Adhyaya 203
Guṇa-vibhāga and Prāṇa–Agni–Yoga Upadeśa (गुणविभाग तथा प्राण-अग्नि-योगोपदेश)
Upa-parva: Mārkaṇḍeya–Dharmavyādha Saṃvāda (Ethical and Adhyātma Discourse Cycle)
Mārkaṇḍeya introduces a continuation of the brāhmaṇa’s inquiry after the dharmavyādha has already delivered subtle instruction. The brāhmaṇa requests a precise account of the three guṇas—sattva, rajas, and tamas—prompting the vyādha to define tamas as delusion-bearing, rajas as activational, and sattva as luminous and therefore superior. He then characterizes persons dominated by each guṇa through behavioral markers (inertia and confusion for tāmasa; assertive, status-seeking volatility for rājasa; calm clarity and self-restraint for sāttvika). The discourse extends into a soteriological trajectory: awakening sattva can produce disaffection from worldly patterns (vairāgya), softening ego and reducing inner द्वन्द्व (pairs of opposites). A conduct-based account of social ascent follows—virtues can lead from lower birth to higher social designation, culminating in brāhmaṇya through ārjava. The brāhmaṇa then shifts to adhyātma physiology, asking how bodily fire and wind function. The vyādha outlines a prāṇa system (prāṇa, apāna, samāna, udāna, vyāna), correlating them with internal fire, digestion, circulation, and yogic pathways; he links these to a hierarchy of self-understanding (jīva-guṇas versus kṣetrajña). The chapter concludes with ethical-yogic prescriptions: mind-clarity destroys karmic residues; restraint of anger and greed is framed as purifying austerity; non-injury, truth for universal benefit, renunciation of possessiveness, contentment, and steady practice are presented as the ‘one-footed’ path to well-being and liberation.
Chapter Arc: Markandeya begins an ancient Ikshvaku-lineage account, naming the mighty king Brihadashva and the looming menace of the daitya Dhundhu, whose very austerities threaten the worlds. → A rapid royal genealogy (Shashada → Kakutstha → Anena → Prithu → Vishvagashva → Adri → Yuvanashva → Shravasta, founder of Shravasti → Brihadashva) establishes a dharmic, capable line—then the narrative turns urgent: Dhundhu lies in fierce tapas, and his breath shakes earth, mountains, forests, and raises vast dust, signaling a cosmic-scale danger. → Markandeya’s injunction sharpens into command: Brihadashva must destroy Dhundhu—this is not merely a heroic option but a necessity to prevent the ruin of gods and worlds; the daitya’s terrifying power is painted through the cataclysm of his exhalations. → The sage promises the king imperishable fame and welfare if he undertakes the daitya’s destruction, framing the act as righteous world-protection before any return to forest-life or other pursuits. → The chapter closes with the charge still ringing—Dhundhu must be slain—leaving the listener poised for the undertaking and the confrontation that follows in the continuing upakhyana.
