ସୂର୍ଯ୍ୟପୁତ୍ର ବୈକର୍ତ୍ତନ କର୍ଣ୍ଣ ପର୍ବତ ପରି ଅଚଳ ରହିଲେ।
Verse 27
दुर्योधनश्व कर्णश्व शकुनिश्चापि सौबल: । गन्धर्वान् योधयामासु: समरे भृशविक्षता:,दुर्योधन, कर्ण और सुबलपुत्र शकुनि--ये उस समरांगणमें यद्यपि बहुत घायल हो गये थे, तथापि गन्धर्वोसे युद्ध करते रहे
ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ, କର୍ଣ୍ଣ ଓ ସୁବଳପୁତ୍ର ଶକୁନି—ରଣଭୂମିରେ ଭୟଙ୍କର ଆହତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ ଜାରି ରଖିଲେ।
Verse 28
सर्व एव तु गन्धर्वा: शतशो5थ सहस्रश: । जिघांसमाना: सहिता: कर्णमभ्यद्रवन् रणे,इसपर सभी गन्धर्व एक साथ संगठित हो कर्णको मार डालनेकी इच्छासे सौ-सौ तथा हजार-हजारका दल बाँधकर रणभूमिमें कर्णके ऊपर टूट पड़े
ତାପରେ ସମସ୍ତ ଗନ୍ଧର୍ବ—ଶତଶଃ ଓ ସହସ୍ରଶଃ ଦଳରେ—ଏକତ୍ର ହୋଇ କର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ରଣଭୂମିରେ ତାଙ୍କ ଉପରେ ଧାଇ ପଡ଼ିଲେ।
Verse 29
असिश्रि: पट्टिशै: शूलैर्गदाभिश्न महाबला: । सूतपुत्रं जिघांसन्त: समनन््तात् पर्यवाकिरन्
ସେହି ମହାବଳୀ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ସୂତପୁତ୍ର କର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ତାଙ୍କୁ ଚାରିଦିଗରୁ ଘେରି ତଳୱାର, ପଟ୍ଟିଶ, ଶୂଳ ଓ ଗଦାଦ୍ୱାରା ପ୍ରହାର ଆରମ୍ଭ କଲେ।
Verse 30
अन्येअस्य युगमच्छिन्दन् ध्वजमन्ये न्यपातयन् | ईषामन्ये हयानन्ये सूतमन्ये न््यपातयन्
କେହି ତାଙ୍କ ରଥର ଯୁଗ କାଟିଦେଲେ, କେହି ଧ୍ୱଜକୁ କାଟି ଭୂମିରେ ପକାଇଦେଲେ। କେହି ଈଷାଦଣ୍ଡକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ; କେହି ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କୁ ମାରିଦେଲେ ଏବଂ କେହି ସାରଥିକୁ ମଧ୍ୟ ଢାଳିଦେଲେ।
Verse 31
अन्ये छत्र॑ वरूथं च बन्धुरं च तथापरे | गन्धर्वा बहुसाहस्रास्तिलशो व्यधमन् रथम्
କେହି ଛତ୍ରକୁ କାଟିଦେଲେ, କେହି ବରୂଥକୁ, ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେ ରଥର ବନ୍ଧନକୁ ଛେଦିଦେଲେ। ଗନ୍ଧର୍ବ ଅନେକ ସହସ୍ର ଥିଲେ; ସେମାନେ କର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ରଥକୁ ତିଲ-ତିଲ କରି କାଟିଦେଲେ।
Verse 32
ततो रथादवप्लुत्य सूतपुत्रोडसिचर्म भृत् । विकर्णरथमास्थाय मोक्षायाश्वानचोदयत्
ତେବେ ସୂତପୁତ୍ର କର୍ଣ୍ଣ ହାତରେ ତଳୱାର ଓ ଢାଳ ଧରି ନିଜ ରଥରୁ ଲାଫି ପଡ଼ିଲା। ସେ ବିକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ରଥରେ ଚଢ଼ି ପ୍ରାଣରକ୍ଷା ପାଇଁ ତାହାର ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବେଗରେ ହାଙ୍କିଲା।
Verse 76
ततस्ते खेचरा: सर्वे चित्रसेने न््यवेदयन् । राजन! उस समय दूसरे-दूसरे गन्धर्वोने शान्तिपूर्ण वचनोंद्वारा ही कौरव सैनिकोंको रोका। रोकनेपर भी उन गन्धर्वोकी अवहेलना करके वे समस्त सैनिक उस महान् वनके भीतर प्रविष्ट हो गये। जब राजा दुर्योधनसहित समस्त कौरव वाणीद्वारा मना करनेपर न रुके
ତାପରେ ଆକାଶରେ ବିଚରୁଥିବା ସେ ସମସ୍ତ ଗନ୍ଧର୍ବ ରାଜା ଚିତ୍ରସେନଙ୍କୁ ଏହି ସମ୍ବାଦ ଜଣାଇଲେ। ହେ ରାଜନ, ସେ ସମୟରେ ଅନ୍ୟ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ କେବଳ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ବଚନରେ କୌରବ ସେନାକୁ ରୋକିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ; କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କ ଉପଦେଶକୁ ଅବହେଳା କରି ସମଗ୍ର ସେନା ସେଇ ମହାବନରେ ପ୍ରବେଶ କଲା। ଯେତେବେଳେ ରାଜା ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ସହ ସମସ୍ତ କୌରବ ମୁଖେ ମନା କରିଲେ ମଧ୍ୟ ନ ରୁକିଲେ, ସେତେବେଳେ ଆକାଶଚାରୀ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ସମସ୍ତ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ରାଜା ଚିତ୍ରସେନଙ୍କୁ ନିବେଦନ କଲେ।
