Adhyaya 2

Verse 1

इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत अरण्यपर्वमें पुरवासियोंके लौटनेसे सम्बन्ध रखनेवाला पहला अध्याय पूरा हुआ

ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ରାଜନ୍! ରାତି ଅତିତ ହୋଇ ପ୍ରଭାତ ଉଦୟ ହେଲାବେଳେ, ଅକ୍ଲିଷ୍ଟକର୍ମା ପାଣ୍ଡବମାନେ ବନକୁ ଯିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ। ସେତେବେଳେ ଭିକ୍ଷାଜୀବୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତାଙ୍କ ଆଗରେ ଦାଁଡ଼ାଇ, ସହଯାତ୍ରା ପାଇଁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ।

Verse 2

तानुवाच ततो राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिर: । वयं हि हृतसर्वस्वा हृतराज्या हृतश्रिय:

ତେବେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ସେମାନଙ୍କୁ କହିଲେ—“ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ! ଆମ ସର୍ବସ୍ୱ ହରଣ ହୋଇଛି; ରାଜ୍ୟ ହରଣ ହୋଇଛି; ରାଜଲକ୍ଷ୍ମୀ ମଧ୍ୟ ଛିନି ନିଆଯାଇଛି। ଫଳ, ମୂଳ ଓ ସାଧାରଣ ଅନ୍ନକୁ ଆହାର କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କରି ଆମେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ବନକୁ ଯାଉଛୁ। ବନ ଦୋଷବହୁଳ; ସେଠାରେ ସର୍ପ, ବିଛା ଇତ୍ୟାଦି ଅସଂଖ୍ୟ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରାଣୀ ଅଛନ୍ତି।”

Verse 3

फलमूलाशनाहारा वनं गच्छाम दु:ःखिता: । वनं च दोषबहुलं बहुव्यालसरीसूपम्‌

“ଫଳ ଓ ମୂଳକୁ ଆହାର କରି ଆମେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ବନକୁ ଯାଉଛୁ। ସେ ବନ ଦୋଷବହୁଳ, ଅନେକ ହିଂସ୍ର ପଶୁ ଓ ସରୀସୃପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।”

Verse 4

परिक्‍लेशश्व वो मन्ये ध्रुवं तत्र भविष्यति । ब्राह्मणानां परिक्लेशो दैवतान्यपि सादयेत्‌ । कि पुनर्मामितो विप्रा निवर्तध्वं यथेष्टत:

“ମୁଁ ଭାବୁଛି, ସେଠାକୁ ଗଲେ ଆପଣମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ମହାକ୍ଲେଶ ଭୋଗିବେ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିବା କ୍ଲେଶ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନାଶ କରିପାରେ—ତେବେ ମୋ ପରି ଲୋକଙ୍କ କଥା କ’ଣ! ତେଣୁ, ହେ ବିପ୍ରମାନେ, ଏଠାରୁ ଫେରିଯାଆନ୍ତୁ; ଯେଉଁଠାକୁ ଇଚ୍ଛା ସେଉଁଠାକୁ ଯାଆନ୍ତୁ।”

Verse 5

ब्राह्मणा ऊचु गतिर्या भवतां राजंस्तां वयं गन्तुमुद्यता: | ना्हस्यस्मान्‌ परित्यक्तुं भक्तान्‌ सद्धर्मदर्शिन:

ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କହିଲେ—“ହେ ରାଜନ୍! ଆପଣଙ୍କ ଯେ ଗତି ହେବ, ସେହି ଗତିକୁ ଯିବା ପାଇଁ ଆମେ ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ୟତ। ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ଭକ୍ତ ଏବଂ ସଦ୍ଧର୍ମଦର୍ଶୀ; ତେଣୁ ଆମକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।”

Verse 6

अनुकम्पां हि भक्तेषु देवता हापि कुर्वते । विशेषतो ब्राह्म॒णेषु सदाचारावलम्बिषु,देवता भी अपने भक्तोंपर विशेषत: सदाचारपरायण ब्राह्मणोंपर तो अवश्य ही दया करते हैं

ଦେବତାମାନେ ନିଜ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପ୍ରତି କରୁଣା କରନ୍ତି; ଏବଂ ବିଶେଷତଃ ସଦାଚାରାଶ୍ରିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ତ ନିଶ୍ଚୟ ଦୟା ପ୍ରଦର୍ଶନ କରନ୍ତି।

Verse 7

युधिछिर उवाच ममापि परमा भक्तित्रह्मणेषु सदा द्विजा: । सहायविपरिभ्रंशस्त्वयं सादयतीव माम्‌

ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ! ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ମୋର ମଧ୍ୟ ସଦା ପରମ ଭକ୍ତି ଅଛି; କିନ୍ତୁ ସହାୟକ ସାଧନର ଏହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଭାବ—ସହାୟତା ଓ ସମ୍ପଦର ନାଶ—ମୋତେ ଯେନ ଶୋଷି ଦୁଃଖରେ ଡୁବାଉଛି।

Verse 8

आहरेयुरिमे येडषपि फलमूलमधूनि च । त इमे शोकजेैर्दु:खैर्भ्रातरो मे विमोहिता:

ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ଯେମାନେ ଫଳ, ମୂଳ ଓ ମଧୁ ଆଦି ଆହାର ମଧ୍ୟ ଆଣିପାରୁଥିଲେ, ସେଇ ମୋର ଭାଇମାନେ ଶୋକଜନିତ ଦୁଃଖରେ ମୋହିତ ହୋଇ ପଡ଼ିଛନ୍ତି।

Verse 9

द्रौपद्या विप्रकर्षण राज्यापहरणेन च । दुःखार्दितानिमान्‌ क्लेशैरनईहहं योक्तुमिहोत्सहे

ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ଅପମାନ ଓ ରାଜ୍ୟାପହରଣ ହେତୁ ଏମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ; ତେଣୁ ମୁଁ ଏମାନଙ୍କୁ ଏଠାରେ ଆଉ କ୍ଲେଶରେ ବାନ୍ଧିବାକୁ ଚାହୁଁନି।

Verse 10

ब्राह्मणा ऊचु अस्मत्पोषणजा चिन्ता मा भूत्‌ ते हृदि पार्थिव । स्वयमाह्त्य चान्नानि त्वानुयास्यथामहे वयम्‌

ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କହିଲେ—ହେ ପାର୍ଥିବ! ଆମ ପୋଷଣ-ପାଳନ ବିଷୟରେ ଆପଣଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଚିନ୍ତା ନ ହେଉ। ଆମେ ନିଜେ ଅନ୍ନାଦି ସଂଗ୍ରହ କରି ଆପଣଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବୁ।

Verse 11

अनुध्यानेन जप्येन विधास्याम: शिवं तव । कथाभिश्चाभिरम्याभि: सह रंस्थामहे वयम्‌

ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ଆପଣଙ୍କ କୁଶଳର ନିରନ୍ତର ଅନୁଧ୍ୟାନ ଓ ପବିତ୍ର ଜପ ଦ୍ୱାରା ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ସାଧିବୁ। ଏବଂ ରମ୍ୟ କଥା କହି, ଆନନ୍ଦରେ, ଆପଣଙ୍କ ସହିତ ହିଁ ବନରେ ବିଚରିବୁ।

