Shloka 44

अध्याय ८२ — केशवप्रयाणे निमित्तदर्शनम्

Omens and Reception During Keśava’s Departure

Devanagari script

प्रत्रजन्तोडनुधावन्तीं कृपणां पुत्रगृद्धिनीम्‌ । रुदतीमपहायैनामगच्छाम वयं वनम्‌

Transliteration

pratrajantod anudhāvantīṁ kṛpaṇāṁ putragṛddhinīm | rudatīm apahāyainām agacchāma vayaṁ vanam ||

Translation

ଆମେ ଯେତେବେଳେ ବନକୁ ଯିବାକୁ ନିଷ୍କ୍ରମଣ କଲୁ, ସେତେବେଳେ ପୁତ୍ରସ୍ନେହରେ ବ୍ୟାକୁଳ ସେ ଦୁଃଖିନୀ କାତର ହୋଇ କାନ୍ଦୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଆମ ପଛେ ପଛେ ଦୌଡ଼ିଆସିଲା; କିନ୍ତୁ ଆମେ ତାକୁ ସେଠାରେ ଛାଡ଼ି ବନକୁ ଚାଲିଗଲୁ।

Word by Word

• प्रत्रजन्तः: running forth / hastening
• प्रत्रजन्तः: Karta
• Type: Verb
• Root: प्र + त्रज् (धातु)
• Form: शतृ (वर्तमान कृदन्त), पुं, प्रथमा, बहुवचन

• अनुधावन्तीम्: running after (us)
• अनुधावन्तीम्: Karma
• Type: Verb
• Root: अनु + धाव् (धातु)
• Form: शतृ (वर्तमान कृदन्त), स्त्री, द्वितीया, एकवचन

• कृपणाम्: wretched, pitiable
• कृपणाम्: Karma
• Type: Adjective
• Root: कृपण (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्री, द्वितीया, एकवचन

• पुत्रगृद्धिनीम्: yearning for her son
• पुत्रगृद्धिनीम्: Karma
• Type: Adjective
• Root: पुत्रगृद्धिनी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्री, द्वितीया, एकवचन

• रुदतीम्: weeping
• रुदतीम्: Karma
• Type: Verb
• Root: रुद् (धातु)
• Form: शतृ (वर्तमान कृदन्त), स्त्री, द्वितीया, एकवचन

• अपहाय: having abandoned / leaving behind
• Type: Verb
• Root: अप + हा (धातु)
• Form: क्त्वा (अव्ययभाव/gerund), पूर्वकाल (having done)

• एनाम्: her (this woman)
• एनाम्: Karma
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्री, द्वितीया, एकवचन

• अगच्छाम: we went
• Type: Verb
• Root: गम् (धातु)
• Form: लङ् (अनद्यतन भूत), उत्तम, बहुवचन, परस्मैपद

• वयम्: we
• वयम्: Karta
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा, बहुवचन, उत्तम

• वनम्: to the forest
• वनम्: Karma
• Type: Noun
• Root: वन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुं, द्वितीया, एकवचन

Speaker

युधिष्ठिर उवाच

Characters & Entities

• Yudhiṣṭhira
• a grieving mother (implicitly Kuntī in the exile context)
• forest (vana)

Educational Q&A

What is the core teaching?

The verse highlights the painful tension between dharma-driven action and human attachment: even when one believes a course is obligatory (going to the forest), it can inflict suffering on loved ones, leaving a moral residue of grief and responsibility that must be acknowledged.

What is happening in the narrative?

Yudhiṣṭhira recalls the moment of departure for forest-exile: a mother, overwhelmed by love for her sons, runs after them crying, but the brothers proceed onward, leaving her behind as they continue into the wilderness.