Shlokas
Verse 1
््ड् #<+ (9) #::..# #25-१ द्र्याधिकद्विशततमो< ध्याय: उत्तड़कका राजा बृहदश्चवसे धुन्धुका वध करनेके लिये आग्रह मार्कण्डेय उवाच इक्ष्वाकौ संस्थिते राजन् शशाद: पृथिवीमिमाम् । प्राप्त: परमधर्मात्मा सोडयोध्यायां नृपो5भवत्,मार्कण्डेयजी कहते हैं--राजन्! महाराज इक्ष्वाकुके देहावसानके पश्चात् उनके परम धर्मात्मा पुत्र शशाद इस पृथ्वीपर राज्य करने लगे। वे अयोध्यामें रहते थे
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁଙ୍କ ଦେହାବସାନ ପରେ ତାଙ୍କର ପରମ ଧର୍ମାତ୍ମା ପୁତ୍ର ଶଶାଦ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଶାସନ କଲେ। ସେ ଅଯୋଧ୍ୟାରେ ବସି ରାଜା ହେଲେ।
Verse 2
शशादस्य तु दायाद: ककुत्स्थो नाम वीर्यवान् | अनेनाश्षापि काकुत्स्थ: पृथुश्चनानेनस: सुत:,शशादके पुत्र पराक्रमी ककुत्स्थ हुए। ककुत्स्थके पुत्र अनेना और अनेनाके पृथु हुए
ଶଶାଦଙ୍କ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଥିଲେ ପରାକ୍ରମୀ କକୁତ୍ସ୍ଥ ନାମକ ବୀର। କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ଅନେନା; ଅନେନାଙ୍କ ପୁତ୍ର ନିର୍ଦୋଷ ପୃଥୁ।
Verse 3
विष्वगश्वः पृथो: पुत्रस्तस्मादद्रिश्न जज्ञिवान् अद्रेश्व युवनाश्वस्तु श्रावस्तस्थात्मजो 5 भवत्,पृथुके विष्वगश्व और उनके पुत्र अद्रि हुए। अद्विके पुत्रका नाम युवनाश्व था। युवनाश्वका पुत्र श्राव नामसे विख्यात हुआ
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ— ପୃଥୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ବିଷ୍ୱଗାଶ୍ୱ ଥିଲେ। ତାଙ୍କଠାରୁ ଅଦ୍ରିଶ୍ନ ଜନ୍ମିଲେ। ଅଦ୍ରିଶ୍ନଠାରୁ ଯୁବନାଶ୍ୱ; ଏବଂ ଯୁବନାଶ୍ୱଙ୍କ ପୁତ୍ର ‘ଶ୍ରାବ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ।
Verse 4
तस्य श्रावस्तको ज्ञेय: श्रावस्ती येन निर्मिता | श्रावस्तकस्य दायादो बृहदश्वो महाबल:,श्रावका पुत्र श्रावस्त हुआ, जिसने श्रावस्तीपुरी बसायी थी। श्रावस्तके ही पुत्र महाबली बृहदश्व थे
ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶ୍ରାବସ୍ତକ ବୋଲି ଜାଣ— ଯିଏ ଶ୍ରାବସ୍ତୀ ନଗରୀ ନିର୍ମାଣ କଲେ। ଶ୍ରାବସ୍ତକଙ୍କ ଦାୟାଦ ମହାବଳୀ ବୃହଦଶ୍ୱ ଥିଲେ।
Verse 5
बृहदश्वस्य दायाद: कुवलाश्च इति स्मृतः । कुवलाश्चस्य पुत्राणां सहस्राण्येकविंशति:,बृहदश्वके ही पुत्रका नाम कुवलाश्व था। कुवलाश्वके इक्कीस हजार पुत्र हुए
ବୃହଦଶ୍ୱଙ୍କ ଦାୟାଦ କୁବଲାଶ୍ୱ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। କୁବଲାଶ୍ୱଙ୍କ ପୁତ୍ର ଏକୋଇଶ ହଜାର ଥିଲେ।
Verse 6
सर्वे विद्यासु निष्णाता बलवन्तो दुरासदा: । कुवलाश्चश्व पितृतो गुणैरभ्यधिको5भवत्,वे सब-के-सब सम्पूर्ण विद्याओंमें पारंगत, बलवान् और दुर्धर्ष वीर थे। कुवलाश्व उत्तम गुणोंमें अपने पितासे बढ़कर निकले