Verse 12

युधिछिर उवाच एवमेतन्न संदेहो रमे5हं सतत द्विजै: । न्यूनभावात्‌ तु पश्यामि प्रत्यादेशमिवात्मन:

ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ସତ୍ୟ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ମୁଁ ସଦା ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ (ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ) ସଙ୍ଗରେ ଆନନ୍ଦ ପାଏ। କିନ୍ତୁ ଏବେ ଅଭାବରୁ ମୋତେ ଲାଗୁଛି, ଯେନେ ମୋ ଆତ୍ମା ଉପରେ ହିଁ ଉପାଲମ୍ଭ—ଅପକୀର୍ତ୍ତିର ଚିହ୍ନ—ପଡ଼ୁଛି।

Verse 13

कथं द्रक्ष्यामि व: सर्वान्‌ स्‍्वयमाहृतभोजनान्‌ । मद्धक्त्या क्लिश्यतो<नर्हान्‌ धिक्‌ पापान्‌ धृतराष्ट्रजान्‌

ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ଆପଣମାନେ ସମସ୍ତେ ନିଜେ ଆହାର ଯୋଗାଇ ଭୋଜନ କରୁଛନ୍ତି, ଏହା ମୁଁ କିପରି ଦେଖିବି? ଆପଣମାନେ କ୍ଲେଶ ଭୋଗିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି; ତଥାପି ମୋ ପ୍ରତି ସ୍ନେହରୁ ଏତେ ଦୁଃଖ ସହୁଛନ୍ତି। ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରର ପାପୀ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଧିକ୍!

Verse 14

वैशम्पायन उवाच इत्युक्त्वा स नृप: शोचन्‌ निषसाद महीतले । तमध्यात्मरतो विद्वान्‌ शौनको नाम वै द्विज:

ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ରାଜନ୍! ଏପରି କହି ଶୋକାକୁଳ ସେ ନୃପ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ନିରବରେ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ବସିଗଲେ। ତେବେ ଅଧ୍ୟାତ୍ମଚିନ୍ତନରେ ରତ, କର୍ମଯୋଗ ଓ ସାଂଖ୍ୟଯୋଗ—ଦୁହିଁର ବିଚାରରେ ପ୍ରବୀଣ—ଶୌନକ ନାମକ ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରାଜାଙ୍କୁ ଏଭଳି କହିଲେ।

Verse 15

योगे सांख्ये च कुशलो राजानमिदमत्रवीत्‌

ଯୋଗ ଓ ସାଂଖ୍ୟ—ଦୁହିଁରେ ପ୍ରବୀଣ ଶୌନକ ନାମକ ଦ୍ୱିଜ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ରାଜନ୍! ଶୁଣନ୍ତୁ; ଯାହା ଯଥାର୍ଥ, ସେହି କଥା ମୁଁ କହୁଛି।”

Verse 16

शोकस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च । दिवसे दिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम्‌

ଶୋକର ସହସ୍ର ଅବସର ଓ ଭୟର ଶତ ଅବସର ଅଛି। ସେମାନେ ଦିନକୁ ଦିନ ମୂଢ ମଣିଷକୁ ଆବେଶ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ପଣ୍ଡିତକୁ ପରାଜିତ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 17

न हि ज्ञानविरुद्धेषु बहुदोषेषु कर्मसु । श्रेयोधातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधा:,“अनेक दोषोंसे युक्त, ज्ञानविरुद्ध एवं कल्याणनाशक कर्मोमें आप-जैसे ज्ञानवान्‌ पुरुष नहीं फँसते हैं

ଜ୍ଞାନବିରୋଧୀ, ବହୁ ଦୋଷଯୁକ୍ତ ଏବଂ ଶ୍ରେୟସ୍‌କୁ ନାଶ କରୁଥିବା କର୍ମରେ ଆପଣଙ୍କ ପରି ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଜଡିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 18

अष्टाज्जां बुद्धिमाहुर्या सर्वाश्रेयोडभिघातिनीम्‌ । श्रुतिस्मृतिसमायुक्तां राजन्‌ सा त्वय्यवस्थिता

ରାଜନ୍! ଯୋଗର ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗରେ ସମ୍ପନ୍ନ, ସମସ୍ତ ଅଶ୍ରେୟସ୍‌କୁ ନିହତ କରୁଥିବା, ଏବଂ ଶ୍ରୁତି-ସ୍ମୃତିର ଅଧ୍ୟୟନରେ ସୁଦୃଢ଼ ହୋଇଥିବା ଯେ ଉତ୍ତମ ବୁଦ୍ଧି କୁହାଯାଏ, ସେହି ବୁଦ୍ଧି ଆପଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 19

अर्थकृच्छेषु दुर्गेषु व्यापत्सु स्वजनस्य च । शारीरमानसैर्द:खैर्न सीदन्ति भवद्विधा:,“अर्थसंकट, दुस्तर दुःख तथा स्वजनोंपर आयी हुई विपत्तियोंमें आप-जैसे ज्ञानी शारीरिक और मानसिक दु:खोंसे पीडित नहीं होते

ଅର୍ଥସଙ୍କଟରେ, ଦୁର୍ଗମ ବିପଦରେ, ଏବଂ ସ୍ୱଜନଙ୍କ ଉପରେ ଆସିଥିବା ଆପଦାରେ—ଆପଣଙ୍କ ପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଶାରୀରିକ ଓ ମାନସିକ ଦୁଃଖରେ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 20

श्रूयतां चाभिधास्यामि जनकेन यथा पुरा । आत्मव्यवस्थानकरा गीता: श्लोका महात्मना

ଶୁଣନ୍ତୁ; ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି—ପୂର୍ବକାଳରେ ମହାତ୍ମା ରାଜା ଜନକ ଆତ୍ମାକୁ ସ୍ଥିର କରୁଥିବା ଯେ ଶ୍ଲୋକଗୁଡ଼ିକ ଗାଇଥିଲେ। ସେହି ଶ୍ଲୋକମାନଙ୍କୁ ମୁଁ କହିବି।

Verse 21

मनोदेहसमुत्थाभ्यां दुःखाभ्यामर्दितं जगत्‌ । तयोव्याससमासा भ्यां शमोपायमिमं शृणु,“सारा जगत्‌ मानसिक और शारीरिक दु:खोंसे पीडित है। उन दोनों प्रकारके दुःखोंकी शान्तिका यह उपाय संक्षेप और विस्तारसे सुनिये

ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ସମଗ୍ର ଜଗତ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ—ମନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଏବେ ସେ ଦୁହିଁର ଶାନ୍ତିର ଏହି ଉପାୟ ସଂକ୍ଷେପରେ ଓ ବିସ୍ତାରରେ ଶୁଣ।

Verse 22

व्याधेरनिष्टसंस्पर्शाच्छूमादिष्टविवर्जनात्‌ । दुःखं चतुर्भि: शारीरं कारणै: सम्प्रवर्तते

ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ରୋଗ, ଅନିଷ୍ଟର ସଂସ୍ପର୍ଶ, ଅତିଶ୍ରମଜନିତ କ୍ଲାନ୍ତି, ଏବଂ ପ୍ରିୟରୁ ବିୟୋଗ—ଏହି ଚାରି କାରଣରୁ ଶାରୀରିକ ଦୁଃଖ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

Verse 23

तदा तत्प्रतिकाराच्च सततं चाविचिन्तनात्‌ । आधिव्याधिप्रशमनं क्रियायोगद्धयेन तु

ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ତେବେ ସେହି କାରଣଗୁଡ଼ିକର ସମୟୋଚିତ ପ୍ରତିକାର କରିବା ଓ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସଦା ଚିନ୍ତା ନ କରିବା—ଏହି ଦୁଇ କ୍ରିୟାଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଆଧି ଓ ବ୍ୟାଧିର ପ୍ରଶମନ ହୁଏ।

Verse 24

मतिमन्तो हातो वैद्या: शमं प्रागेव कुर्वते । मानसस्य प्रियाख्यानै: सम्भोगोपनयैर्नणाम्‌

ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ତେଣୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ନିପୁଣ ବୈଦ୍ୟମାନେ ପ୍ରଥମେ ଶମ ଆଣନ୍ତି। ପ୍ରିୟବଚନ, ମନୋହର ଆଖ୍ୟାନ ଓ ହିତକର ଭୋଗର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ମାନସିକ ଦୁଃଖକୁ ପ୍ରଥମେ ହଟାନ୍ତି।

Verse 25

मानसेन हि दुःखेन शरीरमुपतप्यते । अय:पिण्डेन तप्तेन कुम्भसंस्थमिवोदकम्‌

ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ମନରେ ଦୁଃଖ ହେଲେ ଦେହ ମଧ୍ୟ ତାହାରେ ତପ୍ତ ହୁଏ; ଯେପରି ତପ୍ତ ଲୋହାର ଗୋଲା ପକାଇଲେ ଘଡ଼ାରେ ଥିବା ପାଣି ମଧ୍ୟ ଗରମ ହୋଇଯାଏ।

Verse 26

मानसं शमयेत्‌ तस्माज्ज्ञानेनाग्निमिवाम्बुना | प्रशान्ते मानसे हास्य शारीरमुपशाम्यति

ଏହେତୁ ଯେପରି ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନି ନିବାଯାଏ, ସେପରି ସତ୍ୟଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ଉଚିତ। ମନ ପ୍ରଶାନ୍ତ ହେଲେ ଦେହରେ ଅନୁଭୂତ ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ଶମିତ ହୁଏ।

Verse 27

मनसो दुःखमूलं तु स्नेह इत्युपलभ्यते । स्नेहात्‌ तु सज्जते जन्तुर्दुःखयोगमुपैति च

ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ମନର ଦୁଃଖର ମୂଳ ‘ସ୍ନେହ’ ଅର୍ଥାତ୍ ଆସକ୍ତି ବୋଲି ଜଣାପଡ଼େ। ସେଇ ଆସକ୍ତିରୁ ଜୀବ ଲଗି ରହେ ଏବଂ ଦୁଃଖସଂଯୋଗକୁ ପାଏ।

Verse 28

स्नेहमूलानि दुःखानि स्नेहजानि भयानि च । शोकहर्षो तथा55यास: सर्व स्नेहात्‌ प्रवर्तते

ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଦୁଃଖର ମୂଳ ଆସକ୍ତି; ଭୟ ମଧ୍ୟ ଆସକ୍ତିରୁ ଜନ୍ମେ। ଶୋକ, ହର୍ଷ ଓ କ୍ଲେଶ—ଏ ସବୁ ଆସକ୍ତିରୁ ହିଁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ।

Verse 29

स्नेहाद भावो<नुरागश्न प्रजज्ञे विषये तथा । अश्रेयस्कावुभावेतौ पूर्वस्तत्र गुरु: स्मृत:

ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଆସକ୍ତିରୁ ବିଷୟମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ‘ଭାବ’ (ସ୍ଥିର ଝୁକାଉ) ଓ ‘ଅନୁରାଗ’ (ତୀବ୍ର ଆସକ୍ତି) ଜନ୍ମେ। ଏ ଦୁହେଁ ଶ୍ରେୟସ୍‌ରୁ ଦୂରେ ନେଇଯାନ୍ତି; ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମଟି—ବିଷୟପ୍ରତି ସ୍ଥିର ଭାବ—ଅଧିକ ଗୁରୁତର ଅନର୍ଥକାରଣ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 30

कोटराग्निर्यथाशेषं समूलं पादपं दहेत्‌ धर्मार्थो तु तथाल्पो5पि रागदोषो विनाशयेत्‌

ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଯେପରି ଗଛର କୋଟରରେ ଲାଗିଥିବା ଅଗ୍ନି ମୂଳ ସହିତ ସମଗ୍ର ବୃକ୍ଷକୁ ଦହି ଭସ୍ମ କରିଦିଏ, ସେପରି ରାଗ-ଦୋଷଜନିତ ଅଳ୍ପ ଆସକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ—ଦୁହିଁକୁ ନାଶ କରିଦିଏ।

Verse 31

विप्रयोगे न तु त्यागी दोषदर्शी समागमे । विरागं भजते जनन्‍्तुर्निर्विरो निरवग्रह:

ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ବିଷୟ ନ ମିଳିଲେ ଯେ ତାହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ସତ୍ୟ ତ୍ୟାଗୀ ନୁହେଁ; କିନ୍ତୁ ବିଷୟ ମିଳିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ଦୋଷ ଦେଖି ଯେ ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼େ, ସେଇ ସତ୍ୟ ତ୍ୟାଗୀ। ସେ ବୈରାଗ୍ୟ ପାଏ; କାହା ପ୍ରତି ବୈରଭାବ ନଥିବାରୁ ସେ ନିର୍ବୈର ଓ ଗ୍ରହଣ-ବନ୍ଧନମୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 32

तस्मात्‌ स्नेहं न लिप्सेत मित्रेभ्यो धनसंचयात्‌ । स्वशरीरसमुत्थं च ज्ञानेन विनिवर्तयेत्‌

ଏହେତୁ ମିତ୍ରମାନଙ୍କ କିମ୍ବା ଧନସଞ୍ଚୟର କାରଣରେ ଆସକ୍ତି ଚାହିଁବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏବଂ ନିଜ ଶରୀର-ଅଭିମାନରୁ ଯେ ଆସକ୍ତି ଉଦ୍ଭବେ, ତାହାକୁ ବିବେକ-ଜ୍ଞାନରେ ପଛକୁ ଫେରାଇ ନିବୃତ୍ତ କରିବା ଉଚିତ୍।

Verse 33

ज्ञानान्वितेषु युक्तेषु शास्त्रज्ञेषु कृतात्मसु । न तेषु सज्जते स्नेह: पद्मपत्रेष्विवोदकम्‌

