Adhyaya 201
Dharma-vyādha’s Analysis of Moral Decline and the Mahābhūta–Guṇa Schema (धर्मव्याधोपदेशः)
Upa-parva: Dharma-vyādha Upākhyāna (The Narrative of the Righteous Hunter-Butcher)
Mārkaṇḍeya introduces the continuation of the dharma-vyādha’s instruction to Yudhiṣṭhira. The vyādha outlines a causal chain in human cognition: mind first engages objects for ‘knowing,’ then attachment forms, followed by desire and anger. From repeated pursuit of pleasing forms and scents arises rāga (attraction) and then dveṣa (aversion), which mature into lobha (greed) and moha (delusion). Under these pressures, one loses clear judgment about dharma, performing ‘righteous’ acts as pretexts (vyāja) for gain; even when restrained by friends and learned persons, the person rationalizes wrongdoing with scriptural-sounding replies. Adharma expands in thought, speech, and action; virtues decay and the person gravitates toward similarly disposed companions, resulting in suffering here and harm beyond. The vyādha then presents the corrective: early recognition of faults through prajñā, skillful composure in pleasure and pain, and service to the virtuous—through which dharmic understanding arises. A brāhmaṇa praises the teaching, calling the speaker rishi-like. The vyādha affirms honoring brāhmaṇas and proceeds to a compact metaphysical account: the five great elements and their qualities, the emergence of mind (manas), intellect (buddhi), ego (ahaṃkāra), the senses, and the three guṇas—summarized as a structured tally culminating in a ‘twenty-four’ analytic frame, before inviting further questions.
Chapter Arc: वनवास में धर्म-जिज्ञासा से उद्वेलित पाण्डुनन्दन (युधिष्ठिर) महर्षि मार्कण्डेय से पूछते हैं—दान किस अवस्था में, किसे, किस प्रकार दिया जाए कि फल शुद्ध और अक्षय हो; और कौन-सा दान निन्दित होकर दाता को ही गिरा देता है। → मार्कण्डेय दान के सूक्ष्म विधान खोलते हैं—निन्दित दान, निन्दित जन्म/अयोग्य पात्र, श्राद्ध में ग्राह्य-अग्राह्य ब्राह्मण, दानपात्र के लक्षण, तथा दान के साथ शौच (वाक्-शौच, कर्म-शौच, जल-शौच) की अनिवार्यता। वे बताते हैं कि दान केवल वस्तु नहीं, दाता की नीयत, पात्र की योग्यता और विधि की शुद्धि का संयुक्त संस्कार है। → उपदेश का शिखर तब आता है जब ऋषि ‘शौच’ को स्वर्ग-मार्ग का निर्णायक घोषित करते हैं—तीन प्रकार के शौच से युक्त व्यक्ति के लिए स्वर्ग निश्चित है; और जो दान/कर्म में अशुद्ध, कपटी या अयोग्य-पात्र-सेवी है, उसे भयावह परिणाम (राक्षसी यातना, दुर्गम शून्य-आकाश-सा मार्ग, श्राद्ध-विधि का विघटन) भोगना पड़ता है। → अध्याय दान के सकारात्मक फल-चित्रों से स्थिर होता है—विशुद्ध सुवर्ण, छत्र, अश्व आदि उत्तम दानों से लोक-प्राप्ति, पथिक-विश्राम, आतप-निवारण जैसे लोकहितकारी दानों की प्रशंसा; साथ ही उपवास/नियमों के फल और इन्द्रिय-त्याग की कठिनता का विवेचन कर यह निष्कर्ष कि धर्म का सार ‘शुद्धि + करुणा + योग्य-पात्र’ है। → युधिष्ठिर के मन में यह प्रश्न शेष रह जाता है कि जब पात्र-निर्णय और विधि इतनी सूक्ष्म है, तब संकट-काल में त्वरित दान/श्राद्ध करते समय त्रुटि से कैसे बचा जाए—और आगे के उपदेश की भूमि बनती है।
Shlokas
Verse 1
#:73:.8 #:23:.7 () हि 2 7 द्विशततमो<्ध्याय: निन्दित दान
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ତେବେ ସେଇ ରାଜା ମହାଭାଗ ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କ ଠାରୁ ରାଜର୍ଷି ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ସ୍ୱର୍ଗପ୍ରାପ୍ତିର ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଶୁଣି, ତାହାର ତାତ୍ପର୍ୟ ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କଲେ।
Verse 2
कीदृशीषु हावस्थासु दत्त्वा दानं महामुने
ହେ ମହାମୁନେ! କେଉଁ କେଉଁ ଅବସ୍ଥା ଓ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ ସତ୍ୟରେ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ହୁଏ?
Verse 3
गार्हस्थ्ये5प्यथवा बाल्ये यौवने स्थविरे5पि वा । यथा फलं समश्नाति तथा त्वं कथयस्व मे,“मनुष्य बाल्यावस्था या गृहस्थाश्रममें, जवानीमें अथवा बुढ़ापेमें दान देनेसे जैसा फल पाता है, उसका मुझसे वर्णन कीजिये”
ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମରେ ହେଉ କି ବାଳ୍ୟାବସ୍ଥାରେ, ଯୌବନରେ କିମ୍ବା ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ—ମଣିଷ ଦାନର ଫଳ ଯେପରି ଭୋଗ କରେ, ସେପରି ମୋତେ କହ; ତାହାର ଯଥାର୍ଥ ପରିଣାମ ବର୍ଣ୍ଣନା କର।
Verse 4
मार्कण्डेय उवाच वृथा जन्मानि चत्वारि वृथा दानानि षोडश । वृथा जन्म ह्[पुत्रस्य ये च धर्मबहिष्कृता:
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ଚାରି ପ୍ରକାର ଜନ୍ମ ବ୍ୟର୍ଥ, ଏବଂ ଷୋଳ ପ୍ରକାର ଦାନ ବ୍ୟର୍ଥ। ପୁତ୍ରହୀନଙ୍କ ଜନ୍ମ ବ୍ୟର୍ଥ; ଧର୍ମରୁ ବହିଷ୍କୃତମାନଙ୍କ ଜନ୍ମ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟର୍ଥ।
Verse 5
परपाकेषु ये5श्रन्ति आत्मार्थ च पचेत् तु यः । पर्यश्नन्ति वृथा ये च तदसत्यं प्रकीर्त्यते
ଯେମାନେ ପରର ରନ୍ଧନଶାଳାରେ ହିଁ ଶ୍ରମ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଯେ କେବଳ ନିଜ ପାଇଁ ରାନ୍ଧେ; ତଥା ଯେମାନେ ବିଧି-ନିୟମ ବିନା ବ୍ୟର୍ଥ ଭୋଜନ କରନ୍ତି—ଏହି ଆଚରଣ ‘ଅସତ୍’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 6
आरूढपतिते दत्तमन्यायोपहृतं च यत् । व्यर्थ तु पतिते दान॑ ब्राह्मणे तस्करे तथा
ଉଚ୍ଚ ଆଶ୍ରମଧର୍ମ ଗ୍ରହଣ କରି ପୁଣି ପତିତ ହୋଇଥିବା ‘ଆରୂଢ-ପତିତ’କୁ ଦିଆ ଦାନ ନିଷ୍ଫଳ; ଅନ୍ୟାୟରେ ଅର୍ଜିତ ଧନରୁ କରା ଦାନ ମଧ୍ୟ ନିଷ୍ଫଳ। ପତିତ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଓ ଚୋରକୁ ଦିଆ ଦାନ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟର୍ଥ।
Verse 7
गुरौ चानृतिके पापे कृतघ्ने ग्रामयाजके । वेदविक्रयिणे दत्तं तथा वृषलयाजके
କପଟ, ପାପୀ ଓ ଅସତ୍ୟବାଦୀ ଗୁରୁକୁ; କୃତଘ୍ନକୁ; ଗ୍ରାମଯାଜକକୁ (ଲୋଭରେ କର୍ମକାଣ୍ଡ କରୁଥିବାକୁ); ବେଦ ବିକ୍ରୟକାରୀକୁ; ଏବଂ ବୃଷଲଯାଜକକୁ (ବୃଷଲମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯାଜନ କରୁଥିବାକୁ)—ଏମାନଙ୍କୁ ଦିଆ ଦାନ ଶୁଦ୍ଧ ଫଳ ଦେଉନାହିଁ।
Verse 8
ब्रह्मबन्धुषु यद् दत्तं यद् दत्तं वृषलीपतौ । स्त्रीजनेषु च यद् दत्तं व्यालग्राहे तथैव च
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ଯେ ଦାନ କେବଳ ନାମମାତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ (ବ୍ରହ୍ମବନ୍ଧୁ) କୁ ଦିଆଯାଏ, ଯେ ଦାନ ନୀଚଜାତି ନାରୀର ପତିକୁ ଦିଆଯାଏ, ଯେ ଦାନ ବିବେକ ବିନା ସ୍ତ୍ରୀଜନସମୂହକୁ ଦିଆଯାଏ, ଏବଂ ଯେ ଦାନ ବ୍ୟାଳର ଗ୍ରାସରେ ପଡ଼ିଥିବାବେଳେ ଦିଆଯାଏ—ଏସବୁ ଯୋଗ୍ୟତା, ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ଯଥାଯଥ ପରିସ୍ଥିତି ବିଚାର ନକରି ଦିଆଯାଇଥିବାରୁ ଦୋଷଯୁକ୍ତ ଦାନ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ।
Verse 9
परिचारकेषु यद् दत्तं वृथा दानानि षोडश । पिता आदि गुरुजन
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—କିଛି ଅପାତ୍ରଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ; ଏପରି ‘ବ୍ୟର୍ଥ ଦାନ’ ସୋଳହ ପ୍ରକାର କୁହାଯାଇଛି। ଏବଂ ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ତମୋଗୁଣରେ ଆବୃତ ହୋଇ ଭୟ କିମ୍ବା କ୍ରୋଧରୁ ଦାନ କରେ, ସେ ସେହି ଦାନର ଫଳକୁ ଭବିଷ୍ୟ ଜନ୍ମରେ ଦୁଃଖରୂପେ (ଗର୍ଭସ୍ଥାବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ) ଭୋଗ କରେ। କିନ୍ତୁ ଯେ ଯୋଗ୍ୟ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରେ, ସେ ଦାନର ପରିମାଣ ଅନୁସାରେ ତାହାର ଫଳ ଭୋଗ କରେ।
Verse 10
भुदुक्ते च दानं तत् सर्व गर्भस्थस्तु नर: सदा । ददद् दान द्विजातिभ्यो वृद्धभावेन मानव:
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ଭୟ, ଉଦ୍ବେଗ, ଚିତ୍ତାନ୍ଧକାର କିମ୍ବା କ୍ରୋଧରୁ କରାଯାଇଥିବା ଦାନର ସମଗ୍ର ଫଳ ମନୁଷ୍ୟ ଭବିଷ୍ୟ ଜନ୍ମରେ ଗର୍ଭସ୍ଥ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ଭୋଗ କରେ—ଅର୍ଥାତ୍ ତାମସ ଦାନ ଦୁଃଖରୂପେ ପକେ। କିନ୍ତୁ ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ପରିପକ୍ୱ ଶ୍ରଦ୍ଧା-ଗୌରବଭାବରେ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ (ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ) ଦାନ କରେ, ସେ ସେହି ଦାନର ଫଳ ଅଧିକ ଓ ଯଥୋଚିତ ଭାବେ ଭୋଗ କରେ।
Verse 11
राजन! इसीलिये मनुष्यको चाहिये कि वह स्वर्ग-मार्गपर अधिकार पानेकी इच्छासे सभी अवस्थाओंमें (श्रेष्ठ) ब्राह्मणोंको ही सब प्रकारके दान दे
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ! ତେଣୁ ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗମାର୍ଗରେ ଅଧିକାର ଚାହେ, ସେ ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଦାନ ବିଶେଷକରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ହିଁ ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 12
युधिछिर उवाच चातुर्वर्ण्यस्य सर्वस्य वर्तमाना: प्रतिग्रहे । केन विप्रा विशेषेण तारयन्ति तरन्ति च
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହେ ମହାମୁନି! ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ସମସ୍ତଙ୍କଠାରୁ ଦାନ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କେଉଁ ବିଶେଷ ଧର୍ମ କିମ୍ବା ନିୟମ ପାଳନ କରି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ତାରନ୍ତି ଏବଂ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ତରନ୍ତି?