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟାରେ ନିଷ୍ଣାତ, ବଳବାନ ଓ ଦୁର୍ଜୟ ଥିଲେ। ଏବଂ କୁବଲାଶ୍ୱ ଗୁଣରେ ପିତାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ହେଲେ।
Verse 7
समये तं पिता राज्ये बृहदश्वो 5 भ्यषेचयत् । कुवलाश्वं महाराज शूरमुत्तमधार्मिकम्,महाराज! राजा बृहदश्चवने यथासमय अपने उत्तम धर्मात्मा शूरवीर पुत्र कुवलाश्वको राज्यपर अभिषिक्त कर दिया
ମହାରାଜ! ଯଥାସମୟେ ପିତା ବୃହଦଶ୍ୱ ତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରେ ଅଭିଷେକ କଲେ। ଶୂର ଓ ଉତ୍ତମଧାର୍ମିକ କୁବଲାଶ୍ୱଙ୍କୁ ସିଂହାସନେ ସ୍ଥାପନ କଲେ।
Verse 8
पुत्रसंक्रामितश्रीस्तु बृहदश्वो महीपति: । जगाम तपसे धीमांस्तपोवनममित्रहा,शत्रुओंका संहार करनेवाले बुद्धिमान् राजा बृहदश्व॒ राजलक्ष्मीका भार पुत्रपर छोड़कर स्वयं तपस्याके लिये तपोवनमें चले गये
ଶତ୍ରୁସଂହାରକ ଧୀମାନ୍ ରାଜା ବୃହଦଶ୍ୱ ରାଜଲକ୍ଷ୍ମୀ ଓ ରାଜ୍ୟଭାର ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କରି, ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ତପୋବନକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।
Verse 9
अथ शुश्राव राजर्षि तमुत्तड़को नराधिप । वनं सम्प्रस्थितं राजन बृहदश्व॑ द्विजोत्तम:,राजन! तदनन्तर द्विजश्रेष्ठ उत्तड़कने यह सुना कि राजर्षि बृहदश्व वनको चले जा रहे हैं
ରାଜନ୍! ତତ୍ପରେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉତ୍ତଙ୍କ ଶୁଣିଲେ ଯେ ରାଜର୍ଷି ବୃହଦଶ୍ୱ ବନକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିଛନ୍ତି।
Verse 10
तमुत्तड़को महातेजा: सर्वास्त्रविदुषां वरम् । न्यवारयदमेयात्मा समासाद्य नरोत्तमम्,वे नरश्रेष्ठ नरेश सम्पूर्ण अस्त्र-शस्त्रोंके विद्वानोंमें सर्वोत्तम थे। विशाल हृदयवाले महातेजस्वी उत्तड़कने उनके पास जाकर उन्हें वनमें जानेसे रोका और इस प्रकार कहा
ସେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ନରେଶ ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟାଜ୍ଞମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଥିଲେ। ଅମେୟାତ୍ମା ମହାତେଜସ୍ୱୀ ଉତ୍ତଙ୍କ ତାଙ୍କୁ ସମୀପେ ଯାଇ ବନଗମନରୁ ନିବାରଣ କଲେ।
Verse 11
उत्तड़क उवाच भवता रक्षणं कार्य तत् तावत् कर्तुमहसि । निरुद्धिग्ना वयं राजंस्त्वत्प्रसादाद् भवेमहि,उत्तड़क बोले--महाराज! प्रजाकी रक्षा करना आपका कर्तव्य है। अतः पहले वही आपको करना चाहिये जिससे आपके कृपाप्रसादसे हमलोग निर्भय हो जायेँ
ଉତ୍ତଙ୍କ କହିଲେ—ମହାରାଜ! ପ୍ରଜାର ରକ୍ଷା କରିବା ଆପଣଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ; ତେଣୁ ପ୍ରଥମେ ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ ଆପଣ କରିବା ଉଚିତ। ଆପଣଙ୍କ କୃପାପ୍ରସାଦରେ ଆମେ ନିର୍ଭୟ ଓ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହେବାକୁ ପାରିବୁ।