ଯେମାନେ ଜ୍ଞାନସମ୍ପନ୍ନ, ଯୋଗଯୁକ୍ତ, ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ଓ ଆତ୍ମସଂଯମୀ—ସେମାନଙ୍କ ଉପରେ ଆସକ୍ତି ଟିକି ରହେ ନାହିଁ; ଯେପରି ପଦ୍ମପତ୍ରରେ ଜଳ ରହିପାରେ ନାହିଁ।

Verse 34

रागाभिभूत: पुरुष: कामेन परिकृष्यते । इच्छा संजायते तस्य ततस्तृष्णा विवर्धते

ରାଗରେ ଅଭିଭୂତ ପୁରୁଷକୁ କାମ ନିଜ ପାଖକୁ ଟାଣିନେଇଯାଏ। ତାହାପରେ ତାହାର ମନରେ ଭୋଗଇଚ୍ଛା ଜନ୍ମେ; ଏବଂ ପଛରୁ ତୃଷ୍ଣା ବଢ଼ିଯାଏ।

Verse 35

तृष्णा हि सर्वपापिष्ठा नित्योद्वेगकरी स्मृता । अधर्मबहुला चैव घोरा पापानुबन्धिनी

ତୃଷ୍ଣାକୁ ସମସ୍ତ ପାପମଧ୍ୟରେ ସର୍ବାଧିକ ପାପିଷ୍ଠ ଏବଂ ନିତ୍ୟ ଉଦ୍ବେଗକାରିଣୀ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ସେ ଅଧର୍ମକୁ ବଢ଼ାଏ; ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ହୋଇ ପାପର ଫଳ-ବନ୍ଧନରେ ବାନ୍ଧି ଦିଏ।

Verse 36

या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्य॑ति जीर्यत: । योडसौ प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णां त्यजत: सुखम्‌

ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ଯେ ତୃଷ୍ଣା ଦୁର୍ମତିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ, ଶରୀର ଜୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଯାହା ନିଜେ ଜୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ ନାହିଁ, ଏବଂ ଯାହାକୁ ପ୍ରାଣାନ୍ତକ ରୋଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ— ସେଇ ତୃଷ୍ଣାକୁ ଯେ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସୁଖ ତାହାରେ ହୁଏ।

Verse 37

अनाइम्ता तु सा तृष्णा अन्तर्देहगता नृणाम्‌ विनाशयति भूतानि अयोनिज इवानल:

ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ସେଇ ତୃଷ୍ଣା ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଦେହଭିତରେ ଥାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ଆଦି ନାହିଁ। ଅୟୋନିଜ ଅଗ୍ନି ପରି ସେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ଦହି ନାଶ କରେ।

Verse 38

यथैध: स्वसमुत्थेन वह्लिना नाशमृच्छति । तथाकृतात्मा लोभेन सहजेन विनश्यति

ଯେପରି କାଠ ନିଜ ମଧ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅଗ୍ନିରେ ଜଳି ନାଶ ପାଏ, ସେପରି ଆତ୍ମସଂଯମ ନଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ଦେହସହ ଜନ୍ମିଥିବା ସହଜ ଲୋଭରେ ନିଜେ ନିଜକୁ ନାଶ କରେ।

Verse 39

राजत: सलिलादमन्नेश्षलोरत: स्वजनादपि । भयमर्थवतां नित्यं मृत्यो: प्राणभूतामिव,“धनवान्‌ मनुष्योंको राजा, जल, अग्नि, चोर तथा स्वजनोंसे भी सदा उसी प्रकार भय बना रहता है, जैसे सब प्राणियोंको मृत्युसे

ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ଧନବାନଙ୍କୁ ରାଜାଠାରୁ, ଜଳଠାରୁ, ଅଗ୍ନିଠାରୁ, ଚୋରଠାରୁ ଏବଂ ନିଜ ସ୍ୱଜନଠାରୁ ମଧ୍ୟ ସଦା ଭୟ ଥାଏ; ଯେପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁର ଭୟ ନିତ୍ୟ ଥାଏ।

Verse 40

यथा ह्यामिषमाकाशे पक्षिश्रि: श्वापदैर्भुवि । भक्ष्यते सलिले मत्स्यैस्तथा सर्वत्र वित्तवान्‌

ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ଯେପରି ମାଂସଖଣ୍ଡକୁ ଆକାଶରେ ପକ୍ଷୀମାନେ, ଭୂମିରେ ହିଂସ୍ର ପଶୁମାନେ, ଜଳରେ ମାଛମାନେ ଛିନି ଖାଇଦିଅନ୍ତି, ସେପରି ଧନବାନକୁ ସର୍ବତ୍ର ଲୋକେ ନିରନ୍ତର ଛିନିନେଇ ଚାଲନ୍ତି।

Verse 41

अर्थ एव हि केषांचिदनर्थ भजते नृणाम्‌ | अर्थश्रेयसि चासक्तो न श्रेयो विन्दते नर:

ଅନେକ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଅର୍ଥ ହିଁ ଅନର୍ଥର କାରଣ ହୋଇଯାଏ; କାରଣ ଅର୍ଥଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧ ହେଉଥିବା ଭୋଗରୂପ ଶ୍ରେୟସରେ ଆସକ୍ତ ନର ପ୍ରକୃତ କଲ୍ୟାଣ ପାଉନାହିଁ।

Verse 42

तस्मादर्थागमा: सर्वे मनोमोहविवर्धना: । कार्पण्यं दर्पमानौ च भयमुद्वेग एव च

ଏହିହେତୁ ଧନ-ପ୍ରାପ୍ତିର ସମସ୍ତ ଉପାୟ ମନରେ ମୋହକୁ ବଢ଼ାଏ। କୃପଣତା, ଦର୍ପ ଓ ଅଭିମାନ, ଭୟ ଏବଂ ଉଦ୍ବେଗ—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ଦେହଧାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ଧନଜନିତ ଦୁଃଖ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।

Verse 43

अर्थजानि विदु: प्राज्ञा: दुःखान्येतानि देहिनाम्‌ । अर्थस्योत्पादने चैव पालने च तथा क्षये

ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ବିଦ୍ୱାନମାନେ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଦେହଧାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ଧନଜନିତ ଦୁଃଖ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି: ଧନର ଉତ୍ପାଦନରେ, ତାହାର ପାଳନରେ, ଏବଂ ପୁନଃ ତାହାର କ୍ଷୟରେ।

Verse 44

सहन्ति च महद्‌ दु:खं घ्नन्ति चैवार्थकारणात्‌ । अर्था दु:खं परित्यक्तुं पालिताश्वैव शत्रव:

ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମହାଦୁଃଖ ସହନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଧନର କାରଣରେ ପରସ୍ପରକୁ ହତ୍ୟା ମଧ୍ୟ କରନ୍ତି। ଧନକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରିବା ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖଦ; ଏବଂ ଯଦି ତାହାକୁ ପାଳି ରଖାଯାଏ, ତେବେ ସେ ଶତ୍ରୁ ପରି ବ୍ୟବହାର କରେ।

Verse 45

दुःखेन चाधिगम्यन्ते तस्मान्नाशं न चिन्तयेत्‌ । असंतोषपरा मूढा: संतोष॑ यान्ति पण्डिता:

ଧନ ଦୁଃଖରେ ହିଁ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ; ତେଣୁ ତାହାକୁ ନେଇ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, କାରଣ ଧନଚିନ୍ତା ନିଜ ନାଶକୁ ଡାକେ। ମୂଢମାନେ ସଦା ଅସନ୍ତୋଷରେ ରହନ୍ତି; ପଣ୍ଡିତମାନେ ସନ୍ତୋଷକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 46

अन्तो नास्ति पिपासाया: संतोष: परमं सुखम्‌ | तस्मात्‌ संतोषमेवेह परं पश्यन्ति पण्डिता:,“धनकी प्यास कभी बुझती नहीं है; अतः संतोष ही परम सुख है। इसीलिये ज्ञानीजन संतोषको ही सबसे उत्तम समझते हैं

ତୃଷ୍ଣାର କେବେ ଶେଷ ନାହିଁ; ସନ୍ତୋଷ ହିଁ ପରମ ସୁଖ। ତେଣୁ ଏହି ଲୋକରେ ପଣ୍ଡିତମାନେ ସନ୍ତୋଷକୁ ହିଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମନନ୍ତି।

Verse 47

अनित्यं यौवनं रूपं जीवितं रत्नसंचय: । ऐश्वर्य प्रियसंवासो गृध्येत्‌ तत्र न पण्डित:

ଯୌବନ, ରୂପ, ଜୀବନ, ରତ୍ନସଞ୍ଚୟ, ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଓ ପ୍ରିୟଜନଙ୍କ ସହ ବାସ—ଏସବୁ ଅନିତ୍ୟ। ତେଣୁ ପଣ୍ଡିତ ଲୋଭରେ ତାହାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରେନାହିଁ।

Verse 48

त्यजेत संचयांस्तस्मात्तज्जान्‌ क्लेशान्‌ सहेत च | न हि संचयवान्‌ कश्रिद्‌ दृश्यते निरुपद्रव: । अतश्न धार्मिकै: पुंभिरनीहार्थ: प्रशस्पते

ଏହେତୁ ଧନସଞ୍ଚୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ତ୍ୟାଗରୁ ଯେ କ୍ଲେଶ ହୁଏ, ତାହା ଧୈର୍ୟରେ ସହିବା ଉଚିତ। କାରଣ ସଞ୍ଚୟବାନ କେହି ମଣିଷ ଉପଦ୍ରବରହିତ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଧର୍ମାତ୍ମାମାନେ ସେହି ଜୀବିକାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି ଯାହା ଲୋଭହୀନ—ନ୍ୟାୟପୂର୍ବକ ଓ ଦୈବବଶତଃ ଆପେଆପେ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 49

धर्मार्थ यस्य वित्तेहा वरं तस्य निरीहता । प्रक्षालनाद्धि पंकस्य श्रेयो न स्पर्शन॑ नृणाम्‌

ଯେ ଧର୍ମ ପାଇଁ ଧନ ଚାହେ, ତାହା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଧନାକାଂକ୍ଷା ନ କରିବା ଶ୍ରେୟ। କାରଣ କାଦୁଆ ଲାଗି ପରେ ଧୋଇବାଠାରୁ, ତାହାକୁ ଛୁଇଁନ ଥିବା ମଣିଷ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ।

Verse 50

युधिष्ठिरैवं सर्वेषु न स्पृहां कर्तुमरहसि । धर्मेण यदि ते कार्य विमुक्तेच्छो भवार्थत:

ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଏହିପରି ତୁମ ପାଇଁ କୌଣସି ବସ୍ତୁ ପ୍ରତି ସ୍ପୃହା କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ଯଦି ତୁମ କାର୍ଯ୍ୟ ସତ୍ୟସତ୍ୟ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ସିଦ୍ଧ ହେବ, ତେବେ ମୂଳତଃ ଇଚ୍ଛାମୁକ୍ତ ହେଅ—ଧନ ଓ ଲାଭର ତୃଷ୍ଣାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତ୍ୟାଗ କର।

Verse 51

युधिछिर उवाच नार्थोपभोगलिप्सार्थमियमर्थेप्सुता मम । भरणार्थ तु विप्राणां ब्रह्मन्‌ काडक्षे न लोभत:

ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ଭୋଗ-ବିଲାସର ଲୋଭରୁ ମୋର ଧନେଚ୍ଛା ନୁହେଁ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଭରଣ-ପୋଷଣ ପାଇଁ ମାତ୍ର ମୁଁ ସାଧନ ଚାହୁଁଛି; ଲୋଭବଶେ ନୁହେଁ।

Verse 52

कथं हा[स्मद्विधो ब्रह्मन्‌ वर्तमानो गृहाश्रमे । भरणं पालन चापि न कुर्यादनुयायिनाम्‌,विप्रवर! गृहस्थ-आश्रममें रहनेवाला मेरे-जैसा पुरुष अपने अनुयायियोंका भरण- पोषण भी न करे, यह कैसे उचित हो सकता है?

ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ହେ ବିପ୍ରବର! ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମରେ ରହୁଥିବା ମୋ ପରି ପୁରୁଷ ନିଜ ଅନୁୟାୟୀ ଓ ଆଶ୍ରିତମାନଙ୍କର ଭରଣ-ପୋଷଣ ଓ ପାଳନ-ରକ୍ଷା ନ କରିବ—ଏହା କିପରି ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ?

Verse 53

संविभागो हि भूतानां सर्वेषामेव दृश्यते । तथैवापचमाने भ्य: प्रदेयं गृहमेधिना

ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ପକାଯାଇଥିବା ଆହାରରେ ଦେବତା, ପିତୃଗଣ, ମନୁଷ୍ୟ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଅଂଶ ଥାଏ—ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ। ତେଣୁ ଗୃହସ୍ଥଧର୍ମ ହେଉଛି, ଯେମାନେ ନିଜେ ରାନ୍ଧନ୍ତି ନାହିଁ—ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଆଦି—ତାଙ୍କୁ ପକା ପକାୟିତ ଅନ୍ନ ଦେବା।

Verse 54

तृणानि भूमिरुदकं वाक्‌ चतुर्थी च सूनूता । सतामेतानि गेहेषु नोच्छिद्यन्ते कदाचन,आसनके लिये तृण (कुश), बैठनेके लिये स्थान, जल और चौथी मधुर वाणी, सत्पुरुषोंके घरमें इन चार वस्तुओंका अभाव कभी नहीं होता

ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ଆସନ ପାଇଁ ତୃଣ (କୁଶ), ବସିବା ପାଇଁ ସ୍ଥାନ, ଜଳ, ଏବଂ ଚତୁର୍ଥ—ମଧୁର ଓ ସତ୍ୟ ବାଣୀ; ସତ୍ପୁରୁଷଙ୍କ ଘରେ ଏହି ଚାରିଟି କେବେ ଅଭାବ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 55

देयमार्तस्य शयनं स्थितश्रान्तस्य चासनम्‌ | तृषितस्य च पानीयं क्षुधितस्य च भोजनम्‌

ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ଆର୍ତ୍ତକୁ ଶୟନ, ଦାଁଡି ଦାଁଡି କ୍ଲାନ୍ତକୁ ଆସନ, ତୃଷିତକୁ ଜଳ ଏବଂ କ୍ଷୁଧିତକୁ ଭୋଜନ ଦେବା ଉଚିତ। ଏହା କରୁଣାରୂପ ଧର୍ମର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ।

Verse 56

चक्षुर्दद्यान्मनो दद्याद्‌ वाचं दद्यात्‌ सुभाषिताम्‌ । उत्थाय चासन दद्यादेष धर्म: सनातन: । प्रत्युत्थायाभिगमन कुर्यानन्‍्यायेन चार्चनम्‌

ଅତିଥି ଘରକୁ ଆସିଲେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ନେହଭରା ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖ, ମନରେ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଶୁଭଭାବ ରଖ, ମଧୁର ଓ ସୁଭାଷିତ ବାଣୀ କହ, ଏବଂ ଉଠି ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଆସନ ଦେ—ଏହି ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ ସନାତନ ଧର୍ମ। ତେଣୁ ଅତିଥି ଆସୁଥିବାକୁ ଦେଖିଲେ ଉଠି ସ୍ୱାଗତ କରି, ଯଥୋଚିତ ରୀତିରେ ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ଭାବେ ଆଦର-ସତ୍କାର କର।

Verse 57

अग्निहोत्रमनड्वांश्व॒ ज्ञातयो5तिथिबान्धवा: । पुत्रा दाराश्च भृत्याश्व निर्दहेयुरपूजिता:

ଯଦି ଗୃହସ୍ଥ ମଣିଷ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର, ବଳଦ, ଜ୍ଞାତି-ସ୍ୱଜନ, ଅତିଥି-ଅଭ୍ୟାଗତ, ବନ୍ଧୁ-ବାନ୍ଧବ, ପୁତ୍ର, ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ଭୃତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଯଥୋଚିତ ଆଦର-ସତ୍କାର ନ କରେ, ତେବେ ଅପୂଜିତ ହୋଇ ସେମାନେ ନିଜ କ୍ରୋଧାଗ୍ନିରେ ତାକୁ ଦହିପାରନ୍ତି।

Verse 58

आत्मार्थ पाचयेन्नान्नं न वृथा घातयेत्‌ पशून्‌ । न च तत्‌ स्वयमश्रीयाद्‌ विधिवद्‌ यन्न निर्वपेत्‌

କେବଳ ନିଜ ପାଇଁ ଅନ୍ନ ରାନ୍ଧିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଅକାରଣେ ପଶୁହିଂସା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏବଂ ଯାହାକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଦେବତାଦି ଯଥାଧିକାରୀଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରାଯାଇନାହିଁ, ତାହାକୁ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

Verse 59

श्वभ्यश्न श्वपचेभ्यश्व वयोभ्यश्वावपेद्‌ भुवि । वैश्वदेवं हि नामैतत्‌ सायं प्रातश्न॒ दीयते

କୁକୁରମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ଶ୍ୱପଚ (ଚାଣ୍ଡାଳ) ମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଓ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଭୂମିରେ ଅନ୍ନ ରଖିଦେବା ଉଚିତ୍। ଏହା ‘ବୈଶ୍ୱଦେବ’ ନାମକ ମହାଯଜ୍ଞ, ଯାହା ପ୍ରାତଃ ଓ ସାୟଂ—ଦୁଇବେଳେ ଅର୍ପିତ ହୁଏ।

Verse 60

विघसाशी भवेत्‌ तस्मान्नित्यं चामृतभोजन: । विघसो भुक्तशेषं तु यज्ञशेषं तथामृतम्‌

ଏହିପରି ଗୃହସ୍ଥ ନିତ୍ୟ ‘ବିଘସାଶୀ’ ଓ ‘ଅମୃତଭୋଜନ’ କରୁଥିବା ହେବା ଉଚିତ୍। ଘରର ସମସ୍ତେ ଭୋଜନ କରିସାରିଲା ପରେ ଯେ ଅନ୍ନ ଶେଷ ରହେ, ସେହିଟି ‘ବିଘସ’; ଏବଂ ବଳି-ବୈଶ୍ୱଦେବ ଆଦି ଯଜ୍ଞକର୍ମ ପରେ ଯେ ଅନ୍ନ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହେ, ସେହିଟି ‘ଅମୃତ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 61

चक्षुर्दद्यान्मनो दद्याद्‌ वाचं दद्याच्च सूनृताम्‌ । अनुव्रजेदुपासीत स यज्ञ: पठचदक्षिण:

ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ଅତିଥିକୁ ଚକ୍ଷୁର ଦାନ ଦିଅ (ସ୍ନେହଭରା, ସମ୍ମାନଜନକ ଦୃଷ୍ଟି), ମନର ଦାନ ଦିଅ (ହିତଚିନ୍ତା ଓ ଧ୍ୟାନ), ଏବଂ ସୂନୃତା ବାଣୀ ଦିଅ—ଯାହା ସତ୍ୟ, ପ୍ରିୟ ଓ ହିତକର। ଅତିଥି ଯିବାବେଳେ କିଛି ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସହଯାତ୍ରା କର; ଏବଂ ସେ ଘରେ ଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିକଟେ ବସି ସେବା କର। ଏହି ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଦକ୍ଷିଣାସହିତ ‘ଅତିଥି-ଯଜ୍ଞ’ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।

Verse 62

यो दद्यादपरिक्लिष्टमन्नमध्वनि वर्तते | भ्रान्तायादृष्टपूर्वाय तस्य पुण्यफलं महत्‌,जो गृहस्थ अपरिचित थके-माँदे पथिकको प्रसन्नतापूर्वक भोजन देता है, उसे महान्‌ पुण्यफलकी प्राप्ति होती है

ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ଯେ ଗୃହସ୍ଥ ପଥରେ ଥିବା କ୍ଳାନ୍ତ, ଭ୍ରାନ୍ତ ଓ ଅପରିଚିତ ପଥିକକୁ ଅନିଚ୍ଛା ବିନା ପ୍ରସନ୍ନମନେ ଅନ୍ନ ଦାନ କରେ, ତାହାର ପୁଣ୍ୟଫଳ ମହାନ।

Verse 63

एवं यो वर्तते वृत्तिं वर्तमानो गृहाश्रमे । तस्य धर्म परं प्राहुः कथं वा विप्र मन्यसे

ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ଗୃହାଶ୍ରମରେ ରହି ଯେ ଏହିପରି ଆଚରଣ କରେ ଓ ଏହିପରି ବୃତ୍ତି ଧାରଣ କରେ, ତାହା ପାଇଁ ଏହାକୁ ପରମ ଧର୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ହେ ବିପ୍ର, ଏ ବିଷୟରେ ଆପଣଙ୍କ ମତ କ’ଣ?