Verse 86
अनाय>्जछिसतेत्येतांक्षित्रसेनो5त्यमर्षण: | यह सुनकर गन्धर्वराज चित्रसेनको बड़ा अमर्ष हुआ। उन्होंने कौरवोंको लक्ष्य करके समस्त गन्धर्वोको आज्ञा दी, “अरे! इन दुष्टोंका दमन करो”
‘ଏ ଆଜ୍ଞା ମାନେ ନାହିଁ’—ଏହି କଥା ଶୁଣି ଅପମାନ ସହିନ ପାରୁଥିବା ଗନ୍ଧର୍ବରାଜ ଚିତ୍ରସେନ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଭରିଗଲେ। କୌରବମାନଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ସେ ସମସ୍ତ ଗନ୍ଧର୍ବଙ୍କୁ ଆଜ୍ଞା ଦେଲେ—“ଏହି ଦୁଷ୍ଟମାନଙ୍କୁ ଦମନ କର; ଅଧୀନ କର।”
Verse 96
प्रगृहीतायुधा: सर्वे धार्तराष्ट्रानभिद्रवन् । भारत! चित्रसेनकी आज्ञा पाते ही सब गन्धर्व अस्त्र-शस्त्र लेकर कौरवोंकी ओर दौड़े
ହେ ଭାରତ! ଚିତ୍ରସେନଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଇବା ସହିତ ସମସ୍ତ ଗନ୍ଧର୍ବ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଧରି ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରିବାକୁ ଧାଇଲେ।
Verse 103
प्राद्रवंस्ते दिश: सर्वे धार्तराष्ट्रस्य पश्यत: । गन्धर्वोको अस्त्र-शस्त्र लिये तीव्र वेगसे अपनी ओर आते देख वे सभी कौरव सैनिक दुर्योधनके देखते-देखते चारों ओर भागने लगे
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରପୁତ୍ର ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ପଳାଇଲେ। ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଧରି ଗନ୍ଧର୍ବ ସେନା ଭୟଙ୍କର ବେଗରେ ନିଜମାନଙ୍କ ଦିଗକୁ ଆସୁଛି ଦେଖି, କୌରବ ସୈନିକମାନେ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କ ଆଖି ସାମ୍ନାରେ ହିଁ ପଙ୍କ୍ତି ଭାଙ୍ଗି ଚାରିଦିଗକୁ ଛିଟିଯାଇ ଦୌଡ଼ିଲେ।
Verse 123
महता शरवर्षेण राधेय: प्रत्यवारयत् । गन्धर्वोकी उस विशाल सेनाको अपनी ओर आती देख कर्णने भारी बाणवर्षा करके उसे आगे बढ़नेसे रोक दिया
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ବିଶାଳ ସେନା ନିଜ ଦିଗକୁ ଆଗେଇ ଆସୁଥିବା ଦେଖି ରାଧେୟ କର୍ଣ୍ଣ ଭୟଙ୍କର ବାଣବର୍ଷା କରି ସେମାନଙ୍କ ଗତିକୁ ରୋକିଦେଲେ ଏବଂ ଆଗ୍ରସରତା ଅଟକାଇଦେଲେ।
Verse 133
गन्धवज्छितशो भ्यध्नल्लघुत्वात् सूतनन्दन । सूतपुत्र कर्णने अपने हाथोंकी फुर्तीके कारण लोहेके क्षुरप्र, विशिख, भल्ल और वत्सदन्त नामक बाणोंकी वर्षा करके सैकड़ों गन्धर्वोंकी घायल कर दिया
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ସୂତନନ୍ଦନ! ହସ୍ତଲାଘବରେ ସୂତପୁତ୍ର କର୍ଣ୍ଣ ଲୋହାର କ୍ଷୁରପ୍ର, ବିଶିଖ, ଭଲ୍ଲ ଓ ବତ୍ସଦନ୍ତ ନାମକ ବାଣମାନଙ୍କୁ ବର୍ଷା କରି ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କୁ ଛିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ କରିଦେଲେ ଏବଂ ଶତଶଃ ଲୋକଙ୍କୁ ଆହତ କରିଦେଲେ।
Verse 143
क्षणेन व्यधमत् सर्वा चित्रसेनस्थ वाहिनीम् । गन्धवोके मस्तक काटकर गिराते हुए महारथी कर्णने चित्रसेनकी सारी सेनाको क्षणभरमें छिन्न-भिन्न कर डाला
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ମହାରଥୀ କର୍ଣ୍ଣ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ଚିତ୍ରସେନଙ୍କ ଅଧୀନ ସମଗ୍ର ବାହିନୀକୁ ବିଧ୍ୱଂସ କରିଦେଲେ। ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ମସ୍ତକ କାଟି ପକାଇ ସେ ତାଙ୍କର ବ୍ୟୂହକୁ ତୁରନ୍ତ ଛିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ କରିଦେଲେ।
Verse 166
आपतद्धिम्महावेगैश्षित्रसेनस्य सैनिकै: | परम बुद्धिमान सूतपुत्र कर्णके द्वारा ज्यों-ज्यों गन्धर्वोपर मार पड़ने लगी