Verse 12
त्वया हि पृथिवी राजन् रक्ष्यमाणा महात्मना । भविष्यति निरुद्धिग्ना नारण्यं गन्तुमहसि,राजन! आप-जैसे महात्मा राजासे सुरक्षित होकर ही यह पृथ्वी सर्वथा भयशून्य हो जायगी। अतः आप वनमें न जाइये
ରାଜନ୍! ଆପଣଙ୍କ ପରି ମହାତ୍ମା ରକ୍ଷା କଲେ ଏହି ପୃଥିବୀ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୟଶୂନ୍ୟ ହେବ; ତେଣୁ ଆପଣଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 13
पालने हि महान् धर्म: प्रजानामिह दृश्यते । न तथा दृश्यते5रण्ये माभूत् ते बुद्धिरीदृशी,क्योंकि आपके लिये यहाँ रहकर प्रजाओंका पालन करनेमें जो महान् धर्म देखा जाता है, वैसा वनमें रहकर तपस्या करनेमें नहीं दिखायी देता। अत: आपकी ऐसी समझ नहीं होनी चाहिये
ଉତ୍ତଙ୍କ କହିଲେ—ଏଠାରେ ପ୍ରଜାଙ୍କ ପାଳନ ଓ ରକ୍ଷାରେ ମହାଧର୍ମ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ। ବନରେ ତପସ୍ୟା କଲେ ସେହିପରି ଧର୍ମ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଆପଣଙ୍କ ବୁଦ୍ଧି ସେ ଦିଗକୁ ନ ଯାଉ।
Verse 14
ईदृशो न हि राजेन्द्र धर्म: क्वचन दृश्यते । प्रजानां पालने यो वै पुरा राजर्षिभि: कृत:,राजेन्द्र! पूर्वकालके राजर्षियोंने जिस धर्मका पालन किया है, वह प्रजाजनोंके पालनमें ही सुलभ है। ऐसा धर्म और किसी कार्यमें नहीं दिखायी देता
ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ଏପରି ଧର୍ମ ଅନ୍ୟ କେଉଁଠି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ପୂର୍ବକାଳରେ ରାଜର୍ଷିମାନେ ଯେ ଧର୍ମ ପାଳନ/ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ, ସେହି ଧର୍ମ ପ୍ରଜାଙ୍କ ପାଳନ-ରକ୍ଷାରେ ହିଁ ସର୍ବାଧିକ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ।
Verse 15
रक्षितव्या: प्रजा राज्ञा तास्त्व॑ रक्षितुमहसि । निरुद्धिग्नस्तपश्चर्तु न हि शक्नोमि पार्थिव
ଉତ୍ତଙ୍କ କହିଲେ—ରାଜାଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା; ତେଣୁ ଆପଣ ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ହିଁ ପଡିବ। ହେ ପାର୍ଥିବ! ମୋର ପଥ ରୁଦ୍ଧ, ମନ ଉଦ୍ବିଗ୍ନ; ମୁଁ ତପସ୍ୟାକୁ ଆଗେ ବଢ଼ିପାରୁନି।
Verse 16
राजाके लिये प्रजाजनोंका पालन करना ही धर्म है। अतः आपको प्रजावर्गकी रक्षा ही करनी चाहिये। भूपाल! मैं शान्तिपूर्वक तपस्या नहीं कर पा रहा हूँ ।। ममाश्रमसमीपे वै समेषु मरुधन्वसु । समुद्रो बालुकापूर्ण उज्जालक इति स्मृत:,मेरे आश्रमके समीप समस्त मरुप्रदेशमें एक बालूसे पूर्ण अर्थात् बालुकामय समुद्र है, उसका नाम है उज्जालक