Verse 13
तस्मात् सर्वास्ववस्थासु सर्वदानानि पार्थिव | दातव्यानि द्विजातिभ्य: स्वर्गमार्गजिगीषया
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ଏହେ ରାଜନ, ତେଣୁ ଜୀବନର ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଏବଂ ସଦା, ସ୍ୱର୍ଗମାର୍ଗ ଜିତିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ବ୍ୟକ୍ତି ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ। ଜପ, ମନ୍ତ୍ରପାଠ, ହୋମ, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଓ ବେଦାଧ୍ୟୟନ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ‘ବେଦମୟ ନୌକା’ ଗଢ଼ନ୍ତି; ସେହି ନୌକାରେ ସେମାନେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପାର କରାନ୍ତି ଏବଂ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ପାର ହୁଅନ୍ତି।
Verse 14
ब्राह्मणांस्तोषयेद् यस्तु तुष्यन्ते तस्य देवता: । वचनाच्चापि विप्राणां स्वर्गलोकमवाप्लनुयात्
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରେ, ତାହାରେ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି। ଏବଂ ବିପ୍ରମାନଙ୍କର ବଚନରେ—ଅର୍ଥାତ୍ ତାଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦରେ—ମଣିଷ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ ପାଇପାରେ।
Verse 15
पितृदैवतपूजाभिर््राह्यिणाभ्यर्चनेन च । अनन्तं पुण्यलोकं तु गन्तासि त्वं न संशय:,राजन! तुम पितरों और देवताओंकी पूजासे तथा ब्राह्मणोंका आदर-सत्कार करनेसे अक्षय पुण्यलोकमें जाओगे, इसमें संशय नहीं है
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ, ପିତୃମାନଙ୍କ ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପୂଜା ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଆଦର-ସତ୍କାର କରିବା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ଅନନ୍ତ, ଅକ୍ଷୟ ପୁଣ୍ୟଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 16
युधिष्ठिरो महाराज पुन: पप्रच्छ तं॑ मुनिम् । वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! महाभाग मार्कण्डेयजीके मुखसे राजर्षि इन्द्रद्युम्नको पुनः स्वर्गकी प्राप्तिका वृत्तान्त सुनकर राजा युधिष्ठिरने उन मुनीश्वरसे फिर प्रश्न किया
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଭଗବାନ୍ ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କ ମୁଖରୁ ରାଜର୍ଷି ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ପୁନଃ ସ୍ୱର୍ଗପ୍ରାପ୍ତିର ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଶୁଣି, ମହାରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ସେହି ମୁନିଙ୍କୁ ପୁନର୍ବାର ପଚାରିଲେ—“ଯାହାର ଶରୀର କଫ ଆଦି ଦୋଷରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଯେ ମରଣାସନ୍ନ ଓ ଅଚେତନ—ତଥାପି ଯଦି ସେ ପୁଣ୍ୟମୟ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ ଆକାଂକ୍ଷା କରେ, ତେବେ କି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ସମ୍ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ?”
Verse 17
श्राद्धकाले तु यत्नेन भोक्तव्या हाजुगुप्सिता: । दुर्वर्गः कुनखी कुछी मायावी कुण्डगोलकी
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ଶ୍ରାଦ୍ଧକାଳରେ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ କେବଳ ଅନିନ୍ଦ୍ୟ ପାତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇବା ଉଚିତ। ଦୁର୍ବୃତ୍ତ, ନଖରୋଗୀ, ଘୃଣାସ୍ପଦ ରୋଗପୀଡିତ, ମାୟାବୀ-ଧୂର୍ତ୍ତ, ଏବଂ ନିନ୍ଦିତ ଜନ୍ମ ଥିବା—ଏମାନଙ୍କୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ପରିହାର କରିବା ଉଚିତ। କାରଣ ଅଯୋଗ୍ୟଙ୍କୁ ଦେଇ କରାଯାଇଥିବା ଶ୍ରାଦ୍ଧ ନିନ୍ଦିତ ହୁଏ; ଏବଂ ନିନ୍ଦିତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଯଜମାନଙ୍କୁ ସେହିପରି ହାନି କରେ, ଯେପରି ଅଗ୍ନି ଶୁଷ୍କ କାଠକୁ ଦହିଦିଏ।
Verse 18
वर्जनीया: प्रयत्नेन काण्डपृष्ठाश्न देहिनः । जुगुप्सितं हि यच्छाद्धं दहत्यग्निरिवेन्धनम्
ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ସେହି ଦେହଧାରୀମାନଙ୍କୁ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ, ଯେମାନେ ନୀଚ ଓ ଅପବିତ୍ର ଉପାୟରେ ଜୀବିକା ଚାଲାନ୍ତି—ଭଙ୍ଗା ପାତ୍ରର ପଛପଟରେ ଲାଗିଥିବା ଅବଶିଷ୍ଟ ଭୋଜନ କରୁଥିବା ପରି। କାରଣ ନିନ୍ଦିତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଘୃଣାସ୍ପଦ ହୋଇ ଅଗ୍ନି ଯେପରି ଇନ୍ଧନକୁ ଦହେ, ସେପରି ଯଜମାନଙ୍କୁ ନାଶ କରେ।
Verse 19
ये ये श्राद्धे न युज्यन्ते मूकान्धवधिरादय: । तेडपि सर्वे नियोक्तव्या मिश्रिता वेदपारगै:
ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଅଯୋଗ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି—ମୂକ, ଅନ୍ଧ, ବଧିର ଆଦି—ସେମାନଙ୍କୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବେଦପାରଙ୍ଗତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସହ ମିଶାଇ ବସାଇଲେ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ନିଯୁକ୍ତ କରାଯାଇପାରେ।
Verse 20
प्रतिग्रहश्च वै देय: शृणु यस्य युधिष्ठिर । प्रदातारं तथा55त्मानं यस्तारयति शक्तिमान्
ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଶୁଣ—ଦାନ ଗ୍ରହଣ କରିବା ମଧ୍ୟ ଧର୍ମରୂପେ କରଣୀୟ। ଯେ ସମର୍ଥ ଦାତା ନିଜ ଦାନଦ୍ୱାରା ଦାତାକୁ ଓ ଗ୍ରହୀତାକୁ—ଦୁହେଁକୁ—ଉଦ୍ଧାର କରିପାରେ, ସେହି ଦାତାଠାରୁ ମାତ୍ର ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 21
तस्मिन् देयं द्विजे दानं सर्वागमविजानता । प्रदातारं यथा55त्मानं तारयेद् यः स शक्तिमान्
ଏହିହେତୁ ଯେ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ମର୍ମ ଜାଣେ, ସେ ତାହାକୁ ଦାନ ଦିଅ—ଯେ ଦ୍ୱିଜ ଦାତାକୁ ଓ ନିଜକୁ ମଧ୍ୟ ସଂସାର-ସାଗରରୁ ପାର କରାଇବାର ଶକ୍ତି ରଖେ; ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ହିଁ ପ୍ରକୃତରେ ଶକ୍ତିମାନ।
Verse 22
न तथा हविषो होमैर्न पुष्पैननिलेपनै: । अग्नय: पार्थ तुष्यन्ति यथा हृतिथिभोजने
ହେ କୁନ୍ତୀନନ୍ଦନ ପାର୍ଥ! ହବିଷ୍ୟର ହୋମ, ପୁଷ୍ପାର୍ପଣ କିମ୍ବା ସୁଗନ୍ଧିତ ଅନୁଲେପନ ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନିଦେବ ଯେତେ ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ହୃଦୟପୂର୍ବକ ଅତିଥିମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇଲେ ସେତେ ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 23
तस्मात् त्वं सर्वयत्नेन यतस्वातिथिभोजने । पादोदकं पादघृतं दीपमन्न॑ प्रतिश्रयम्
ଏହେତୁ ତୁମେ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ ଅତିଥିମାନଙ୍କୁ ସତ୍କାର କରି ଭୋଜନ ଦିଅ। ପାଦ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ ପାଇଁ ଜଳ, ପାଦରେ ଘୃତ/ଲେପ, ଦୀପ, ଅନ୍ନ ଏବଂ ଯଥୋଚିତ ଆଶ୍ରୟ—ଏସବୁ ଧର୍ମର ମର୍ଯ୍ୟାଦା।
Verse 24
देवमाल्यापनयन द्विजोच्छिष्टावमार्जनम्
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ହେ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଦେବବିଗ୍ରହ ଉପରେ ଅର୍ପିତ ଚନ୍ଦନ-ପୁଷ୍ପାଦିକୁ ଯଥାସମୟ ଅପସାରଣ କରିବା, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଭୋଜନୋତ୍ତର ଅବଶେଷ ସଫା କରିବା, ତାଙ୍କୁ ଚନ୍ଦନ-ମାଳାଦିରେ ଅଲଙ୍କୃତ କରିବା, ତାଙ୍କର ସେବା-ପୂଜା କରିବା, ଏବଂ ପାଦ ଓ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ମୃଦୁ ମର୍ଦନ କରିବା—ଏହି ପ୍ରତ୍ୟେକ କାର୍ଯ୍ୟ ଗୋଦାନଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ।
Verse 25
आकल्प: परिचर्या च गात्रसंवाहनानि च । अन्नैकैकं नृपश्रेष्ठ गोदानाद्धयतिरिच्यते
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ହେ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଯଥୋଚିତ ଉପଚାର, ନିଷ୍ଠାପୂର୍ବକ ପରିଚର୍ଯ୍ୟା, ଗାତ୍ରସଂବାହନ—ଏପରି ଏକ-ଏକ ବିନୟସେବା ମଧ୍ୟ ଗୋଦାନଠାରୁ ଅଧିକ ଫଳଦାୟକ।
Verse 26
इन्द्रलोक॑ त्वनुभवेत् पुरुषस्तद् ब्रवीहि मे । “महामुने! किन अवस्थाओंमें दान देकर मनुष्य इन्द्रलोकका सुख भोगता है? यह मुझे बतानेकी कृपा करें”
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ମନୁଷ୍ୟ କେଉଁ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକର ସୁଖ ଭୋଗ କରେ? ମୋତେ କୁହ। କପିଳା ଗାଈ ଦାନ କଲେ ନିଶ୍ଚୟ ପାପମୁକ୍ତି ମିଳେ; ତେଣୁ କପିଳା ଗାଈକୁ ଅଲଙ୍କୃତ କରି ଦ୍ୱିଜ (ବ୍ରାହ୍ମଣ)କୁ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 27
श्रोत्रियाय दरिद्राय गृहस्थायाग्निहोत्रिणे | पुत्रदाराभिभूताय तथा हानुपकारिणे
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଯିଏ ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ (ବେଦବିଦ୍) ଓ ଦରିଦ୍ର, ଗୃହସ୍ଥ ହୋଇ ନିତ୍ୟ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରେ; ଯିଏ ପୁତ୍ର-ଦାରର ଭାରରେ ଦବିତ ଏବଂ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ହେତୁ ତାଙ୍କର ତିରସ୍କାର ସହେ; ଏବଂ ଯାହାଠାରୁ ଦାତା ପୂର୍ବେ କୌଣସି ପ୍ରତ୍ୟୁପକାର ପାଇନାହିଁ, ଆଗାମୀରେ ପାଇବାର ଆଶା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
Verse 28
एवंविधेषु दातव्या न समृद्धेषु भारत । को गुणो भरतश्रेष्ठ समृद्धेष्वभिवर्जितम्,भारत! ऐसे ही लोगोंको गोदान करना चाहिये, धनवानोंको नहीं। भरतश्रेष्ठ! धनवानोंको देनेसे क्या लाभ है?
ହେ ଭାରତ! ଦାନ ଏପରି ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ, ସମୃଦ୍ଧମାନଙ୍କୁ ନୁହେଁ। ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଯାହାଙ୍କର କିଛି ଅଭାବ ନାହିଁ ସେହି ଧନୀମାନଙ୍କୁ ଦେଲେ କେଉଁ ପୁଣ୍ୟଲାଭ?