Verse 64

शौनक उवाच अहो बत महत्‌ कष्ट विपरीतमिदं जगत्‌ | येनापत्रपते साधुरसाधुस्तेन तुष्यति

ଶୌନକ କହିଲେ—ଆହା! କେତେ ମହା କଷ୍ଟ; ଏହି ଜଗତ୍ ଯେନେ ଉଲ୍ଟା ହୋଇଯାଇଛି। ଯେ କର୍ମରେ ସାଧୁ ଲଜ୍ଜିତ ହୁଏ, ସେହି କର୍ମରେ ଅସାଧୁ ତୃପ୍ତି ପାଏ।

Verse 65

शिक्षोदरकृते<प्राज्ञ: करोति विघसं बहु | मोहरागवशाक्रान्त इन्द्रियार्थवशानुग:

ମୋହ ଓ ରାଗରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟର ବଶରେ ପଡି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ଅପ୍ରାଜ୍ଞ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଉଦର ତୃପ୍ତି ପାଇଁ ଅନେକ ଭୋଗସାମଗ୍ରୀ ସଂଗ୍ରହ କରେ, ଏବଂ ତାହାକୁ ଯଜ୍ଞାବଶେଷ ‘ବିଘସ’ ଭଳି ଭାବି ରଖେ।

Verse 66

हियते बुध्यमानो5पि नरो हारिभिरिन्द्रियै: । विमूढसंज्ञो दुष्टाश्वैरुदभ्रान्तैरिव सारथि:

ବିବେକୀ ମଣିଷ ମଧ୍ୟ ମନକୁ ହରିନେବା ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଷୟଭୋଗ ଦିଗକୁ ଟାଣି ନିଆଯାଏ। ସେ ସମୟରେ ତାହାର ଚେତନା ମୋହିତ ହୋଇଯାଏ—ଯେପରି ଅବଶ୍ୟ ନ ହେଉଥିବା ଦୁଷ୍ଟ ଘୋଡ଼ା ସାରଥିକୁ ସଠିକ୍ ପଥରୁ ଟାଣି କୁପଥକୁ ନେଇଯାଏ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟ ନ କରିଥିବା ପୁରୁଷର ଅବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ଏହିପରି।

Verse 67

षडिन्द्रियाणि विषयं समागच्छन्ति वै यदा । तदा प्रादुर्भवत्येषां पूर्वसंकल्पजं मन:

ମନ ସହିତ ଛଅଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଯେତେବେଳେ ନିଜ-ନିଜ ବିଷୟ ଦିଗକୁ ଯାଏ, ସେତେବେଳେ ପୂର୍ବସଙ୍କଳ୍ପଜ ବାସନା ଅନୁସାରେ ମନ ଉଦ୍ଭବିତ ହୋଇ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ।

Verse 68

मनो यस्येन्द्रियस्पेह विषयान्‌ याति सेवितुम्‌ | तस्यौत्सुक्यं सम्भवति प्रवृत्तिश्नोपजायते

ଯାହାର ମନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ପୃହାରେ ବିଷୟ ସେବନ କରିବାକୁ ଯାଏ, ତାହାରେ ସେହି ବିଷୟ ପ୍ରତି ଉତ୍ସୁକତା ଜନ୍ମେ; ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଭୋଗରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 69

ततः संकल्पबीजेन कामेन विषयेषुभि: । विद्धः पतति लोभाग्नौ ज्योतिर्लोभात्‌ पतड़वत्‌

ତାପରେ ସଙ୍କଳ୍ପକୁ ବୀଜ କରି ଜନ୍ମିଥିବା କାମନା ଦ୍ୱାରା, ବିଷୟରୂପ ବାଣରେ ବିଦ୍ଧ ହୋଇ ମଣିଷ ଲୋଭର ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ିଯାଏ—ଯେପରି ଆଲୋକର ଲୋଭରେ ପତଙ୍ଗ ଜ୍ୱାଳାରେ ପଡ଼େ।

Verse 70

ततो विहारैराहारैमोहितश्न यथेप्सया । महामोहे सुखे मग्नो नात्मानमवबुध्यते,इसके बाद इच्छानुसार आहार-विहारसे मोहित हो महामोहमय सुखमें निमग्न रहकर वह मनुष्य अपने आत्माके ज्ञानसे वंचित हो जाता है

ତାପରେ ଇଚ୍ଛାମତେ ଆହାର-ବିହାରରେ ମୋହିତ ହୋଇ, ମହାମୋହଜନିତ ସୁଖରେ ମଗ୍ନ ଥିବା ମଣିଷ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଗ୍ରତ ଭାବେ ଜାଣିପାରେ ନାହିଁ।

Verse 71

एवं पतति संसारे तासु तास्विह योनिषु । अविद्याकर्मतृष्णाभि भ्राम्यमाणो5थ चक्रवत्‌,इस प्रकार अविद्या, कर्म और तृष्णाद्वारा चक्रकी भाँति भ्रमण करता हुआ मनुष्य संसारकी विभिन्न योनियोंमें गिरता है

ଏହିପରି ଅବିଦ୍ୟା, କର୍ମ ଓ ତୃଷ୍ଣାଦ୍ୱାରା ଚକ୍ର ପରି ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ମନୁଷ୍ୟ ସଂସାରରେ ନାନା ଯୋନିମାନଙ୍କରେ ପୁନଃପୁନଃ ପତିତ ହୁଏ।

Verse 72

ब्रह्मादिषु तृणान्तेषु भूतेषु परिवर्तते । जले भुवि तथा55काशे जायमान: पुन: पुन:,फिर तो ब्रह्मासे लेकर तृणपर्यन्त सभी प्राणियोंमें तथा जल, भूमि और आकाशमें वह मनुष्य बारंबार जन्म लेकर चक्कर लगाता रहता है

ତେବେ ସେ ମନୁଷ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ତୃଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଏବଂ ଜଳ, ଭୂମି ଓ ଆକାଶରେ ମଧ୍ୟ, ପୁନଃପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଇ ଘୂରିବାକୁ ଲାଗେ।

Verse 73

अबुधानां गतिस्त्वेषा बुधानामपि मे शृणु । ये धर्मे श्रेयसि रता विमोक्षरतयो जना:

ଏହା ଅବୁଧମାନଙ୍କର ଗତି କୁହାଗଲା; ଏବେ ବୁଧମାନଙ୍କର ଗତି ମଧ୍ୟ ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ—ଯେମାନେ ଶ୍ରେୟସ୍କର ଧର୍ମରେ ରତ ଓ ମୋକ୍ଷରେ ନିରନ୍ତର ଆସକ୍ତ।

Verse 74

तदिदं वेदवचनं कुरु कर्म त्यजेति च । तस्माद्‌ धर्मानिमान्‌ सर्वान्‌ नाभिमानात्‌ समाचरेत्‌

ଏହି ହେଉଛି ବେଦବଚନ—“କର୍ମ କର” ଏବଂ “କର୍ମ ତ୍ୟାଗ କର” ମଧ୍ୟ; ତେଣୁ ଆଗକୁ କୁହାଯିବା ଏହି ସମସ୍ତ ଧର୍ମକୁ ଅଭିମାନ ବିନା ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 75