ଉତ୍ତଙ୍କ କହିଲେ—ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରଜାଙ୍କ ପାଳନ-ରକ୍ଷା ହିଁ ଧର୍ମ; ତେଣୁ ଆପଣ ପ୍ରଜାବର୍ଗକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ। ହେ ଭୂପାଳ! ମୁଁ ଶାନ୍ତିରେ ତପସ୍ୟା କରିପାରୁନି। ମୋ ଆଶ୍ରମ ସମୀପରେ ସମତଳ ମରୁଭୂମିରେ ବାଲୁକାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ‘ସମୁଦ୍ର’ ଅଛି; ତାହା ‘ଉଜ୍ଜାଲକ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
Verse 17
बहुयोजनविस्तीर्णो बहुयोजनमायत: । तत्र रौद्रो दानवेन्द्रो महावीर्यपराक्रम:,उसकी लंबाई-चौड़ाई कई योजनकी है। वहाँ महान् बल और पराक्रमसे सम्पन्न एक भयंकर दानवराज रहता है, जो मधु और कैटभका पुत्र है। वह क्रूर स्वभाववाला राक्षस धुन्धु नामसे प्रसिद्ध है। राजन! वह अमित पराक्रमी दानव धरतीके भीतर छिपकर रहा करता है
ଉତ୍ତଙ୍କ କହିଲେ—ସେ ଅନେକ ଯୋଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ଏବଂ ଅନେକ ଯୋଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୀର୍ଘ। ସେଠାରେ ମହାବୀର୍ୟ ଓ ପରାକ୍ରମସମ୍ପନ୍ନ ଏକ ରୌଦ୍ର ଦାନବେନ୍ଦ୍ର ବସେ—ମଧୁ ଓ କୈଟଭଙ୍କ ପୁତ୍ର, ‘ଧୁନ୍ଧୁ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ରାଜନ! ସେ କ୍ରୂର ଦାନବ ଭୂମିର ଭିତରେ ଲୁଚି ରହେ।
Verse 18
मधुकैटभयो: पुत्रो धुन्धुर्नाम सुदारुण: । अन्तर्भूमिगतो राजन् वसत्यमितविक्रम:,उसकी लंबाई-चौड़ाई कई योजनकी है। वहाँ महान् बल और पराक्रमसे सम्पन्न एक भयंकर दानवराज रहता है, जो मधु और कैटभका पुत्र है। वह क्रूर स्वभाववाला राक्षस धुन्धु नामसे प्रसिद्ध है। राजन! वह अमित पराक्रमी दानव धरतीके भीतर छिपकर रहा करता है
ଉତ୍ତଙ୍କ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ, ପୃଥିବୀର ଅନ୍ତର୍ଗର୍ଭରେ ଲୁଚି ଅପରିମେୟ ପରାକ୍ରମଶାଳୀ ଏକ ଅତିଭୟଙ୍କର ଦାନବରାଜ ବସେ—ଧୁନ୍ଧୁ ନାମରେ, ମଧୁ ଓ କୈଟଭଙ୍କ କ୍ରୂର ପୁତ୍ର। ସେ ମହାକାୟ ଓ ମହାବଳୀ ହୋଇ ସେଠାରେ ନିବାସ କରେ।
Verse 19
त॑ निहत्य महाराज वन त्वं गन्तुमरहसि । शेते लोकविनाशाय तप आस्थाय दारुणम्
ଉତ୍ତଙ୍କ କହିଲେ—ହେ ମହାରାଜ, ତାକୁ ବଧ କରି ତୁମେ ବନକୁ ଯିବା ଉଚିତ। ସେ ଲୋକବିନାଶ ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର ତପ ଆଶ୍ରୟ କରି ସେଠାରେ ପଡ଼ିଛି।
Verse 20
अवध्यो दैवतानां हि दैत्यानामथ रक्षसाम्,राजन! वह सम्पूर्ण लोकोंके पितामह ब्रह्माजीसे वर पाकर देवताओं, दैत्यों, राक्षसों, नागों, यक्षों और समस्त गन्धर्वोके लिये अवध्य हो गया है
ଉତ୍ତଙ୍କ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ, ସେ ଦେବତା, ଦୈତ୍ୟ ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅବଧ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛି। ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଠାରୁ ବର ପାଇ ସେ ଦେବ, ଦୈତ୍ୟ, ରାକ୍ଷସ, ନାଗ, ଯକ୍ଷ ଓ ସମସ୍ତ ଗନ୍ଧର୍ବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଅବଧ୍ୟ ହୋଇଛି।