Verse 29
एकस्यैका प्रदातव्या न बहूनां कदाचन | सा गौर्विक्रयमापन्ना हन्यात् त्रिपुरुषं कुलम्
ଗୋଟିଏ ଗାଈ କେବଳ ଗୋଟିଏ ଯୋଗ୍ୟ ପାତ୍ରକୁ ଦେବା ଉଚିତ; କେବେ ବହୁଜନକୁ ନୁହେଁ। ଦାନ ପରେ ସେ ଗାଈ ବିକ୍ରୟବସ୍ତୁ ହେଲେ, ସେ ତିନି ପୁରୁଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କୁଳକୁ ନାଶ କରିପାରେ।
Verse 30
सुवर्णस्य विशुद्धस्य सुवर्ण य: प्रयच्छति
ଯେ କେହି ଶୁଦ୍ଧ ଓ ପରିଶୋଧିତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦାନ କରେ, ସେ ମହାପୁଣ୍ୟର ଭାଗୀ ହୁଏ।
Verse 31
अनड्वाहं तु यो दद्याद् बलवन्तं धुरंधरम्
ଯେ କେହି ବଳବାନ, ଜୁଆ ବୋହିବାରେ ସମର୍ଥ ଧୁରନ୍ଧର ବଳଦ ଦାନ କରେ, ସେ ମହାପୁଣ୍ୟ ଅର୍ଜନ କରେ।
Verse 32
वसुन्धरां तु यो दद्याद् द्विजाय विदुरात्मने
ଯେ କେହି ବିବେକଶୀଳ ଓ ସଂଯମୀ ଆତ୍ମାବାନ ଯୋଗ୍ୟ ଦ୍ୱିଜ (ବ୍ରାହ୍ମଣ)କୁ ବସୁନ୍ଧରା—ଭୂମି ଓ ତାହାର ସମ୍ପଦ—ଦାନ କରେ…
Verse 33
पृच्छन्ति चात्र दातारं वदन्ति पुरुषा भुवि
ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଲୋକେ ଦାତା ବିଷୟରେ ପଚାରନ୍ତି ଏବଂ ଦାନକର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ କୀର୍ତ୍ତି କରନ୍ତି; ଯେ କେହି ଅନ୍ନ ମିଳିବା ସ୍ଥାନ ଦେଖାଇଦିଏ, ସେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ନଦାତା ସମାନ ଭାବେ ପ୍ରଶଂସିତ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 34
अध्वनि क्षीणगात्राश्न पांसुपादावगुण्ठिता: । तेषामेव श्रमार्तानां यो हान्न॑ं कथयेद् बुध:
ପଥରେ ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ କ୍ଷୀଣ, ପାଦ ଧୂଳିରେ ଢାକା, ଶ୍ରମରେ ପୀଡିତ ସେହି ପଥିକମାନଙ୍କ ପାଇଁ—ଯେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ସେତେବେଳେ ଅନ୍ନର ବ୍ୟବସ୍ଥା କହିଦିଏ (ଏବଂ କରାଇଦିଏ), ସେଇ ଉପକାରୀ।
Verse 35
तस्मात् त्वं सर्वदानानि हित्वान्नं सम्प्रयच्छ ह
ଏହେତୁ ତୁମେ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦାନ ଛାଡ଼ି ସଦା ଅନ୍ନଦାନ କର।
Verse 36
यथाशक्ति च यो दद्यादन्नं विप्रेषु संस्कृतम्
ଯେ ନିଜ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଅନ୍ନ ଦାନ କରେ, ସେ ଧର୍ମସମ୍ମତ ଦାନବୃତ୍ତି ଧାରଣ କରେ ଏବଂ ପବିତ୍ର ଅତିଥିମାନଙ୍କୁ ଯଥୋଚିତ ସମ୍ମାନ ଦିଏ।
Verse 37
अन्नमेव विशिष्ट हि तस्मात् परतरं न च
ଅନ୍ନ ହିଁ ସତ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ; ତାହାଠାରୁ ଉତ୍ତମ କିଛି ନାହିଁ। ବେଦରେ ଅନ୍ନକୁ ପ୍ରଜାପତି ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ପ୍ରଜାପତିକୁ ସଂବତ୍ସର ଭାବେ ମନାଯାଏ। ସଂବତ୍ସର ଯଜ୍ଞସ୍ୱରୂପ, ଏବଂ ଯଜ୍ଞରେ ହିଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ କଲ୍ୟାଣ ନିହିତ।
Verse 38
अन्न प्रजापतिश्नोक्त: स च संवत्सरो मतः । संवत्सरस्तु यज्ञोडसौ सर्व यज्ञे प्रतेष्ठितम्
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ— ବେଦରେ ଅନ୍ନକୁ ପ୍ରଜାପତି ବୋଲି ଘୋଷିତ କରାଯାଇଛି; ପ୍ରଜାପତିକୁ ସଂବତ୍ସର (ବର୍ଷ) ଭାବେ ମନାଯାଏ। ସଂବତ୍ସର ନିଜେ ଯଜ୍ଞସ୍ୱରୂପ, ଏବଂ ଯଜ୍ଞରେ ସମସ୍ତଙ୍କର ପ୍ରତିଷ୍ଠା। ତେଣୁ ଅନ୍ନ ହିଁ ସର୍ବବସ୍ତୁମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପ୍ରାଣାଧାର; ତାହାଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କିଛି ନାହିଁ।
Verse 39
तस्मात् सर्वाणि भूतानि स्थावराणि चराणि च । तस्मादन्नं विशिष्ट हि सर्वेभ्य इति विश्रुतम्,यज्ञसे समस्त चराचर प्राणी उत्पन्न होते हैं। अत: अन्न ही सब पदार्थोसे श्रेष्ठ है। यह बात सर्वत्र प्रसिद्ध है
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ— ଅନ୍ନରୁ ହିଁ ସମସ୍ତ ଭୂତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି—ସ୍ଥାବର ଓ ଚର, ଉଭୟ। ତେଣୁ ଅନ୍ନ ସର୍ବପଦାର୍ଥଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଏହା ସର୍ବତ୍ର ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
Verse 40
येषां तटाकानि महोदकानि वाप्यश्च कूपाश्च प्रतिश्रयाश्व अन्नस्य दानं मधुरा च वाणी यमस्य ते निर्वचना भवन्ति
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ— ଯେମାନେ ଗଭୀର ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ତଟାକ ଖୋଦାଇଦିଅନ୍ତି, ବାପୀ/ବାଉଳି, କୂଆ ଓ ପଥିକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆଶ୍ରୟଗୃହ ତିଆରି କରାନ୍ତି, ଅନ୍ନଦାନ କରନ୍ତି ଏବଂ ମଧୁର ବାଣୀ କହନ୍ତି—ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଯମଙ୍କ ଆଦେଶ ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ; ଯମଙ୍କ ଡାକ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଶୁଣିବାକୁ ପଡ଼େ ନାହିଁ।
Verse 41
धान्यं श्रमेणार्जितवित्तसंचितं विप्रे सुशीले च प्रयच्छते यः । वसुन्धरा तस्य भवेत् सुतुष्टा धारां वसूनां प्रतिमुज्चतीव
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ— ଯେ ନିଜ ଶ୍ରମରେ ଅର୍ଜିତ ଓ ସଞ୍ଚିତ ଧନ-ଧାନ୍ୟକୁ ସୁଶୀଳ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରେ, ତାହାପ୍ରତି ବସୁନ୍ଧରାଦେବୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ଯେନେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଧନର ଧାରା ପ୍ରବାହିତ କରୁଛନ୍ତି।
Verse 42
अन्नदा: प्रथमं यान्ति सत्यवाक् तदनन्तरम् | अयाचितप्रदाता च सम॑ यान्ति त्रयो जना:
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ— ଅନ୍ନଦାନୀ ପ୍ରଥମେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତି; ତାପରେ ସତ୍ୟବାଦୀ ଯାଆନ୍ତି; ପରେ ଯେ ଅନୁରୋଧ ବିନା ଦାନ କରେ ସେ ଯାଏ। ଏଭଳି ଏହି ତିନିଜଣ ପୁଣ୍ୟାତ୍ମା ସମାନ ଶୁଭ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 43
वैशम्पायन उवाच कौतूहलसमुत्पन्न: पर्यपृच्छद् युधिष्ठिर: । मार्कण्डेयं महात्मानं पुनरेव सहानुज:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଜନମେଜୟ! ତଦନନ୍ତରେ ଭାଇମାନଙ୍କ ସହିତ ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ମନରେ ମହା କୌତୁହଳ ଜାଗ୍ରତ ହେଲା, ଏବଂ ସେ ମହାତ୍ମା ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କୁ ପୁନର୍ବାର ଏହିପରି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
Verse 44
यमलोकस्य चाध्वानमन्तरं मानुषस्य च । कीदृशं किम्प्रमाणं वा कथं वा तन्महामुने । तरन्ति पुरुषाश्वैव केनोपायेन शंस मे
“ମହାମୁନେ! ଏହି ମନୁଷ୍ୟଲୋକରୁ ଯମଲୋକ କେତେ ଦୂର? ସେ ଲୋକ କିପରି, କେତେ ବିସ୍ତୃତ? ଏବଂ କେଉଁ ଉପାୟରେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସେଠାର ସଙ୍କଟଗୁଡ଼ିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବେ? ମୋତେ କହନ୍ତୁ।”
Verse 45
मार्कण्डेय उदाच सर्वगुह्मृतमं प्रश्न॑ पवित्रमृषिसंस्तुतम् । कथयिष्यामि ते राजन् धर्म्य धर्मभूतां वर
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—“ରାଜନ୍, ଧର୍ମାତ୍ମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ! ତୁମେ ଯେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁହ୍ୟ, ପରମ ପବିତ୍ର, ଧର୍ମସମ୍ମତ ଏବଂ ଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶଂସିତ। ଶୁଣ—ଏହି ଧର୍ମ୍ୟ ବିଷୟ ମୁଁ ତୁମକୁ କହୁଛି।”
Verse 46
षडशीतिसहस्तराणि योजनानां नराधिप । यमलोकस्य चाध्वानमन्तरं मानुषस्य च,महाराज! मनुष्यलोक और यमलोकके मार्ममें छियासी हजार योजनोंका अन्तर है
“ନରାଧିପ! ମନୁଷ୍ୟଲୋକ ଓ ଯମଲୋକ ମଧ୍ୟରେ ଛିୟାଶି ହଜାର ଯୋଜନ ଦୂରତା ଅଛି।”
Verse 47
आकाशं तदपानीयं घोरं कान्तारदर्शनम् । न तत्र वृक्षच्छाया वा पानीयं केतनानि च
“ସେ ଅଞ୍ଚଳ ଜଳଶୂନ୍ୟ, ଆକାଶ ପରି ଶୂନ୍ୟ; ଦେଖିବାକୁ ଭୟଙ୍କର କାନ୍ତାର ପ୍ରାନ୍ତର ଭଳି। ସେଠାରେ ନ ଗଛର ଛାୟା ଅଛି, ନ ପାନୀୟ ଜଳ, ନ କୌଣସି ନିବାସ କିମ୍ବା ଆଶ୍ରୟସ୍ଥଳ।”
Verse 48
नीयते यमदूतैस्तु यमस्याज्ञाकरैर्बलात्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଯମର ଆଜ୍ଞା ପାଳନକାରୀ ଯମଦୂତମାନେ ତାକୁ ବଳପୂର୍ବକ ନେଇଯାଆନ୍ତି; ବିଚାରର ସମୟ ଆସିଲେ କର୍ମଫଳ ଅନିବାର୍ୟ ହୋଇ ପଡ଼େ—ଏହି କଥା ଏଠାରେ ପ୍ରକାଶିତ।
Verse 49
नरा: स्त्रियस्तथैवान्ये पृथिव्यां जीवसंज्ञिता: । यमराजकी आज्ञाका पालन करनेवाले यमदूत इस पृथ्वीपर आकर यहाँके पुरुषों, स्त्रियों तथा अन्य जीवोंको बलपूर्वक पकड़ ले जाते हैं || ४८ ई ।।
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ପୃଥିବୀରେ ‘ଜୀବ’ ବୋଲି ପରିଚିତ ପୁରୁଷ, ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଯମରାଜଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନକାରୀ ଯମଦୂତମାନେ ଏହି ଲୋକକୁ ଆସି ବଳପୂର୍ବକ ଧରି ନେଇଯାଆନ୍ତି। ହେ ରାଜନ, ଯେମାନେ ଏଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ନାନା ପ୍ରକାର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଦାନ—ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ା ଓ ଅନ୍ୟ ବାହନ—ଦେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ପରପଥରେ ସେହି ବାହନମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୁଖରେ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି। ଏବଂ ଛତ୍ରଦାନ କରିଥିବା ଲୋକେ ସେଠାରେ ପ୍ରାପ୍ତ ଛତ୍ରରେ ଧୂପ ନିବାରଣ କରି ଆଗେଇ ଯାଆନ୍ତି।
Verse 50
हयादीनां प्रकृष्टानि ते5ध्वानं यान्ति वै नरा: । संनिवार्यातपं यान्ति छत्रेणैव हि छत्रदा:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଯେମାନେ ଏହି ଲୋକରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ା ଆଦି ବାହନ ଦାନ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସେହି ପଥରେ ସେହି ବାହନମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୁଖରେ ଯାଆନ୍ତି। ଏବଂ ହେ ରାଜନ, ଛତ୍ରଦାନ କରିଥିବାମାନେ ସେଠାରେ ପ୍ରାପ୍ତ ଛତ୍ରରେ ଧୂପ ନିବାରଣ କରି ଚାଲନ୍ତି।
Verse 51
तृप्ताश्चैवान्नदातारो हातृप्ताश्चाप्यनन्नदा: | वस्त्रिणो वस्त्रदा यान्ति अवस्त्रा यान्त्यवस्त्रदा:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଅନ୍ନଦାନ କରିଥିବାମାନେ ତୃପ୍ତ ହୋଇ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି; ଯେମାନେ ଅନ୍ନଦାନ କରିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଭୁଖର ଯନ୍ତ୍ରଣା ସହ ଅତୃପ୍ତ ହୋଇ ଚାଲନ୍ତି। ବସ୍ତ୍ରଦାନ କରିଥିବାମାନେ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ଯାଆନ୍ତି; ଯେମାନେ ବସ୍ତ୍ରଦାନ କରିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ନିର୍ବସ୍ତ୍ର ହୋଇ ଯାଆନ୍ତି।