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଚିତ୍ରସେନଙ୍କ ମହାବେଗଶାଳୀ ସୈନିକମାନେ ଧାଇଁଧାଇଁ ଆସିପଡ଼ିଲେ। ପରମ ବୁଦ୍ଧିମାନ ସୂତପୁତ୍ର କର୍ଣ୍ଣ ଯେତେ ଯେତେ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରହାର କରୁଥିଲେ, ସେତେ ସେତେ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଶତଶଃ ସହସ୍ରଶଃ ସଂଖ୍ୟାରେ ସେଠାକୁ ଆସି ଏକତ୍ର ହେଉଥିଲେ। ଏଭଳି ଚିତ୍ରସେନଙ୍କ ଅତିବେଗୀ ଦଳ ଆସିବାରୁ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ସେଇ ଭୂମି ସମଗ୍ର ଗନ୍ଧର୍ବମୟ ହୋଇଗଲା ପରି ଲାଗିଲା।
Verse 193
वैकर्तनं परीप्सन्तो गन्धर्वान् समवाकिरन् । उन्होंने कर्णको आगे करके पुनः बड़े वेगसे गन्धर्वोका सामना किया। उनके साथ रथोंका विशाल समूह था। वे रथोंको विचित्र गतियोंसे चलाते हुए कर्णकी रक्षा करने और गन्धर्वोपर बाण बरसाने लगे
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ବୈକର୍ତ୍ତନ କର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରିବାକୁ ଚାହିଁ ସେମାନେ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ଉପରେ ବାଣବର୍ଷା କଲେ। କର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ଆଗରେ ରଖି ସେମାନେ ପୁନଃ ମହାବେଗରେ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ସହ ମୁକାବିଲା କଲେ; ସେମାନଙ୍କ ସହ ରଥମାନଙ୍କର ବିଶାଳ ସମୂହ ଥିଲା। ବିଚିତ୍ର ଗତିରେ ରଥ ଚଳାଇ କର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ ଏବଂ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ଉପରେ ଶରବର୍ଷା କରୁଥିଲେ।
Verse 226
उत्पपातासनात् क्रुद्धो वधे तेषां समाहितः । गन्धवोकोी भयभीत देखकर गन्धर्वराज चित्रसेनको बड़ा क्रोध हुआ। वे शत्रुओंके वधका दृढ़ संकल्प लेकर अपने आसनसे उछल पड़े
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ସେମାନଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ ଦେଖି ଗନ୍ଧର୍ବରାଜ ଚିତ୍ରସେନ କ୍ରୋଧରେ ଜ୍ୱଳି ଉଠିଲେ। ଶତ୍ରୁବଧରେ ମନକୁ ସମାହିତ କରି, ସେମାନଙ୍କୁ ନିହତ କରିବାର ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ନେଇ ସେ ନିଜ ଆସନରୁ ଉଛଳି ଉଠିଲେ, କାର୍ଯ୍ୟରେ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ।
Verse 240
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत घोषयात्रापर्वमें यन्धर्वदुर्योधनसेनासंवादविषयक दो सौ चालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ବନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଘୋଷଯାତ୍ରାପର୍ବରେ ଗନ୍ଧର୍ବ, ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ଓ ସେନା-ସଂବାଦବିଷୟକ ଦୁଇଶେ ଚାଳିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 241
इति श्रीमहा भारते वनपर्वणि घोषयात्रापर्वणि कर्णपराभवे एकचत्वारिंशदधिकद्विशततमो<5ध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ବନପର୍ବର ଘୋଷଯାତ୍ରାପର୍ବରେ ‘କର୍ଣ୍ଣପରାଭବ’ ନାମକ ଦୁଇଶେ ଏକଚାଳିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Frequently Asked Questions
Whether to accept a royal invitation that could imply political accommodation versus maintaining the binding exile covenant; Yudhiṣṭhira prioritizes vow-integrity over ceremonial participation.
Legitimate authority is measured by procedural dharma—keeping vows, regulated speech, and equitable hospitality—rather than by display alone; restraint becomes a strategic and ethical discipline.
No explicit phalaśruti appears; the chapter functions as narrative-ethical documentation, embedding its lesson through action (vow-keeping, yajña order, and hospitality norms) rather than through a declared reward statement.