Verse 21
नागानामथ यक्षाणां गन्धर्वाणां च सर्वश: । अवाप्य स वरं राजन् सर्वलोकपितामहात्,राजन! वह सम्पूर्ण लोकोंके पितामह ब्रह्माजीसे वर पाकर देवताओं, दैत्यों, राक्षसों, नागों, यक्षों और समस्त गन्धर्वोके लिये अवध्य हो गया है
ଉତ୍ତଙ୍କ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଠାରୁ ବର ପାଇ ସେ ନାଗ, ଯକ୍ଷ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସବୁ ପ୍ରକାରେ ଅବଧ୍ୟ ହୋଇଛି।
Verse 22
त॑ विनाशय भद्ठं ते मा ते बुद्धिरतो5न्यथा । प्राप्स्यसे महतीं कीर्ति शाश्वतीमव्ययां ध्रुवाम्ू,महाराज! आपका कल्याण हो। आप उस दैत्यका विनाश कीजिये। इसके विपरीत आपको कोई विचार नहीं करना चाहिये। उसका वध करके आप सदा बनी रहनेवाली अक्षय एवं महान् कीर्ति प्राप्त करेंगे
ଉତ୍ତଙ୍କ କହିଲେ—ମହାରାଜ, ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ। ସେଇ ଦୈତ୍ୟକୁ ବିନାଶ କର; ଏଥିରୁ ତୁମ ବୁଦ୍ଧି ଅନ୍ୟଥା ନ ହେଉ। ତାହାକୁ ବଧ କଲେ ତୁମେ ମହାନ କୀର୍ତ୍ତି ପାଇବ—ଶାଶ୍ୱତ, ଅକ୍ଷୟ ଓ ଧ୍ରୁବ।
Verse 23
क्रूरस्य तस्य स्वपतो बालुकान्तर्हितस्य च । संवत्सरस्य पर्यन्ते नि:श्वास: सम्प्रवर्तते,बालूके भीतर छिपकर रहनेवाला वह क्रूर राक्षस एक वर्षमें एक ही बार साँस लेता है
ଉତ୍ତଙ୍କ କହିଲେ—ସେଇ କ୍ରୂର ସତ୍ତା ବାଲୁକା ଭିତରେ ଲୁଚି ଶୋଇଥାଏ; ପୂରା ଗୋଟିଏ ବର୍ଷ ଶେଷେ ମାତ୍ର ଏକଥର ଶ୍ୱାସ ନିଏ।
Verse 24
यदा तदा भूश्वलति सशैलवनकानना । तस्य नि:श्वासवातेन रज उद्धूयते महत्,जिस समय वह साँस लेता है, उस समय पर्वत, वन और काननोंसहित यह सारी पृथ्वी डोलने लगती है। उसके साँसकी आँधीसे धूलका इतना ऊँचा बवंडर उठता है कि वह सूर्यके मार्गको भी ढक लेता है और सात दिनोंतक वहाँ भूकम्प होता रहता है। आगकी चिनगारियाँ, ज्वालाएँ और धूआँ उठकर अत्यन्त भयंकर दृश्य उपस्थित करते हैं
ଉତ୍ତଙ୍କ କହିଲେ—ସେ ଯେତେବେଳେ ଶ୍ୱାସ ନିଏ, ପର୍ବତ, ବନ ଓ କାନନ ସହିତ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ କମ୍ପିଉଠେ; ତାହାର ନିଶ୍ୱାସ-ବାତରେ ଧୂଳିର ବିଶାଳ ମେଘ ଉଡ଼ି ଉଠି ସୂର୍ଯ୍ୟପଥକୁ ମଧ୍ୟ ଢାକିଦିଏ।
Verse 25
आदित्यपथमरश्रित्य सप्ताहं भूमिकम्पनम् | सविस्फुलिज्ुं सज्वालं धूममिश्र॑ सुदारुणम्,जिस समय वह साँस लेता है, उस समय पर्वत, वन और काननोंसहित यह सारी पृथ्वी डोलने लगती है। उसके साँसकी आँधीसे धूलका इतना ऊँचा बवंडर उठता है कि वह सूर्यके मार्गको भी ढक लेता है और सात दिनोंतक वहाँ भूकम्प होता रहता है। आगकी चिनगारियाँ, ज्वालाएँ और धूआँ उठकर अत्यन्त भयंकर दृश्य उपस्थित करते हैं