Verse 52
हिरण्यदा: सुखं यान्ति पुरुषास्त्वभ्यलंकृता: । भूमिदास्तु सुखं यान्ति सर्वे: कामै: सुतर्पिता:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହିରଣ୍ୟ (ସୁବର୍ଣ୍ଣ) ଦାନ କରିଥିବା ପୁରୁଷମାନେ ନାନା ଆଭୂଷଣରେ ଅଲଙ୍କୃତ ହୋଇ ସୁଖରେ ସେହି ପଥରେ ଯାଆନ୍ତି। ଭୂମିଦାନ କରିଥିବା ଦାତାମାନେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛିତ ଭୋଗରେ ସୁତୃପ୍ତ ହୋଇ ଆନନ୍ଦରେ ସେହି ପଥରେ ଯାଆନ୍ତି।
Verse 53
यान्ति चैवापरिक्लिष्टा नस: सस्यप्रदायका: । नरा: सुखतरं यान्ति विमानेषु गृहप्रदा:
ଯେମାନେ ଧାନ୍ୟ ଦେଇଥିବା ଚାଷକରା ଖେତ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କୌଣସି କ୍ଲେଶ ବିନା ଏହି ଲୋକ ଛାଡ଼ି ଯାଆନ୍ତି। ଏବଂ ଯେମାନେ ଗୃହଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦିବ୍ୟ ବିମାନରେ ଆରୋହଣ କରି ଅଧିକ ସୁଖ-ସୁବିଧା ସହ ଗମନ କରନ୍ତି।
Verse 54
पानीयदा हाूतृषिता: प्रह्ृष्टमनसो नरा: । पन्थानं द्योतयन्तश्न यान्ति दीपप्रदा: सुखम्
ଯେମାନେ ପାନୀୟ ଜଳ ଦାନ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ତୃଷ୍ଣାର କଷ୍ଟ ଭୋଗ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ପ୍ରସନ୍ନଚିତ୍ତରେ ସେମାନେ ସେହି ଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଏବଂ ଯେମାନେ ଦୀପଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପଥକୁ ଆଲୋକିତ କରି କରି ସୁଖରେ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି।
Verse 55
गोप्रदास्तु सुखं यान्ति निर्मुक्ता: सर्वपातकै: । विमानै्हससंयुक्तैर्यान्ति मासोपवासिन:
ଗୋଦାନ କରୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସୁଖରେ ଗମନ କରନ୍ତି। ଏବଂ ଏକ ମାସ ଉପବାସ-ବ୍ରତ କରୁଥିବା ଲୋକ ହଂସ-ଯୁକ୍ତ ଦିବ୍ୟ ବିମାନରେ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି।
Verse 56
तथा बर्लिप्रयुक्तैश्न षष्ठरात्रोपवासिन: । त्रिरात्र क्षपते यस्तु एकभक्तेन पाण्डव
ସେହିପରି, ହେ ପାଣ୍ଡବ, ଯେମାନେ ବିଧିପୂର୍ବକ ବଳି-ସମର୍ପଣ ସହ ଛଅ ରାତି ଉପବାସ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଯେ ତିନି ରାତି ଏକଭକ୍ତରେ (ଦିନକୁ ଏକଥର ଭୋଜନ କରି) କାଟେ—ଏପରି ସଂଯମବ୍ରତମାନେ ମଧ୍ୟ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Verse 57
पानीयस्य गुणा दिव्या: प्रेतलोकसुखावहा:
ପାନୀୟ ଜଳଦାନର ଗୁଣ ଦିବ୍ୟ; ଏହା ପ୍ରେତଲୋକରେ ସୁଖ ଆଣେ। ଜଳଦାନର ପ୍ରଭାବ ସତ୍ୟରେ ଅଲୌକିକ; ଏହା ପରଲୋକରେ ଆରାମ ଓ ଆନନ୍ଦ ଦିଏ। ଯେ ପୁଣ୍ୟାତ୍ମାମାନେ ଜଳଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପଥରେ ‘ପୁଷ୍ପୋଦକା’ ନାମକ ନଦୀ ମିଳେ; ସେମାନେ ତାହାର ଶୀତଳ, ଅମୃତ-ସଦୃଶ ମଧୁର ଜଳ ପାନ କରନ୍ତି।
Verse 58
तत्र पुष्योदका नाम नदी तेषां विधीयते | शीतलं सलिल तत्र पिबन्ति हामृतोपमम्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ‘ପୁଷ୍ୟୋଦକା’ ନାମର ଏକ ନଦୀ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ। ସେଠାରେ ସେମାନେ ତାହାର ଶୀତଳ, ଅମୃତସମ ଜଳ ପାନ କରନ୍ତି—ଜଳଦାନ ପୁଣ୍ୟର ଅଲୌକିକ ଫଳରେ ପରଲୋକ ସୁଖ ପାଆନ୍ତି।
Verse 59
ये च दुष्कृतकर्माण: पूय॑ं तेषां विधीयते । एवं नदी महाराज सर्वकामप्रदा हि सा,महाराज! इस प्रकार वह नदी सम्पूर्ण कामनाओंको देनेवाली है; किंतु जो पापी जीव हैं उनके लिये उस नदीका जल पीब बन जाता है
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଯେମାନଙ୍କ କର୍ମ ଦୁଷ୍କୃତ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେଇ ଜଳ ପୂୟ (ପିବ) ହୋଇଯାଏ। ଏହିପରି, ମହାରାଜ, ସେ ନଦୀ ସର୍ବକାମପ୍ରଦ; କିନ୍ତୁ ପାପୀଙ୍କ ପାଇଁ ଘୃଣାସ୍ପଦ ହୁଏ।
Verse 60
तस्मात् त्वमपि राजेन्द्र पूजयैनान् यथाविधि । अध्वनि क्षीणगात्रश्व पथि पांसुसमन्वित:
ଏହେତୁ, ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏମାନଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ପୂଜା-ସତ୍କାର କର। ଯାତ୍ରାପଥରେ—ଦେହ ଓ ଅଶ୍ୱ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ପଥ ଧୂଳିରେ ଢାକିଯାଏ—ସେତେବେଳେ ଯଥୋଚିତ ସମ୍ମାନ ଓ ଧର୍ମାଚରଣ ବିଶେଷ ଆବଶ୍ୟକ।
Verse 61
पृच्छते हुन्नदातारं गृहमायाति चाशया । त॑ पूजयाथ यत्नेन सो3तिथित्रद्यमिणश्व॒ सः
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ସେ ଅନ୍ନଦାତାକୁ ପଚାରି ପଚାରି ଆଶା ନେଇ ଘରକୁ ଆସେ। ତେଣୁ ସେଇ ଅତିଥିକୁ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ସତ୍କାର କର; କାରଣ ଅତିଥି ଧର୍ମର ପରୀକ୍ଷକ।
Verse 62
अतः राजेन्द्र! तुम भी इन ब्राह्मणोंका विधिपूर्वक पूजन करो। जो रास्ता चलनेसे थककर दुबला हो गया है, जिसका शरीर धूलसे भरा है और जो अन्नदाताका पता पूछता हुआ भोजनकी आशासे घरपर आ जाता है, उसका तुम यत्नपूर्वक सत्कार करो; क्योंकि वह अतिथि है, इसलिये ब्राह्मण ही है। अर्थात् ब्राह्मणके ही तुल्य है ।।
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଏହେତୁ, ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ପୂଜା କର। ଯେ ଯାତ୍ରାରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଇଛି, ଯାହାର ଦେହ ଧୂଳିରେ ଢାକା, ଏବଂ ଯେ ଅନ୍ନଦାତାକୁ ପଚାରି ପଚାରି ଭୋଜନ ଆଶାରେ ଘରକୁ ଆସିପହଞ୍ଚେ—ତାକୁ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ସତ୍କାର କର; କାରଣ ସେ ଅତିଥି, ବ୍ରାହ୍ମଣତୁଲ୍ୟ। ଏମିତି ଅତିଥି ଯେଉଁଠି ଯାଏ, ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ସମସ୍ତ ଦେବତା ତାଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଯାଆନ୍ତି। ସେ ଅତିଥି ସମ୍ମାନିତ ହେଲେ ଦେବତାମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ଅସମ୍ମାନ ହେଲେ ସେମାନେ ନିରାଶ ହୋଇ ଫେରିଯାଆନ୍ତି।
Verse 63
तस्मात् त्वमपि राजेन्द्र पूजयैनं यथाविधि । एतत् ते शतशः प्रोक्ते कि भूय: श्रोतुमिच्छसि
ଏହେତୁ, ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅତିଥିଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ସତ୍କାର କର। ଏ କଥା ମୁଁ ତୁମକୁ ଶତଶଃ କହିଛି; ଏବେ ଆଉ କ’ଣ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛ?
Verse 64
युधिछिर उवाच पुन: पुनरहं श्रीतुं कथां धर्मसमा श्रयाम् । पुण्यामिच्छामि धर्मज्ञ कथ्यमानां त्वया विभो,युधिष्ठिरे कहा--धर्मज्ञ विभो! आपके द्वारा कही हुई पुण्यमय धर्मकी चर्चा मैं बारंबार सुनना चाहता हूँ
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞ ବିଭୋ! ଧର୍ମାଶ୍ରିତ ଏହି କଥାକୁ ମୁଁ ପୁନଃପୁନଃ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି। ଆପଣ କହୁଥିବା ଏହି ପୁଣ୍ୟମୟ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
Verse 65
मार्कण्डेय उदाच धर्मान्तरं प्रति कथां कथ्यमानां मया नृप । सर्वपापहरां नित्यं शृणुष्वावहितो मम
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ଏବେ ମୁଁ ଧର୍ମସମ୍ବନ୍ଧୀ ଅନ୍ୟ ଏକ କଥା କହୁଛି, ଯାହା ସଦା ସମସ୍ତ ପାପ ହରଣ କରେ। ସାବଧାନ ହୋଇ ମୋ କଥା ଶୁଣ।
Verse 66
कपिलायां तु दत्तायां यत् फल ज्येष्ठपुष्करे । तत् फलं भरतश्रेष्ठ विप्राणां पादधावने,भरतश्रेष्ठ! ज्येष्ठपुष्करतीर्थमें कपिला गौ दान करनेसे जो फल मिलता है वही ब्राह्मणोंका चरण धोनेसे प्राप्त होता है
ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଜ୍ୟେଷ୍ଠପୁଷ୍କର ତୀର୍ଥରେ କପିଳା ଗାଈ ଦାନ କଲେ ଯେ ଫଳ ମିଳେ, ସେଇ ଫଳ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପାଦ ଧୋଇଲେ ମଧ୍ୟ ମିଳେ।
Verse 67
द्विजपादोदकक्लिन्ना यावत् तिष्ठति मेदिनी । तावत् पुष्करपर्णेन पिबन्ति पितरो जलम्,ब्राह्मणोंके चरण पखारनेके जलसे जबतक पृथ्वी भीगी रहती है, तबतक पितरलोग कमलके पत्तेसे जल पीते हैं
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପାଦ ଧୋଇଥିବା ଜଳରେ ଯେତେଦିନ ପୃଥିବୀ ସିକ୍ତ ରହେ, ସେତେଦିନ ପିତୃଗଣ ପଦ୍ମପତ୍ରରୁ ମାନୋ ସେଇ ଜଳ ପାନ କରନ୍ତି।
Verse 68
स्वागतेनाग्नयस्तृप्ता आसनेन शतक्रतुः । पितर: पादशौचेन अन्नाद्येन प्रजापति:
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ କଲେ ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିମାନେ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ତାଙ୍କୁ ଆସନ ଦେଲେ ଶତକ୍ରତୁ ଇନ୍ଦ୍ର ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ତାଙ୍କ ପାଦ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ କଲେ ପିତୃମାନେ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ଏବଂ ଭୋଜନଯୋଗ୍ୟ ଅନ୍ନ ଦେଲେ ପ୍ରଜାପତି (ବ୍ରହ୍ମା) ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 69
यावद् वत्सस्य वै पादौ शिरश्रैव प्रदृश्यते । तस्मिन् काले प्रदातव्या प्रयत्नेनान्तरात्मना
ଗର୍ଭିଣୀ ଗାଈ ପ୍ରସବ କରୁଥିବାବେଳେ ବଛଡ଼ାର କେବଳ ମୁହଁ ଓ ଦୁଇ ପାଦ ମାତ୍ର ବାହାରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେହି ସମୟରେ ଅନ୍ତଃକରଣ ପବିତ୍ର ରଖି ପ୍ରୟତ୍ନପୂର୍ବକ ସେ ଗାଈକୁ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 70
अन्तरिक्षगतो वत्सो यावद् योन्यां प्रदृश्यते । तावत् गौ पृथिवी ज्ञेया यावद् गर्भ न मुडचति
ପ୍ରସବବେଳେ ବଛଡ଼ା ଯୋନିଦ୍ୱାରରେ ଦେଖାଯାଇ ମଧ୍ୟାକାଶରେ ଲଟକୁଥିବା ପରି ଲାଗୁଥିବାଯାଏଁ, ଏବଂ ଗାଈ ଗର୍ଭକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ମୁକ୍ତ ନ କରିଥିବାଯାଏଁ, ସେ ଗାଈକୁ ପୃଥିବୀ-ସ୍ୱରୂପ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।
Verse 71
यावन्ति तस्या रोमाणि वत्सस्य च युधिष्ठिर । तावद् युगसहस््राणि स्वर्गलोके महीयते
ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ସେ ଗାଈ ଓ ବଛଡ଼ାର ଶରୀରରେ ଯେତେ ରୋମ ଅଛି, ସେତେ ହଜାର ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦାତା ସ୍ୱର୍ଗଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ।
Verse 72
सुवर्णनासां यः कृत्वा सुखुरां कृष्णधेनुकाम् । तिलै: प्रच्छादितां दद्यात् सर्वरत्नैरलंकृताम्