इज्याध्ययनदानानि तप: सत्यं क्षमा दम: । अलोभ इति मार्गो<यं धर्मस्याष्टविध: स्मृत:,यज्ञ, अध्ययन, दान, तप, सत्य, क्षमा, मन और इन्द्रियोंका संयम तथा लोभका परित्याग--ये धर्मके आठ मार्ग हैं

ଇଜ୍ୟା (ଯଜ୍ଞ), ଅଧ୍ୟୟନ, ଦାନ, ତପ, ସତ୍ୟ, କ୍ଷମା, ଦମ (ମନ-ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସଂଯମ) ଏବଂ ଅଲୋଭ—ଏହି ଅଷ୍ଟବିଧ ମାର୍ଗକୁ ଧର୍ମର ପଥ ବୋଲି ସ୍ମୃତି କହେ।

Verse 76

अत्र पूर्वक्षतुर्वर्ग: पितृयाणपथे स्थित: । कर्तव्यमिति यत्‌ कार्य नाभिमानात्‌ समाचरेत्‌

ଏଠାରେ ପୂର୍ବେ କହିଥିବା ଚାରିଧର୍ମର ସମୁଦାୟ ପିତୃୟାନ ପଥରେ ଅବସ୍ଥିତ; ଅର୍ଥାତ୍ ଏହି ଚାରିଟିକୁ ଫଳକାମନାରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ ସେମାନେ ପିତୃୟାନ ମାର୍ଗରେ ନେଇଯାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର, ସନ୍ଧ୍ୟୋପାସନା ଆଦି ଯେ ନିତ୍ୟକର୍ତ୍ତବ୍ୟ କର୍ମ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ କେବଳ କର୍ତ୍ତବ୍ୟବୁଦ୍ଧିରେ, ଅଭିମାନ ତ୍ୟାଗ କରି, କରିବା ଉଚିତ।

Verse 77

उत्तरो देवयानस्तु सद्धिराचरित: सदा । अष्ट ड्रेनैव मार्गेण विशुद्धात्मा समाचरेत्‌

ଉଚ୍ଚତର ପଥ ହେଉଛି ଦେବୟାନ; ସାଧୁଜନ ସଦା ତାହାକୁ ଆଚରଣ କରନ୍ତି। ଆଗାମୀରେ କହିବା ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ-ଯୁକ୍ତ ମାର୍ଗରେ ଅନ୍ତଃକରଣକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରି, କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱର ଅଭିମାନ ବିନା କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କର୍ମ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 78

सम्यक्संकल्पसंबन्धात्‌ सम्यक्‌ चेन्द्रियनिग्रहात्‌ । सम्यग्व्रतविशेषाच्च सम्यक्‌ च गुरुसेवनात्‌

ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ସଙ୍କଳ୍ପକୁ ଏକ ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ବାନ୍ଧି ରଖିବାରୁ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ଯଥାଯଥ ନିଗ୍ରହ କରିବାରୁ, ଅହିଂସା ଆଦି ବିଶେଷ ବ୍ରତଗୁଡ଼ିକୁ ଭଲଭାବେ ପାଳନ କରିବାରୁ, ଏବଂ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଭକ୍ତିସହ ସେବା କରିବାରୁ—ମନୁଷ୍ୟ ପରମ କଲ୍ୟାଣକୁ ଅଭିମୁଖୀ ହୁଏ।

Verse 79

सम्यगाहारयोगाच्च सम्यक्‌ चाध्ययनागमात्‌ | सम्यक्कर्मोपसंन्यासात्‌ सम्यक्‌ चित्तनिरोधनात्‌

ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଆହାର-ବିହାରର ସମ୍ୟକ୍ ନିୟମରୁ, ବେଦାଦି ଶାସ୍ତ୍ରର ଯଥାବିଧି ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଆଗମଜ୍ଞାନରୁ, କର୍ମର ସମ୍ୟକ୍ ଉପସଂନ୍ୟାସ—ଅର୍ଥାତ୍ ଭଗବଦର୍ପଣଭାବରେ ସମର୍ପଣ—ରୁ, ଏବଂ ଚିତ୍ତର ସମ୍ୟକ୍ ନିରୋଧରୁ—ମନୁଷ୍ୟ ପରମ କଲ୍ୟାଣକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 80

एवं कर्माणि कुर्वन्ति संसारविजिगीषव: । रागद्वेषविनिर्मुक्ता ऐश्वर्य देवता गता:

ସଂସାରକୁ ଜିତିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବା ଜ୍ଞାନୀ ପୁରୁଷମାନେ ଏହିପରି ରାଗ-ଦ୍ୱେଷରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ କର୍ମ କରନ୍ତି। ଏହି ନିୟମଗୁଡ଼ିକର ପାଳନରୁ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଓ ଦିବ୍ୟ ସମୃଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ।

Verse 81

रुद्रा: साध्यास्तथा55दित्या वसवो5थ तथाश्रिनौ । योगैश्वर्येण संयुक्ता धारयन्ति प्रजा इमा:,रुद्र, साध्य, आदित्य, वसु तथा दोनों अश्विनीकुमार योगजनित ऐश्वर्यसे युक्त होकर इन प्रजाजनोंका धारण-पोषण करते हैं

ରୁଦ୍ର, ସାଧ୍ୟ, ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ ଏବଂ ସେଇ ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର—ଯୋଗଜନିତ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟରେ ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇ—ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ଧାରଣ ଓ ପୋଷଣ କରନ୍ତି।

Verse 82

तथा त्वमपि कौन्तेय शममास्थाय पुष्कलम्‌ | तपसा सिद्धिमन्विच्छ योगसिद्धिं च भारत

ହେ କୌନ୍ତେୟ! ତୁମେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଚୁର ଶମ (ଅନ୍ତଃଶାନ୍ତି) ଦୃଢ଼ଭାବେ ଆଶ୍ରୟ କରି, ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧି ଓ ଯୋଗସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ କର, ହେ ଭାରତ।

Verse 83

पितृमातृमयी सिद्धि: प्राप्ता कर्ममयी च ते । तपसा सिद्धिमन्विच्छ द्विजानां भरणाय वै

କର୍ମଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ, ପିତୃ-ମାତୃମୟୀ (ଇହ-ପରଲୋକ ହିତକାରୀ) ସିଦ୍ଧି ତୁମେ ପାଇସାରିଛ। ଏବେ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସେହି ସିଦ୍ଧିକୁ ଅନ୍ୱେଷଣ କର, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ (ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ) ଭରଣ-ପୋଷଣ ସୁନିଶ୍ଚିତ ହେବ।

Verse 84

सिद्धा हि यद्‌ यदिच्छन्ति कुर्वते तदनुग्रहात्‌ तस्मात्तप: समास्थाय कुरुष्वात्ममनोरथम्‌

ସିଦ୍ଧ ପୁରୁଷମାନେ ତପସ୍ୟାର ଅନୁଗ୍ରହବଳରେ ଯାହା-ଯାହା ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, ସେହି ସବୁ ସାଧନ କରନ୍ତି। ତେଣୁ ତପସ୍ୟାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ନିଜ ଆତ୍ମମନୋରଥ ପୂରଣ କର।