ଉତ୍ତଙ୍କ କହିଲେ—ସେଇ ଧୂଳିର ଘୂର୍ଣ୍ଣି ସୂର୍ଯ୍ୟପଥକୁ ଢାକିଦିଏ; ସେଠାରେ ସାତ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭୂମି କମ୍ପିତ ହୋଇ ରହେ; ଚିଙ୍ଗାରି, ଜ୍ୱାଳା ଓ ଧୂଆଁ ମିଶି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟାନକ ଦୃଶ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ କରେ।
Verse 26
तेन राजन् न शक््नोमि तस्मिन् स्थातुं स्व आश्रमे । तं विनाशय राजेन्द्र लोकानां हितकाम्यया,राजन्! इस कारण मेरा अपने आश्रममें रहना कठिन हो गया है। महाराज! सब लोगोंके हितके लिये आप उस राक्षसको नष्ट कीजिये
ଉତ୍ତଙ୍କ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍, ଏହି କାରଣରୁ ମୁଁ ମୋ ଆଶ୍ରମରେ ରହିପାରୁନି। ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ହିତକାମନାରେ ସେଇ ରାକ୍ଷସକୁ ବିନାଶ କରନ୍ତୁ।
Verse 27
लोकाः स्वस्था भविष्यन्ति तस्मिन् विनिहते<सुरे । त्वं हि तस्य विनाशाय पर्याप्त इति मे मति:,उस असुरके मारे जानेपर सब लोग स्वस्थ एवं सुखी हो जायाँगे। मेरा विश्वास है कि आप अकेले ही उसका नाश करनेके लिये पर्याप्त हैं
ଉତ୍ତଙ୍କ କହିଲେ—ସେଇ ଅସୁର ନିହତ ହେଲେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ସୁସ୍ଥ ଓ ନିରାପଦ ହେବେ। ମୋ ମତରେ, ତାହାର ବିନାଶ ପାଇଁ ଆପଣ ଏକା ହିଁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ।
Verse 28
तेजसा तव तेजश्व विष्णुराप्याययिष्यति । विष्णुना च वरो दत्त: पूर्व मम महीपते,भूपाल! भगवान् विष्णु अपने तेजसे आपके तेजको बढ़ायेंगे। उन्होंने पूर्वकालमें मुझे यह वर दिया था कि जो राजा उस भयानक एवं महान् असुरका वध करनेको उद्यत होगा, उस दुर्धर्ष वीरके भीतर मेरा वैष्णव तेज प्रवेश करेगा
ଉତ୍ତଙ୍କ କହିଲେ— ହେ ତେଜସ୍ବୀ ରାଜନ୍! ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ନିଜ ଦିବ୍ୟ ତେଜରେ ତୁମ ତେଜକୁ ବଢ଼ାଇବେ। ହେ ମହୀପତି! ପୂର୍ବକାଳରେ ବିଷ୍ଣୁ ମୋତେ ଏହି ବର ଦେଇଥିଲେ— ଯେ ରାଜା ସେଇ ଭୟଙ୍କର ଓ ମହାନ ଅସୁରକୁ ବଧ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେବ, ସେଇ ଦୁର୍ଧର୍ଷ ବୀରର ଭିତରେ ମୋର ବୈଷ୍ଣବ ତେଜ ପ୍ରବେଶ କରିବ।
Verse 29
यस्तं महासुरं रौद्रं वधिष्यति महीपति: । तेजस्तं वैष्णवमिति प्रवेक्ष्यति दुरासदम्,भूपाल! भगवान् विष्णु अपने तेजसे आपके तेजको बढ़ायेंगे। उन्होंने पूर्वकालमें मुझे यह वर दिया था कि जो राजा उस भयानक एवं महान् असुरका वध करनेको उद्यत होगा, उस दुर्धर्ष वीरके भीतर मेरा वैष्णव तेज प्रवेश करेगा
ହେ ମହୀପତି! ଯେ ରାଜା ସେଇ ମହାନ ଓ ରୌଦ୍ର ମହାସୁରକୁ ବଧ କରିବ, ସେଇ ଦୁରାସଦ ବୀରର ଭିତରେ ବୈଷ୍ଣବ ତେଜ ପ୍ରବେଶ କରିବ।
Verse 30
तत् तेजस्त्वं समाधाय राजेन्द्र भुवि दुःसहम् । त॑ निषूदय राजेन्द्र दैत्यं रौद्रपराक्रमम्,महाराज! अतः आप भगवानका दुःसह तेज धारण करके पृथ्वीपर रहनेवाले उस भयानक पराक्रमी दैत्यको नष्ट कीजिये
ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ପୃଥିବୀରେ ଦୁଃସହ ସେଇ ଦିବ୍ୟ ତେଜକୁ ଧାରଣ କରି, ରୌଦ୍ର ପରାକ୍ରମଶାଳୀ ସେଇ ଦୈତ୍ୟକୁ ନିହତ କର।
Verse 31
न हि धुन्धुर्महातेजास्तेजसाल्पेन शक््यते । निर्दग्धुं पथिवीपाल स हि वर्षशतैरपि,राजन! धुन्धु महातेजस्वी असुर है। साधारण तेजसे सौ वर्षोमें भी कोई उसे नष्ट नहीं कर सकता
ହେ ପୃଥିବୀପାଳ! ଧୁନ୍ଧୁ ମହାତେଜସ୍ବୀ; ଅଳ୍ପ ତେଜରେ ତାକୁ ଦଗ୍ଧ କରି ନଷ୍ଟ କରାଯାଇପାରେ ନାହିଁ। ସେ ଶତବର୍ଷ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସହଜରେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 193
त्रिदशानां विनाशाय लोकानां चापि पार्थिव । महाराज! उसका नाश करके ही आपको वनमें जाना चाहिये। भूपाल! वह सम्पूर्ण लोकों और देवताओंके विनाशके लिये कठोर तपस्याका आश्रय लेकर (पृथ्वीमें) शयन करता है
ହେ ପାର୍ଥିବ! ଦେବତାମାନଙ୍କ ଓ ସମସ୍ତ ଲୋକମାନଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ ସେ ଘୋର ତପସ୍ୟାର ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ପୃଥିବୀରେ ଶୟନ କରୁଛି। ତେଣୁ, ହେ ମହାରାଜ, ତାକୁ ନିହତ କରି ପରେ ହିଁ ତୁମେ ବନକୁ ଯିବା ଉଚିତ।
Verse 201
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत मार्कण्डेयसमास्यापर्वमें धुन्धुमारोपाख्यानविषयक दो सौ एकवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ପବିତ୍ର ମହାଭାରତର ବନପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ମାର୍କଣ୍ଡେୟସମାସ୍ୟାପର୍ବରେ ଧୁନ୍ଧୁମାରୋପାଖ୍ୟାନବିଷୟକ ଦୁଇଶେ ଏକତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 202
इति श्रीमहा भारते वनपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि धुन्धुमारोपाख्याने दयधिकद्धिशततमो<ध्याय:
ଇତି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ବନପର୍ବରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟସମାସ୍ୟାପର୍ବର ଧୁନ୍ଧୁମାରୋପାଖ୍ୟାନରେ ଦୁଇଶେ ଏକତମ ଅଧ୍ୟାୟ।
Frequently Asked Questions
A behavioral taxonomy of the three guṇas: tamas (delusion/inertia), rajas (activation and egoic agitation), and sattva (clarity and restraint), used to evaluate character and spiritual readiness.
Inner clarity (citta-prasāda) and non-attachment, supported by restraint of anger/greed and truthful non-injury, are presented as the operational route from guṇa-bound life toward kṣetrajña-oriented self-knowledge.
Yes in functional terms: mind-clarity is said to neutralize auspicious/inauspicious karmic residues and yield stable happiness; renunciation of grasping and dualities is linked to attaining brahman and moving through non-attachment.