ହେ ଭାରତ! ସୁବର୍ଣ୍ଣର ନାସିକା-ଭୂଷଣ ପିନ୍ଧାଇ, ସୁନ୍ଦର ରୂପା ଖୁରରେ ଶୋଭିତ କରି, ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ରତ୍ନରେ ଅଲଙ୍କୃତ କରି, ତିଳରେ ପ୍ରଚ୍ଛାଦିତ କରାଯାଇଥିବା କଳା ଗାଈକୁ ଯେ ଦାନ କରେ; ଏବଂ ଯେ ତାହା ଗ୍ରହଣ କରି ପୁନଃ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରେ—ସେ ପରମୋତ୍ତମ ଫଳର ଅଧିକାରୀ ହୁଏ।
Verse 73
प्रतिग्रहं गृहीत्वा यः पुनर्ददति साधवे । फलानां फलमश्नाति तदा दत्त्वा च भारत
ହେ ଭାରତ! ଯେ ଦାନ ଗ୍ରହଣ କରି ପୁନଃ ତାହାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ସାଧୁ‑ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦାନ କରେ, ସେ ‘ଫଳର ଫଳ’—ଅର୍ଥାତ୍ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପୁଣ୍ୟ—ର ଭାଗୀ ହୁଏ।
Verse 74
ससमुद्रगुहा तेन सशैलवनकानना । चतुरन्ता भवेद् दत्ता पृथिवी नात्र संशय:,उस गौके दानसे समुद्र, गुफा, पर्वत, वन और काननोंसहित चारों दिशाओंकी भूमिके दानका पुण्य प्राप्त होता है, इसमें संशय नहीं है
ସେହି ଗୋ‑ଦାନରେ ସମୁଦ୍ର, ଗୁହା, ପର୍ବତ, ବନ ଓ କାନନ ସହିତ ଚାରି ଦିଗରେ ସୀମିତ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ ଦାନ କରିବାର ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 75
अन्तर्जानुशयो यस्तु भुड्क्ते संसक्तभाजन: । यो द्विज: शब्दरहितं स क्षमस्तारणाय वै
ଯେ ଦ୍ୱିଜ ହାତକୁ ଘୁଁଡିର ଭିତରେ ସମେଟି, ନିରବ ରହି, ପାତ୍ରରେ ମନ ଲଗାଇ ଭୋଜନ କରେ—ସେ ନିଜକୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ତାରିବାରେ ସମର୍ଥ।
Verse 76
अपानपा न गदितास्तथान्ये ये द्विजातय: । जपन्ति संहितां सम्यक ते नित्यं तारणक्षमा:
ଯେ ଦ୍ୱିଜ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଅନୁଚିତ କଥା କହନ୍ତି ନାହିଁ ଏବଂ ସଂହିତାକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଜପ କରନ୍ତି—ସେମାନେ ସଦା (ନିଜେ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ) ତାରିବାରେ ସମର୍ଥ।
Verse 77
जो मदिरा नहीं पीते, जिनपर किसी प्रकारका दोष नहीं लगाया गया है तथा जो अन्य द्विज विधिपूर्वक वेदोंकी संहिताका पाठ करते हैं, वे सदा दूसरोंको तारनेमें समर्थ होते हैं ७६ ।।
ଯେମାନେ ମଦିରା ପାନ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଯାହାଙ୍କ ଉପରେ କୌଣସି ଦୋଷାରୋପ ନାହିଁ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଯେ ଵିଧିପୂର୍ବକ ବେଦ‑ସଂହିତା ପାଠ କରନ୍ତି—ସେମାନେ ସଦା ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ତାରିବାରେ ସମର୍ଥ। ଯଜ୍ଞର ହବ୍ୟ ହେଉ କି ଶ୍ରାଦ୍ଧର କବ୍ୟ—ଯାହା କିଛି ଥାଉ, ତାହା ପାଇବାର ଅଧିକାରୀ ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ। ଯୋଗ୍ୟ ଶ୍ରୋତ୍ରିୟଙ୍କୁ ଦିଆ ଦାନ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ ଦିଆ ଆହୁତି ପରି ଫଳଦାୟକ।
Verse 78
मन्युप्रहरणा विप्रा न विप्रा: शस्त्रयोधिन: । निहन्युर्मन्युना विप्रा वजपाणिरिवासुरान्
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପାଇଁ କ୍ରୋଧ ହିଁ ଅସ୍ତ୍ର; ବ୍ରାହ୍ମଣ ଲୋହା ଶସ୍ତ୍ରରେ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା ଯୋଦ୍ଧା ନୁହେଁ। ଯେପରି ହାତରେ ବଜ୍ର ଧରିଥିବା ଇନ୍ଦ୍ର ଅସୁରମାନଙ୍କୁ ସଂହାର କରନ୍ତି, ସେପରି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଧର୍ମଯୁକ୍ତ କ୍ରୋଧରେ ଅପରାଧୀକୁ ନଶ୍ଟ କରନ୍ତି।
Verse 79
धर्मश्रितेयं तु कथा कथितेयं तवानघ । या श्र॒ुत्वा मुनयः प्रीता नैमिषारण्यवासिन:,निष्पाप युधिष्ठिर! यह मैंने धर्मयुक्त कथा कही है। इसे सुनकर नैमिषारण्यनिवासी मुनि बड़े प्रसन्न हुए थे
ହେ ନିଷ୍ପାପ! ଏହି କଥା ମୁଁ ତୁମକୁ ଧର୍ମାଶ୍ରିତ ଭାବେ କହିଛି। ଏହା ଶୁଣି ନୈମିଷାରଣ୍ୟବାସୀ ମୁନିମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ।
Verse 80
वीतशोकभयक्रोधा विपाप्मानस्तथैव च । श्रुत्वेमां तु कथां राजन् न भवन्तीह मानवा:,राजन्! इस कथाको सुनकर मनुष्य शोक, भय, क्रोध और पापसे रहित हो फिर इस संसारमें जन्म नहीं लेते हैं
ହେ ରାଜନ୍! ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଶୋକ, ଭୟ, କ୍ରୋଧ ଓ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ; ଏବଂ ପୁଣି ଏହି ଲୋକରେ ଜନ୍ମ ନେଇନଥାଏ।
Verse 81
युधिछिर उवाच कि तच्छौचं भवेद् येन विप्र: शुद्ध: सदा भवेद् | तदिच्छामि महाप्राज्ञ श्रोतुं धर्मभृतां वर
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ, ଧର୍ମଭୃତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହର୍ଷେ! କେଉଁ ଶୌଚ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣ ସଦା ଶୁଦ୍ଧ ରହେ? ମୁଁ ତାହା ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।
Verse 82
मार्कण्डेय उदाच वाक्शौचं कर्मशौचं च यच्च शौचं जलात्मकम् | त्रिभि: शौचैरुपेतो यः स स्वर्गी नात्र संशय:
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ଶୌଚ ତିନି ପ୍ରକାର—ବାକ୍ଶୌଚ (ବାଣୀର ପବିତ୍ରତା), କର୍ମଶୌଚ (କ୍ରିୟାର ପବିତ୍ରତା) ଏବଂ ଜଲାତ୍ମକ ଶୌଚ (ଜଳଦ୍ୱାରା ଦେହଶୁଦ୍ଧି)। ଯେ ଏହି ତିନି ଶୌଚରେ ଯୁକ୍ତ, ସେ ସ୍ୱର୍ଗର ଅଧିକାରୀ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 83
सायं प्रातश्न संध्यां यो ब्राह्मणो5भ्युपसेवते । प्रजपन् पावनीं देवीं गायत्रीं वेदमातरम्
ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପ୍ରାତଃ ଓ ସାୟଂ—ଉଭୟ ସନ୍ଧ୍ୟାକାଳରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ସନ୍ଧ୍ୟୋପାସନା କରେ ଏବଂ ବେଦମାତା, ପାବନୀ ଦେବୀ ଗାୟତ୍ରୀଙ୍କ ଜପ କରେ, ସେ ତାଙ୍କ କୃପାରେ ପରମ ପବିତ୍ର ଓ ନିଷ୍ପାପ ହୁଏ। ସେ ସମୁଦ୍ରପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ମଧ୍ୟ ଦାନରୂପେ ଗ୍ରହଣ କଲେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ସଙ୍କଟରେ ପଡ଼େ ନାହିଁ।
Verse 84
स तया पावितो देव्या ब्राह्मणो नष्टकिल्बिष: । न सीदेत् प्रतिगृह्लानो महीमपि ससागराम्
ସେହି ଦିବ୍ୟ ଦେବୀ (ଗାୟତ୍ରୀ) ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ରିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପାପମୁକ୍ତ ହୁଏ। ସେ ସମୁଦ୍ରପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ମଧ୍ୟ ଦାନରୂପେ ଗ୍ରହଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ସଙ୍କଟରେ ପଡ଼େ ନାହିଁ—କାରଣ ଶୁଚିବ୍ରତୀଙ୍କ ପାଇଁ ଦେବୀ ଗାୟତ୍ରୀଙ୍କ ପାବନ ଶକ୍ତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହାନ।
Verse 85
ये चास्य दारुणा: केचिद् ग्रहा: सूर्यादयो दिवि | ते चास्य सौम्या जायन्ते शिवा: शिवतरा: सदा
ଆକାଶରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆଦି ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର ହେଉଥାନ୍ତେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଗାୟତ୍ରୀ-ଜପର ପ୍ରଭାବରେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସଦା ସୌମ୍ୟ, ସୁଖଦ ଓ ପରମ ମଙ୍ଗଳକାରୀ ହୋଇଯାନ୍ତି।
Verse 86
सर्वे नानुगतं चैनं दारुणा: पिशिताशना: । घोररूपा महाकाया धर्षयन्ति द्विजोत्तमम्,भयंकर रूप और विशाल शरीरवाले, समस्त क्रूरकर्मा, मांसभक्षी राक्षस भी गायत्रीजपपरायण उस श्रेष्ठ द्विजपर आक्रमण नहीं कर सकते
ଭୟଙ୍କର ରୂପ ଓ ବିଶାଳ ଦେହଧାରୀ, କ୍ରୂରକର୍ମା, ମାଂସଭକ୍ଷୀ ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟ ଗାୟତ୍ରୀ-ଜପରେ ପରାୟଣ ସେହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 87
नाध्यापनाद् याजनाद् वा अन्यस्माद् वा प्रतिग्रहात् | दोषो भवति विप्राणां ज्वलिताग्निसमा द्विजा:
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପଢ଼ାଇବାରୁ, ଯଜ୍ଞ କରାଇବାରୁ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଭାବେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଦାନ ଗ୍ରହଣ କରିବାରୁ କୌଣସି ଦୋଷ ହୁଏ ନାହିଁ। ସନ୍ଧ୍ୟୋପାସନାରେ ରତ ଏମିତି ଦ୍ୱିଜମାନେ ଜ୍ୱଳିତ ଅଗ୍ନି ସମାନ ତେଜସ୍ବୀ ଓ ପାବନ; ତେଣୁ ଜୀବିକାଧର୍ମର ଏହି କର୍ମମାନେ ତାଙ୍କୁ କଲୁଷିତ କରେ ନାହିଁ।
Verse 88
दुर्वेदा वा सुवेदा वा प्राकृता: संस्कृतास्तथा । ब्राह्मणा नावमन्तव्या भस्मच्छन्ञा इवाग्नय:
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବେଦରେ ଅଳ୍ପଜ୍ଞ ହେଉନ୍ତୁ କି ସୁଜ୍ଞ, ସଦାଚାରରେ ସଂସ୍କୃତ ହେଉନ୍ତୁ କି ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ପରି ଅସଂସ୍କୃତ ଦିଶୁନ୍ତୁ—ତାଙ୍କୁ ଅବମାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କାରଣ ସେମାନେ ଖାକ ତଳେ ଲୁଚିଥିବା ଅଗ୍ନି ସମାନ।
Verse 89
यथा श्मशाने दीप्तौजा: पावको नैव दुष्यति । एवं विद्वानविद्दान् वा ब्राह्मणो दैवतं महत्
ଯେପରି ଶ୍ମଶାନରେ ମଧ୍ୟ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି ଦୂଷିତ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେପରି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜ୍ଞାନୀ ହେଉନ୍ତୁ କି ଅଜ୍ଞାନୀ—ତାଙ୍କୁ ମହା ଦେବତା ଭାବେ ମାନିବା ଉଚିତ୍।
Verse 90
प्राकारैश्न पुरद्वारैः प्रासादैश्व पृथग्विधै: । नगराणि न शोभन्ते हीनानि ब्राह्मणोत्तमै:
ପ୍ରାଚୀର, ନଗରଦ୍ୱାର ଓ ନାନାପ୍ରକାର ପ୍ରାସାଦ ଥିଲେ ମାତ୍ର ନଗର ଶୋଭିତ ହୁଏ ନାହିଁ; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନଥିଲେ ନଗରର ସତ୍ୟ ଶୋଭା ନାହିଁ।
Verse 91
वेदाढ्या वृत्तसम्पन्ना ज्ञानवन्तस्तपस्विन: । यत्र तिष्ठन्ति वै विप्रास्तन्नाम नगरं नूप,राजन! वेदज्ञ, सदाचारी, ज्ञानी और तपस्वी ब्राह्मण जहाँ निवास करते हों, उसीका नाम नगर है
ହେ ନୂପରାଜ! ଯେଉଁଠାରେ ବେଦସମୃଦ୍ଧ, ସଦାଚାରସମ୍ପନ୍ନ, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ତପସ୍ବୀ ବିପ୍ରମାନେ ବସନ୍ତି, ସେଠାକୁ ହିଁ ସତ୍ୟରେ ‘ନଗର’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 92
व्रजे वाप्यथवारण्ये यत्र सन्ति बहुश्रुता: । तत् तन्नगरमित्याहु: पार्थ तीर्थ च तद् भवेत्
ହେ କୁନ୍ତୀନନ୍ଦନ ପାର୍ଥ! ଗୋପବସତି ହେଉ କି ଅରଣ୍ୟ—ଯେଉଁଠାରେ ବହୁଶ୍ରୁତ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ରହନ୍ତି, ସେଠାକୁ ‘ନଗର’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ସେହି ସ୍ଥାନ ତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।
Verse 93
रक्षितारं च राजानं ब्राह्मणं च तपस्विनम् । अभिगम्याभिपूज्याथ सद्यः पापात् प्रमुच्यते
