Shloka 15
Kṛṣṇa at Duryodhana’s House: Refusal of Hospitality and Departure to Vidura (कृष्णस्य धार्तराष्ट्रनिवेशनगमनम्)
न स्मोपयान्ति निद्रां ते न तदर्हा जनार्दन । “जब वे अपनी राजधानीमें ऊँची अट्टालिकाओंके भीतर रंकुमृगके चर्मसे बने हुए बिछौनोंसे युक्त सुकोमल शय्याओंपर शयन करते थे, उन दिनों हाथियोंके चिग्घाड़ने, घोड़ोंके हिनहिनाने तथा रथके पहियोंके घर्घरानेसे उनकी निद्रा टूटती थी। शंख और भेरीकी तुमुल ध्वनि तथा वेणु और वीणाके मधुर स्वरसे उन्हें जगाया जाता था। साथ ही ब्राह्मणलोग पुण्याहवाचनके पवित्र घोषसे उनका समादर करते थे। वे महात्मा ब्राह्मणोंके मंगलमय आशीर्वाद सुनकर उठते थे। पूजित और पूजनीय पुरुष भी उनके गुण गा-गाकर अभिनन्दन किया करते थे एवं उठकर वे रत्नों, वस्त्रों एवं अलंकारोंके द्वारा ब्राह्मणोंकी पूजा करते थे। जनार्दन! वे ही पाण्डव उस विशाल वनमें हिंसक जन्तुओंके क्रूरतापूर्ण शब्द सुनकर अच्छी तरह नींद भी नहीं ले पाते रहे होंगे, यद्यपि इस दुरवस्थाके योग्य वे कभी नहीं थे || १०--१४ ह ।। भेरीमृदड़निनदैः शड्खवैणवनिस्वनै:
na smopayānti nidrāṁ te na tad-arhā janārdana |
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ହେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ! ସେମାନଙ୍କୁ ନିଦ୍ରା ଆସୁନାହିଁ; ଏପରି ଅବସ୍ଥା ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ଯେ ପାଣ୍ଡବମାନେ ପୂର୍ବେ ନିଜ ରାଜଧାନୀର ଉଚ୍ଚ ପ୍ରାସାଦମାନଙ୍କ ଭିତରେ ମୃଗଚର୍ମର ପଥାରଣ ସହିତ କୋମଳ ଶୟ୍ୟାରେ ଶୟନ କରୁଥିଲେ, ଯାହାଙ୍କ ନିଦ୍ରା ହାତୀର ଗର୍ଜନ, ଘୋଡ଼ାର ହିନ୍ହିନାହଟ ଓ ରଥଚକ୍ରର ଘର୍ଘର ଶବ୍ଦରେ ଭଙ୍ଗ ହୁଏଥିଲା; ଯାହାଙ୍କୁ ଶଙ୍ଖ-ଭେରୀର ତୁମୁଳ ଧ୍ୱନି ଓ ବେଣୁ-ବୀଣାର ମଧୁର ସ୍ୱର ଜଗାଉଥିଲା; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପୁଣ୍ୟାହବାଚନର ପବିତ୍ର ଘୋଷରେ ସମ୍ମାନ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ମହାତ୍ମ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଆଶୀର୍ବାଦ ଶୁଣି ସେମାନେ ଉଠୁଥିଲେ— ସେଇ ପାଣ୍ଡବମାନେ ଏବେ ବିଶାଳ ବନରେ ହିଂସ୍ର ପଶୁମାନଙ୍କ କଠୋର ଡାକ ଶୁଣି ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ଭଲରେ ନିଦ୍ରା ମଧ୍ୟ ପାଇପାରୁନାହାନ୍ତି। ଏହି ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା ସେମାନଙ୍କ ପୂର୍ବ ଗରିମା ସହିତ ସ୍ପଷ୍ଟ ବିରୋଧୀ।
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the ethical dissonance between merit and circumstance: those who are ‘not deserving’ of degradation (the righteous Pāṇḍavas) nonetheless endure it. It evokes compassion and highlights how adharma in governance can force the virtuous into suffering, intensifying the moral urgency for rectification.
Vaiśampāyana addresses Janārdana (Kṛṣṇa), contrasting the Pāṇḍavas’ former royal life—waking to auspicious sounds, music, and Brahmin blessings—with their present exile, where they cannot sleep in the forest due to the frightening noises of wild beasts.