ପ୍ରଜାକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ରାଜା ଓ ତପସ୍ବୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ଯଥାବିଧି ସେବା-ପୂଜା କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 94
पुण्यतीर्थाभिषेकं च पवित्राणां च कीर्तनम् । सद्धिः सम्भाषणं चैव प्रशस्तं कीर्त्यते बुधै:
ପୁଣ୍ୟତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ, ପବିତ୍ର ମନ୍ତ୍ରର କୀର୍ତ୍ତନ, ଏବଂ ସଜ୍ଜନମାନଙ୍କ ସହ ଆଦରପୂର୍ବକ ସମ୍ଭାଷଣ—ଏ ସବୁକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଉତ୍ତମ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରିଛନ୍ତି।
Verse 95
साधुसज्भरमपूतेन वाक्सुभाषितवारिणा | पवित्रीकृतमात्मानं सन््तो मन्यन्ति नित्यश:,सत्संगसे पवित्र किये हुए वाणीके सुन्दर सम्भाषणरूप जलसे अभिकषिक्त श्रेष्ठ पुरुष अपनेको सदा पवित्र हुआ मानते हैं
ସତ୍ସଙ୍ଗରେ ପବିତ୍ର ହୋଇଥିବା, କଳୁଷହୀନ ସୁଭାଷିତ-ରୂପ ଜଳ ସଦୃଶ ବାଣୀରେ ଅଭିଷିକ୍ତ ହୋଇ ସଜ୍ଜନମାନେ ନିଜକୁ ସଦା ପବିତ୍ର ମନେ କରନ୍ତି।
Verse 96
त्रिदण्डधारणं मौनं जटाभारो5थ मुण्डनम् । वल्कलाजिनसंचवेष्ट ब्रतचर्याभिषेचनम्
ତ୍ରିଦଣ୍ଡ ଧାରଣ, ମୌନ ପାଳନ, ଜଟାର ଭାର ବହନ କିମ୍ବା ମୁଣ୍ଡନ, ବଲ୍କଳ ଓ ମୃଗଚର୍ମ ପରିଧାନ, ବ୍ରତଚର୍ଯ୍ୟା ଓ ସ୍ନାନ—ଏସବୁ ବାହ୍ୟ ଆଚରଣ।
Verse 97
अग्निहोत्रं वने वास: शरीरपरिशोषणम् | सर्वाण्येतानि मिथ्या स्युर्यदि भावो न निर्मल:
ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର, ବନବାସ, ଏବଂ ଶରୀରକୁ ଶୋଷାଇବା—ଯଦି ଭାବ ନିର୍ମଳ ନୁହେଁ, ତେବେ ଏ ସବୁ ମିଥ୍ୟା ହୁଏ।
Verse 98
न दुष्करमनाशि त्वं सुकरं हाशनं विना । विशुद्धि चक्षुरादीनां षण्णामिन्द्रियगामिनाम्
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ଯେ ଭୋଜନ କରେନାହିଁ, ତାହା ପାଇଁ କିଛି ଦୁଷ୍କର ନୁହେଁ; ସାଧାରଣତଃ କଠିନ ଯାହା, ଅଶନ ବିନା ସେହିଟି ମଧ୍ୟ ସୁକର ହୁଏ। ଏହି ସଂଯମରେ ଚକ୍ଷୁ ଆଦି ଛଅ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ବଶରେ ଆସେ।
Verse 99
ये पापानि न कुर्वन्ति मनोवाक्कर्मबुद्धिभि: । ते तपन्ति महात्मानो न शरीरस्य शोषणम्
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ମନ, ବାଣୀ, କର୍ମ ଓ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଯେ ପାପ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ହିଁ ମହାତ୍ମା, ସେମାନେ ହିଁ ସତ୍ୟ ତପସ୍ବୀ। କେବଳ ଶରୀରକୁ ଶୁଷ୍କ କରିଦେବା ତପ ନୁହେଁ।
Verse 100
न ज्ञातिभ्यो दया यस्य शुक्लदेहोडविकल्मष: । हिंसा सा तपसस्तस्य नानाशित्वं तप: स्मृतम्
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ଯେ ବ୍ରତ-ଉପବାସ ଆଦିରେ ଦେହକୁ ବାହ୍ୟତଃ ଶୁଦ୍ଧ କରିଛି ଏବଂ ନାନା ପ୍ରକାର ପାପକର୍ମ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରେ, କିନ୍ତୁ ନିଜ ଜ୍ଞାତି-କୁଟୁମ୍ବୀଙ୍କ ପ୍ରତି ଯାହାର ହୃଦୟରେ ଦୟା ଜାଗେ ନାହିଁ—ତାହାର ସେଇ କଠୋରତା ହିଂସା ହୋଇ ତାଙ୍କର ତପକୁ ନାଶ କରେ। କେବଳ ଭୋଜନ ଛାଡ଼ିଦେବାକୁ ତପ କୁହାଯାଏ ନାହିଁ।
Verse 101
तिष्ठन् गृहे चैव मुनिर्नित्यं शुचिरलंकृत: । यावज्जीवं दयावांश्व सर्वपापै: प्रमुच्यते
ଯେ ନିତ୍ୟ ଘରେ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ରଭାବରେ ରହେ, ସଦ୍ଗୁଣରେ ଭୂଷିତ ଥାଏ ଏବଂ ଜୀବନଭର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ଦୟା ରଖେ—ତାକୁ ମୁନି ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 102
न हि पापानि कर्माणि शुद्धयबन्त्यनशनादिभि: । सीदत्यनशनादेव मांसशोणितलेपन:
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ପାପକର୍ମ କେବଳ ଉପବାସ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯେ ମାଂସ ଓ ରକ୍ତରେ ଲିପ୍ତ, ସେ ଉପବାସରେ କେବଳ କ୍ଷୟ ପାଏ।
Verse 103
भोजन छोड़ने आदिसे पापकर्मोंका शोधन हो जाता हो, ऐसी बात नहीं है। हाँ, भोजन त्याग देनेसे यह रक्त-मांससे लिपा हुआ शरीर अवश्य क्षीण हो जाता है ।।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— କେବଳ ଭୋଜନ ଛାଡ଼ିଦେଲେ ପାପକର୍ମର ଶୋଧନ ହୋଇଯାଏ—ଏହା ନୁହେଁ। ଭୋଜନତ୍ୟାଗରେ ରକ୍ତ-ମାଂସରେ ଲିପ୍ତ ଏହି ଦେହ ମାତ୍ର ନିଶ୍ଚୟ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ। ଶାସ୍ତ୍ରବିହିତ ନୁହେଁ ଏମିତି କର୍ମ କଲେ ଫଳ ହେଉଛି କେବଳ କ୍ଲେଶ; ତାହାରେ ପାପ ନାଶ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏବଂ ଭାବଶୂନ୍ୟ—ଅର୍ଥାତ୍ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଶୁଦ୍ଧ ସଙ୍କଳ୍ପ ହୀନ—ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ କର୍ମକୁ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଆଦି ପବିତ୍ର କ୍ରିୟାମାନେ ମଧ୍ୟ ଦଗ୍ଧ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 104
पुण्यादेव प्रव्रजन्ति शुद्धयन्त्यमशनानि च । न मूलफलभभक्षित्वान्न मौनान्नानिलाशनात्
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ପୁଣ୍ୟବଳରୁ ହିଁ ମନୁଷ୍ୟ ସତ୍ୟରେ ପ୍ରବ୍ରଜ୍ୟା (ସନ୍ନ୍ୟାସ) ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଉପବାସ ମଧ୍ୟ ପୁଣ୍ୟରୁ—ଅର୍ଥାତ୍ ନିଷ୍କାମ ଭାବରୁ—ହିଁ ଶୁଦ୍ଧିକାରକ ହୁଏ। କେବଳ ମୂଳ-ଫଳ ଭକ୍ଷଣରୁ, କେବଳ ମୌନରୁ, କିମ୍ବା ‘ବାୟୁ-ଆହାର’ରୁ ଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ ନାହିଁ। ଅନ୍ତଃଶୁଦ୍ଧି ଓ ନିଷ୍କାମ ସଙ୍କଳ୍ପ ବିନା ବାହ୍ୟ ତପ ନିଜେ ଶୋଧନ କରେ ନାହିଁ।
Verse 105
शिरसो मुण्डनाद् वापि न स्थानकुटिकासनात् । न जटाधारणाद्ू वापि न तु स्थण्डिलशय्यया
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ଶିର ମୁଣ୍ଡନ କଲେ ନୁହେଁ, ଏକ ସ୍ଥାନରେ କୁଟିର କରି ରହିଲେ ନୁହେଁ, ଜଟା ଧାରଣ କଲେ ନୁହେଁ, କିମ୍ବା ଖାଲି ଭୂମିରେ ଶୋଇଲେ ନୁହେଁ—ମନୁଷ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ। ଅନ୍ତଃଶୁଦ୍ଧିରୁ ଜନ୍ମିତ ପୁଣ୍ୟବଳରେ ହିଁ ଉତ୍ତମ ଗତି ମିଳେ।
Verse 106
नित्यं हनशनादू् वापि नाग्निशुश्रूषणादपि । न चोदकप्रवेशेन न च क्ष्माशयनादपि
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ନିତ୍ୟ ଉପବାସ କଲେ ନୁହେଁ, ଅଗ୍ନିସେବା କଲେ ନୁହେଁ, ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ (ଡୁବିବା/ସ୍ନାନ) କଲେ ନୁହେଁ, ଏବଂ ଭୂମିଶୟନ କଲେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ—ମନୁଷ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ। ଅନ୍ତଃପୁଣ୍ୟ ଓ ନିଷ୍କାମ ସଙ୍କଳ୍ପ ବିନା ବାହ୍ୟ ତପ ମାତ୍ର ଶୋଧନ କରେ ନାହିଁ।
Verse 107
ज्ञानेन कर्मणा वापि जरामरणमेव च । व्याधयश्र प्रहीयन्ते प्राप्यते चोत्तमं पदम्,तत्त्वज्ञान या सत्कर्मसे ही जरा, मृत्यु तथा रोगोंका नाश होता है और उत्तम पद (मुक्ति)-की प्राप्ति होती है
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନରେ କିମ୍ବା ସତ୍କର୍ମରେ ଜରା, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ରୋଗ ନାଶ ପାଉଛି; ଏବଂ ଉତ୍ତମ ପଦ—ମୋକ୍ଷ—ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 108
बीजानि हाग्निदग्धानि न रोहन्ति पुनर्यथा । ज्ञानदग्धैस्तथा क्लेशैरनत्मा संयुज्यते पुन:
ଯେପରି ଅଗ୍ନିଦଗ୍ଧ ବୀଜ ପୁନର୍ବାର ଅଙ୍କୁରିତ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେପରି ଜ୍ଞାନଦ୍ୱାରା ଅବିଦ୍ୟା ଆଦି କ୍ଲେଶ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଅନାତ୍ମା (ମନ-ଦେହ-ସମୁଦାୟ) ସେମାନଙ୍କ ସହ ପୁନଃ ସଂଯୁକ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 109
आत्मना विप्रहीणानि काष्ठकुड्योपमानि च । विनश्यन्ति न संदेह: फेनानीव महार्णवे
ଆତ୍ମାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଲୋକ କାଠର ଦେଵାଳ ପରି ନିଃସାର; ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ, ସେମାନେ ନଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି—ମହାସାଗରର ଫେନ ପରି ଲୟ ହୋଇଯାନ୍ତି।
Verse 110
जीवात्मासे परित्यक्त होनेपर सारे शरीर काठ और दीवारकी भाँति जडवत् होकर महासागरमें उठे हुए फेनोंकी तरह नष्ट हो जाते हैं, इसमें संशय नहीं है ।।
ଜୀବାତ୍ମା ପରିତ୍ୟକ୍ତ ହେଲେ ଶରୀର କାଠ ଓ ଦେଵାଳ ପରି ଜଡ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ମହାସାଗରରେ ଉଠୁଥିବା ଫେନ ପରି ନଷ୍ଟ ହୁଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଯଦି ଗୋଟିଏ ଶ୍ଲୋକ କିମ୍ବା ଅର୍ଧଶ୍ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ହୃଦୟ-ଗୁହାରେ ନିହିତ ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ଜଣାଯାଏ, ତେବେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଶାସ୍ତ୍ରର ବିସ୍ତୃତ ଅଧ୍ୟୟନର ପ୍ରୟୋଜନ ସିଦ୍ଧ ହୋଇଯାଏ।
Verse 111
द्वयक्षरादभिसंधाय केचिच्छलोकपदाड्कितै: । शतैरन्यै: सहसैश्न प्रत्ययो मोक्षलक्षणम्
କେହି କେବଳ ଦୁଇ ଅକ୍ଷରର ଉଚ୍ଚାରଣରେ ମନ ନିବେଶ କରି ପରମତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣନ୍ତି; ଆଉ କେହି ଶ୍ଲୋକ ଓ ପଦରେ ଚିହ୍ନିତ ଶତ-ସହସ୍ର ଶାସ୍ତ୍ରବାକ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ସ୍ୱରୂପକୁ ବୁଝନ୍ତି। ଯେପରି ହେଉ—ଦୃଢ ବୋଧ, ଅନ୍ତଃପ୍ରତ୍ୟୟ ହିଁ ମୋକ୍ଷର ଲକ୍ଷଣ।
Verse 112
नायं लोको<स्ति न परो न सुखं संशयात्मन: । ऊचुर्ज्ञनिविदो वृद्धा: प्रत्ययो मोक्षलक्षणम्
ଯାହାର ମନ ସନ୍ଦେହରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ତାହା ପାଇଁ ନ ଏହି ଲୋକ, ନ ପରଲୋକ, ନ ସୁଖ। ବୃଦ୍ଧ ଓ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି—ଦୃଢ ଅନ୍ତଃପ୍ରତ୍ୟୟ ହିଁ ମୋକ୍ଷର ଲକ୍ଷଣ।
Verse 113
विदितार्थस्तु वेदानां परिवेद प्रयोजनम् । उद्विजेत् स तु वेदेभ्यो दावाग्नेरिव मानव:
ମଣିଷ ଯେତେବେଳେ ବେଦମାନଙ୍କର ସତ୍ୟ ଅର୍ଥ ଓ ପ୍ରକୃତ ପ୍ରୟୋଜନକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଣିନେଇଥାଏ, ସେ ବେଦଜ୍ଞ ବ୍ୟକ୍ତି କେବଳ କର୍ମବିଧାନକାରୀ ବେଦଭାଗରୁ ଲୋକେ ଦାବାନଳରୁ ଯେପରି ହଟିଯାନ୍ତି ସେପରି ଉପରତ ହୋଇଯାଏ।
Verse 114
शुष्क॑ तर्क परित्यज्य आश्रयस्व श्रुति स्मृतिम् एकाक्षराभिसम्बद्धं तत्त्वं हेतुभिरिच्छसि । बुद्धिर्न तस्य सिद्धयेत साधनस्य विपर्ययात्
ଶୁଷ୍କ ତର୍କକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି ଶ୍ରୁତି ଓ ସ୍ମୃତିର ଆଶ୍ରୟ ନିଅ। ଯଦି ଏକାକ୍ଷର ‘ଓଁ’ ସହ ସମ୍ବଦ୍ଧ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଯୁକ୍ତିସହ ଓ ନିଃସନ୍ଦେହ ଭାବେ ବୁଝିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ତେବେ ଜାଣ—ଯଥୋଚିତ ସାଧନ ଗ୍ରହଣ ନ କଲେ ବୁଦ୍ଧି ସେହି ତତ୍ତ୍ୱର ନିଶ୍ଚୟକୁ ପହଞ୍ଚିପାରେ ନାହିଁ।
Verse 115
वेदपूर्व वेदितव्यं प्रयत्नात् तत् वै वेदस्तस्य वेद: शरीरम् । वेदस्तत्त्वं तत्समासोपलब्धौ क्लीबस्त्वात्मा ततू स वेद्यस्य वेद्यम्
ଯାହା ବେଦାଧାରିତ, ତାହାକୁ ପ୍ରୟତ୍ନପୂର୍ବକ ଜାଣିବା ଉଚିତ—ସେଇ ହିଁ ପ୍ରକୃତ ‘ବେଦ’। ଯେ ସତ୍ୟସାରେ ଜାଣେ, ତାହା ପାଇଁ ବେଦ ନିଜେ ଜ୍ଞାନର ଶରୀର (ଆଧାର) ହୋଇଯାଏ। ସଂକ୍ଷେପ-ସାରରେ ଧରିପାରିଲେ ତାହାର ତତ୍ତ୍ୱ ଉପଲବ୍ଧ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମା ଯେତେବେଳେ ଭିତରୁ ଦୁର୍ବଳ ଓ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଜାଣିବାଯୋଗ୍ୟ ମଧ୍ୟ କେବଳ ‘ଜ୍ଞେୟ’ ହୋଇ ରହିଯାଏ—ଅନୁଭବସିଦ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 116
इसलिये जाननेयोग्य परमात्मतत्त्वका ज्ञान वेदोंके द्वारा ही यत्नपूर्वक प्राप्त करना चाहिये; क्योंकि वह परमात्मतत्त्व वेदस्वरूप है। वेद उसका शरीर है। उस परमात्मतत्त्वको सहजभावसे प्राप्त करानेमें वेद हेतु है। यह जीवात्मा स्वयं समर्थ नहीं है; क्योंकि वह तत्त्व वेद्यका भी वेद्य है
ଏହିପରି ଜ୍ଞେୟ ପରମାତ୍ମ-ତତ୍ତ୍ୱର ଜ୍ଞାନ ପ୍ରୟତ୍ନପୂର୍ବକ କେବଳ ବେଦମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା ଉଚିତ; କାରଣ ସେହି ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ବେଦସ୍ୱରୂପ, ଏବଂ ବେଦ ତାହାର ଶରୀର ସଦୃଶ—ସହଜ ପ୍ରାପ୍ତିର ଉପାୟ। ଜୀବାତ୍ମା ନିଜେ ନିଜେ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ; କାରଣ ସେହି ତତ୍ତ୍ୱ ଅତିଗହନ—ଜ୍ଞେୟର ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞେୟ। ବେଦ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଆୟୁ ଓ କର୍ମର ଆଶୀର୍ବାଦ-ଫଳ ମଧ୍ୟ କହେ; ସେହି ନିୟମାନୁସାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ଲୋକରେ ଦେହଧାରୀମାନଙ୍କ ପ୍ରଭାବ ଓ ଭାଗ୍ୟ ଫଳିତ ହୁଏ।
Verse 117
इन्द्रियाणां प्रसादेन तदेतत् परिवर्जयेत् । तस्मादनशनं दिव्यं निरुद्धेन्द्रियगोचरम्
ଏହିପରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ପ୍ରସାଦ (ଶୁଦ୍ଧି) ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ ଏହି ବିଷୟଭୋଗକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିର୍ମଳ ହୋଇ ନିରୋଧିତ ହେଲେ ଯେ ‘ଅନଶନ’—ଅର୍ଥାତ୍ ବିଷୟର ଅଗ୍ରହଣ—ହୁଏ, ସେହିଟି ଦିବ୍ୟ।
Verse 118
तपसा स्वर्गगमनं भोगो दानेन जायते | ज्ञानेन मोक्षो विज्ञेयस्तीर्थस्नानादघक्षय:
ତପସ୍ୟାରେ ସ୍ୱର୍ଗଗମନ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ; ଦାନରେ ଭୋଗସୁଖ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଜ୍ଞାନରେ ମୋକ୍ଷ ଲଭ୍ୟ—ଏହା ଜାଣିବା ଉଚିତ; ତୀର୍ଥସ୍ନାନରେ ପାପକ୍ଷୟ ହୁଏ।
Verse 119
वैशम्पायन उवाच एवमुक्तस्तु राजेन्द्र प्रत्युवाच महायशा: । भगवन् श्रोतुमिच्छामि प्रधानविधिमुत्तमम्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ଏଭଳି କହାଯାଇଥିବା ପରେ ମହାଯଶସ୍ବୀ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଉତ୍ତର ଦେଲେ—‘ଭଗବନ୍! ଏବେ ମୁଁ ଦାନକ୍ରିୟାର ପ୍ରଧାନ ଓ ଉତ୍ତମ ବିଧି ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।’
Verse 120
मार्कण्डेय उवाच यत् त्वमिच्छसि राजेन्द्र दानधर्म युधिष्ठिर । इष्ट चेद॑ं सदा महूं राजन् गौरवतस्तथा
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ତୁମେ ମୋ ପାଖରୁ ଯେ ଦାନଧର୍ମ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛ, ସେହି ଧର୍ମ ତାହାର ଗୌରବ ଓ ମାନ୍ୟତାର କାରଣରୁ, ହେ ରାଜନ, ମୋତେ ସଦା ପ୍ରିୟ।
Verse 121
शृणु दानरहस्यानि श्रुतिस्मृत्युदितानि च । छायायां करिण: श्राद्ध तत् कर्णपरिवीजिते । दश कल्पायुतानीह न क्षीयेत युधिछ्िर
ଶ୍ରୁତି ଓ ସ୍ମୃତିରେ କହାଯାଇଥିବା ଦାନର ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣ। ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ହାତୀର ଛାୟାରେ—ଯେଉଁଠି ତାହାର କାନ ହଲିଲେ ପବନ-ପଖାଳା ପରି ଅନୁଭବ ହୁଏ—ସେଠାରେ କରାଯାଇଥିବା ଶ୍ରାଦ୍ଧର ପୁଣ୍ୟ ଏଠାରେ ଦଶ କଳ୍ପାୟୁତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 122
जीवनाय समाक्तलिन्नं वसु दत्त्वा महीयते । वैश्यं तु वासयेद् यस्तु सर्वयज्ञै: स इष्टवान्
ଯେ ଅନ୍ୟର ଜୀବନଧାରଣ ପାଇଁ ଧନ ଦାନ କରେ, ସେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ। ଏବଂ ଯେ ଜଣେ ବୈଶ୍ୟକୁ ବାସସ୍ଥାନ ଓ ଆଶ୍ରୟ ଦେଇଥାଏ, ସେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ କରିଥିବା ପରି ଗଣ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 123
जो जीविकाके लिये राँधा हुआ अन्नका दान करता है, वह स्वर्गलोकमें प्रतिष्ठित होता है। जो आश्रयकी खोज करनेवाले राहगीर-अतिथिको ठहरनेके लिये जगह दे वह सम्पूर्ण यज्ञोंका अनुष्ठान पूर्ण कर लेता है ।।
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ— ଯେ ଜୀବିକାର୍ଥେ ପାକା ଅନ୍ନ ଦାନ କରେ, ସେ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ଏବଂ ଯେ ଆଶ୍ରୟ ଖୋଜୁଥିବା ପଥିକ-ଅତିଥିକୁ ରହିବା ସ୍ଥାନ ଦିଏ, ସେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଅନୁଷ୍ଠାନ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଥାଏ। ଯେପରି ଭାରେ ଭରା ନୌକା ପ୍ରତିସ୍ରୋତରେ ମଧ୍ୟ ଆଗକୁ ବହିଯାଏ, ସେପରି ଅତିଥ୍ୟ ଓ ଅନ୍ନଦାନର ପୁଣ୍ୟବଳରେ ସେ ମହାପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ॥
Verse 124
विप्लवे विप्रदत्तानि दधिमस्त्वक्षयाणि च । पूर्वकी ओर बहनेवाली नदीका प्रवाह जहाँ पश्चिमकी ओर मुड़ गया हो
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ— ବିପ୍ଲବକାଳରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦହି, ଛାଛ ଆଦି ଦାନ ଅକ୍ଷୟ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁଠି ପୂର୍ବମୁଖୀ ନଦୀପ୍ରବାହ ପଶ୍ଚିମମୁଖୀ ହୋଇ ମୁହଁ ଫେରାଏ, ସେଠା ‘ପ୍ରତିସ୍ରୋତ’ ତୀର୍ଥ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ସେଠାରେ ଉତ୍ତମ ଅଶ୍ୱଦାନ ଅକ୍ଷୟ ପୁଣ୍ୟ ଦିଏ। ଅନ୍ନ ପାଇଁ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ଅତିଥିରୂପ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଭୋଜନରେ ତୃପ୍ତ କଲେ ତାହା ମଧ୍ୟ ଅକ୍ଷୟ ପୁଣ୍ୟର କାରଣ। ନଦୀମାନଙ୍କ ମହାପ୍ରବାହରେ ଗ୍ରହଣକାଳେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦିଆ ଦଧିମଣ୍ଡ ଓ ପୂର୍ବୋକ୍ତ ଦାନ ଅକ୍ଷୟ ପୁଣ୍ୟ ଦିଏ; ଏବଂ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିବା ପୁରୁଷ ମହାପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ପର୍ବଦିନର ଦାନ ଦ୍ୱିଗୁଣ, ଋତୁଆରମ୍ଭର ଦାନ ଦଶଗୁଣ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ; ଉତ୍ତରାୟଣ-ଦକ୍ଷିଣାୟଣ ଆରମ୍ଭ, ବିଷୁବଯୋଗ, ମିଥୁନ-କନ୍ୟା-ଧନୁ-ମୀନ ସଂକ୍ରାନ୍ତି ଓ ଚନ୍ଦ୍ର-ସୂର୍ଯ୍ୟଗ୍ରହଣରେ ଦିଆ ଦାନ ଅକ୍ଷୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ॥
Verse 125
अयने विषुवे चैव षडशीतिमुखेषु च । चन्द्रसूयोपरागे च दत्तमक्षयमुच्यते
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ— ଅୟନାରମ୍ଭ (ଉତ୍ତରାୟଣ-ଦକ୍ଷିଣାୟଣ), ବିଷୁବଯୋଗ, ଷଡଶୀତିମୁଖ ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରଗ୍ରହଣ-ସୂର୍ଯ୍ୟଗ୍ରହଣରେ ଦିଆ ଦାନ ଅକ୍ଷୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପର୍ବଦିନର ଦାନ ଦ୍ୱିଗୁଣ, ଋତୁଆରମ୍ଭର ଦାନ ଦଶଗୁଣ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ; ଉତ୍ତରାୟଣ କିମ୍ବା ଦକ୍ଷିଣାୟଣ ଆରମ୍ଭ, ବିଷୁବଯୋଗ, ମିଥୁନ-କନ୍ୟା-ଧନୁ-ମୀନ ସଂକ୍ରାନ୍ତି ଓ ଚନ୍ଦ୍ର-ସୂର୍ଯ୍ୟଗ୍ରହଣ ସମୟର ଦାନ ଅକ୍ଷୟ ମନାଯାଏ॥
Verse 126
ऋतुषु दशगुणं वदन्ति दत्तं शतगुणमृत्वयनादिदषु ध्रुवम् । भवति सहस्रगुणं दिनस्य राहो- विंषुवति चाक्षयमश्लुते फलम्
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ— ଋତୁଆରମ୍ଭରେ ଦିଆ ଦାନ ଦଶଗୁଣ ପୁଣ୍ୟ ଦିଏ; ଅୟନ ଆଦି ପବିତ୍ର ସନ୍ଧିଦିନର ଦାନ ନିଶ୍ଚୟ ଶତଗୁଣ ଫଳ ଦିଏ। ରାହୁଦିନ—ଅର୍ଥାତ୍ ଗ୍ରହଣଦିନ—ଦିଆ ଦାନ ସହସ୍ରଗୁଣ ଫଳଦାୟକ; ଏବଂ ବିଷୁବଯୋଗରେ ଦିଆ ଦାନ ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ପ୍ରଦାନ କରେ॥
Verse 127
नाभूमिदो भूमिमश्राति राजन् नायानदो यानमारुह्य याति । यान् यान् कामानू ब्राह्मुणे भ्यो ददाति तांसतान् कामान् जायमान: स भुड्क्ते
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ— ହେ ରାଜନ! ଯେ ଭୂମିଦାନ କରିନାହିଁ, ସେ ପରଲୋକରେ ପୃଥିବୀର ଭୋଗ ପାଉନାହିଁ; ଏବଂ ଯେ ଯାନଦାନ କରିନାହିଁ, ସେ ସେଠାରେ ଯାନରେ ଆରୋହଣ କରି ଯାଇପାରେନାହିଁ। ଏହି ଜନ୍ମରେ ମଣିଷ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଯେ ଯେ କାମ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଦାନ କରେ, ପୁନର୍ଜନ୍ମରେ ସେ ସେହି ସେହି ଭୋଗକୁ ପାଇ ଭୋଗ କରେ॥
Verse 128
अग्नेरपत्यं प्रथम सुवर्ण भूर्वैष्णवी सूर्यसुताश्च॒ गाव: । लोकास्त्रयस्तेन भवन्ति दत्ता यः काज्चनं गाश्न महीं च दद्यात्
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଗ୍ନିର ପ୍ରଥମ ସନ୍ତାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ପୃଥିବୀ ବୈଷ୍ଣବୀ (ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର), ଏବଂ ଗାଈମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କନ୍ୟା ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ତେଣୁ ଯେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ଗାଈ ଓ ଭୂମି ଦାନ କରେ, ସେ ଯେନ ତିନି ଲୋକ ଦାନ କଲା ଭଳି ହୁଏ।
Verse 129
सुवर्ण अग्निकी प्रथम संतान है। भूमि भगवान् विष्णुकी पत्नी है तथा गौएँ भगवान् सूर्यकी कन्याएँ हैं, अतः जो कोई सुवर्ण, गौ और पृथ्वीका दान करता है, उसके द्वारा तीनों लोकोंका दान सम्पन्न हो जाता है ।।
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଗ୍ନିର ପ୍ରଥମ ସନ୍ତାନ; ପୃଥିବୀ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସହଧର୍ମିଣୀ, ଏବଂ ଗାଈମାନେ ଭଗବାନ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କନ୍ୟା। ତେଣୁ ଯେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ଗାଈ ଓ ଭୂମି ଦାନ କରେ, ସେ ଯେନ ତ୍ରିଲୋକ ଦାନ କଲା। ନିଶ୍ଚୟ, ତ୍ରିଲୋକରେ ଦାନଠାରୁ ଅଧିକ ଶାଶ୍ୱତ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ କର୍ମ କେବେ ହୋଇନାହିଁ—ଏବେ କିପରି ହେବ? ଏହିହେତୁ ବିଶିଷ୍ଟବୁଦ୍ଧିମାନେ ଦାନକୁ ହିଁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ପୁଣ୍ୟକର୍ମ ବୋଲି କହନ୍ତି।
Verse 199
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपवके अन्तर्गत मार्कण्डेयसमास्यापर्वमें इन्द्रहुम्नोपाख्यानविषयक एक सौ निन्यानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ବନପର୍ବ ଅନ୍ତର୍ଗତ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ-ସମାସ୍ୟାପର୍ବରେ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନୋପାଖ୍ୟାନ-ବିଷୟକ ଏକଶ ନିରାନବେଁତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 200
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि दानमाहात्म्ये द्विशततमो<5ध्याय:
ଇତି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ବନପର୍ବରେ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ-ସମାସ୍ୟାପର୍ବ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦାନମାହାତ୍ମ୍ୟ ବିଷୟକ ଦ୍ୱିଶତତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
Verse 233
प्रयच्छन्ति तु ये राजन् नोपसर्पन्ति ते समम् | इसलिये तुम सभी उपायोंसे अतिथियोंको भोजन देनेका प्रयत्न करो। राजन्! जो लोग अतिथिको चरण धोनेके लिये जल
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍, ଯେମାନେ ଅତିଥିଙ୍କୁ ଦାନ କରନ୍ତି ସେମାନେ ଦାନ ନକରୁଥିବାମାନଙ୍କ ସମାନ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ତେଣୁ ସମସ୍ତ ଉପାୟରେ ଅତିଥିମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଦେବାକୁ ପ୍ରୟତ୍ନ କର। ହେ ରାଜନ୍! ଯେମାନେ ଅତିଥିଙ୍କୁ ପାଦ ଧୋଇବା ପାଇଁ ଜଳ, ପାଦରେ ଲଗାଇବା ପାଇଁ ତେଲ, ଆଲୋକ ପାଇଁ ଦୀପ, ଭୋଜନ ପାଇଁ ଅନ୍ନ ଏବଂ ରହିବା ପାଇଁ ସ୍ଥାନ ଦିଅନ୍ତି, ସେମାନେ କେବେ ଯମର ଧାମକୁ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 296
न तारयति दातार ब्राह्मणं नैव नैव तु । एक गौ एक ही ब्राह्मणको देनी चाहिये; बहुतोंको कभी नहीं (क्योंकि एक ही गौ यदि बहुतोंको दी गयी
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ଏପରି ଦାନ ଦାତାକୁ ନୁହେଁ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗ୍ରହୀତାକୁ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ—କାହାକୁ ମଧ୍ୟ ପାର କରାଏ ନାହିଁ; କେବେ ନୁହେଁ। ଗୋଟିଏ ଗାଈ ଗୋଟିଏ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ, ଅନେକଙ୍କୁ ନୁହେଁ; କାରଣ ଦାନର ଗାଈ ବିକ୍ରି କରି ତାହାର ମୂଲ୍ୟ ବାଣ୍ଟିଲେ ଦାନର ପବିତ୍ରତା ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ଦାନଗାଈ ବିକ୍ରି ହେଲେ ଦାତାଙ୍କ ତିନି ପିଢ଼ିକୁ ହାନି ହୁଏ; ସେ ନ ଦାତାକୁ ତାରେ, ନ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ।
Verse 303
सुवर्णानां शतं तेन दत्त भवति शाश्वतम् । जो उत्तम वर्णवाले विशुद्ध ब्राह्मणको सुवर्ण-दान करता है उसे निरन्तर सौ स्वर्णमुद्राओंके दानका फल प्राप्त होता है
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ସେହି କର୍ମଦ୍ୱାରା ଶତ ସୁବର୍ଣ୍ଣଦାନର ଫଳ ଶାଶ୍ୱତ ହୁଏ। ଯେ ଉତ୍ତମ ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ଶୁଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦାନ କରେ, ସେ ନିରନ୍ତର ଶତ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୁଦ୍ରା ଦାନ ସମାନ ସ୍ଥାୟୀ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରେ।
Verse 316
स निस्तरति दुर्गाणि स्वर्गलोक॑ च गच्छति । जो लोग कंधेपर जुआ उठानेमें समर्थ बलवान बैल ब्राह्मणोंको दान करते हैं, वे दुःख और संकटोंसे पार होकर स्वर्गलोकमें जाते हैं
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ସେ ଦୁର୍ଗମ ସଙ୍କଟ ଅତିକ୍ରମ କରି ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ଯାଏ। ଯେମାନେ କାନ୍ଧରେ ଜୁଆ ବହିବାକୁ ସମର୍ଥ ବଳବାନ ବଳଦକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୁଃଖ ଓ ବିପଦ ଟପି ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
Verse 326
दातारं हानुगच्छन्ति सर्वे कामाभिवाज्छिता: । जो दिद्वान् ब्राह्मणको भूमिदान करता है, उस दाताके पास सभी मनोवाजञ्छित भोग स्वतः आ जाते हैं
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ଦାତାଙ୍କୁ ଅନୁସରି ସମସ୍ତ ଅଭିଲଷିତ କାମନା ଆସେ। ଯେ ଜ୍ଞାନୀ ଦାତା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୂମିଦାନ କରେ, ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ସମସ୍ତ ମନୋବାଞ୍ଛିତ ଭୋଗ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ସ୍ୱୟଂ ଆସି ପହଞ୍ଚେ।
Verse 343
अन्नदातृसम: सो<पि कीर््यते नात्र संशय: । यदि कोई रास्तेके थके-माँदे
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ସେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ନଦାତା ସମାନ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ପଥରେ କ୍ଲାନ୍ତ, କୃଶ, ଧୂଳିଲଗା ପାଦ ସହ, କ୍ଷୁଧା-ତୃଷାରେ ପୀଡ଼ିତ ଯାତ୍ରୀ ଯଦି ପଚାରେ—“ଏଠାରେ କିଏ ଅନ୍ନ ଦେବେ?” ତେବେ ଯେ ଜ୍ଞାନୀ ତାକୁ ଯେଉଁଠାରେ ଅନ୍ନ ମିଳିପାରିବ ସେଠାକୁ ଦେଖାଇ ଦିଏ, ସେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ନଦାତା ସମାନ ମନାଯାଏ।
Verse 353
न हीदृशं पुण्यफलं विचित्रमिह विद्यते । अतः युधिष्ठिर! तुम सारे दानोंको छोड़कर केवल अन्नदान करते रहो। इस संसारमें अन्नदानके समान विचित्र एवं पुण्यदायक दूसरा कोई दान नहीं है
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ଏହି ସଂସାରରେ ଏପରି ଅଦ୍ଭୁତ ପୁଣ୍ୟଫଳ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନାହିଁ। ତେଣୁ, ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦାନକୁ ଛାଡ଼ି କେବଳ ଅନ୍ନଦାନକୁ ନିତ୍ୟ ଅଭ୍ୟାସ କର। ମନୁଷ୍ୟଜୀବନରେ ଅନ୍ନଦାନ ସମାନ ଦାନ ନାହିଁ—ତାହାର ଫଳ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟକର ଓ ପୁଣ୍ୟବର୍ଦ୍ଧକ।
Verse 366
स तेन कर्मणा$5प्रोति प्रजापतिसलोकताम् | जो अपनी शक्तिके अनुसार अच्छे ढंगसे तैयार किया हुआ भोजन ब्राह्मणोंको अर्पित करता है वह उस पुण्यकर्मके प्रभावसे प्रजापतिके लोकमें जाता है
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ସେହି ପୁଣ୍ୟକର୍ମର ପ୍ରଭାବରେ ସେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଲୋକରେ ବାସ ପାଏ। ଯେ ନିଜ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ଭଲଭାବେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଭୋଜନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରେ, ସେ ଏହି ପୁଣ୍ୟର ବଳରେ ପ୍ରଜାପତି-ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
Verse 4736
विश्रमेद् यत्र वै श्रान्त: पुरुषो5ध्वनि कर्शित: । उसके मार्ममें जलरहित शून्य आकाशमात्र है। वह देखनेमें बड़ा भयानक और दुर्गम है। वहाँ न तो वृक्षोंकी छाया है
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଏହା ଏମିତି ଏକ ସ୍ଥାନ, ଯେଉଁଠାରେ ପଥର କ୍ଳାନ୍ତିରେ କ୍ଷୀଣ ମନୁଷ୍ୟ ବିଶ୍ରାମ ଚାହିବ। କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ଜଳ ନାହିଁ—ଆକାଶ ପରି ଶୂନ୍ୟ ଏକ ବିସ୍ତୃତ ପ୍ରାନ୍ତର ମାତ୍ର। ଦେଖିବାକୁ ଭୟଙ୍କର ଓ ଅତିକ୍ରମ କରିବାକୁ ଦୁର୍ଗମ; ନ ଗଛଛାୟା, ନ ଜଳ, ନ ଏମିତି କୌଣସି ସ୍ଥାନ ଯେଉଁଠାରେ ପଥଶ୍ରାନ୍ତ ପ୍ରାଣୀ କ୍ଷଣମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ବିଶ୍ରାମ ପାଇପାରିବ।
Verse 5636
अन्तरा चैव नाश्नाति तस्य लोका हानामया: । जो लोग छठी राततक उपवास करते हैं
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଯେ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଭୋଜନ କରେ ନାହିଁ, ସେ ହାନି ଓ ରୋଗରହିତ ଲୋକ ପାଏ। ଯେମାନେ ଷଷ୍ଠ ରାତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉପବାସ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମୟୂର-ଯୁକ୍ତ ବିମାନରେ ଯାଆନ୍ତି। ହେ ପାଣ୍ଡୁନନ୍ଦନ! ଯେମାନେ ଏକଥର ଭୋଜନ କରି ସେହି ଭୋଜନରେ ଭରସା କରି ତିନି ରାତି କାଟନ୍ତି ଏବଂ ମଧ୍ୟରେ କିଛି ଖାଆନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ରୋଗ-ଶୋକରହିତ ପୁଣ୍ୟଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
Verse 9836
विकारि तेषां राजेन्द्र सुदुष्करकरं मन: । राजेन्द्र! चक्षु आदि इन्द्रियोंके आहारको छोड़ देना कठिन नहीं है; क्योंकि इन्द्रियोंके छहों विषयोंका उपभोग न करनेसे वह अपने-आप सुगमतासे हो जाता है
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିକାରୀ; ଏହି କାରଣରୁ ଆତ୍ମସଂୟମ ଅତ୍ୟଧିକ କଠିନ ହୁଏ। ଚକ୍ଷୁ ଆଦି ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ‘ଆହାର’—ଅର୍ଥାତ୍ ବିଷୟ—ତ୍ୟାଗ କରିବା ଏତେ କଠିନ ନୁହେଁ; କାରଣ ଛଅଟି ବିଷୟର ଉପଭୋଗ ନ କଲେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ସ୍ୱୟଂ ସହଜରେ ନିବୃତ୍ତ ହୋଇଯାଆନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚଞ୍ଚଳ; ତେଣୁ ଭାବଶୁଦ୍ଧି ବିନା ତାହାକୁ ବଶ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍କର।
Frequently Asked Questions
The dilemma is how a person who knows dharma can still drift into wrongdoing by rationalizing greed: performing outwardly ‘righteous’ acts as a pretext for wealth, and defending choices with scriptural rhetoric despite ethical decay.
Ethical failure is processual and preventable: identify faults early with prajñā, cultivate steadiness amid pleasure and pain, and keep sustained company with sādhus—thereby generating stable dharma-buddhi rather than reactive desire-based action.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-commentary appears as the brāhmaṇa’s validation of the teaching’s authority and the chapter’s shift to a structured metaphysical enumeration, positioning ethical discipline within a broader account of mind and constituents.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.