Shloka 30
Sainyasaṅgraha and Bhāga-Vyavasthā (Forces Assembled and Rival Allocations) | सैन्यसंग्रह-भागव्यवस्था
समस्त पाण्डव अतिरथी शूरवीर, यशस्वी, प्रतापी, युद्धविजयी तथा अग्नि और सूर्यके समान तेजस्वी हैं ।। येषां युधिष्ठिरो नेता गोप्ता च मधुसूदन: । योधौ च पाण्डवौ वीरौ सव्यसाचिवृकोदरौ,संजय! युधिष्छिर जिनके नेता हैं, भगवान् मधुसूदन जिनके रक्षक हैं, पाण्डुपुत्र वीरवर अर्जुन और भीमसेन जिनके प्रमुख योद्धा हैं, नकुल, सहदेव, पृषद्वंशी धृष्टद्युम्न, सात्यकि, ट्रपद, धृष्टकेतु, सुकेतु, पांचालदेशीय उत्तमौजा, दुर्जय युधामन्यु, शिखण्डी, क्षत्रदेव, विराटकुमार उत्तर, काशि, चेदि तथा मत्स्यदेशके सैनिक, सूंजयवंशी क्षत्रिय, विराटकुमार बश्रु तथा पांचालदेशीय प्रभद्रकगण जिनके पक्षमें युद्धके लिये उद्यत हैं, जिनकी इच्छाके बिना देवराज इन्द्र भी इस पृथ्वीका अपहरण नहीं कर सकते, जो वीर तथा रणधीर हैं, जो पर्वतोंको भी विदीर्ण कर सकते हैं, जिनका प्रताप देवताओंके समान है तथा जो समस्त सदगुणोंसे सम्पन्न हैं, उन्हीं पाण्डवोंके साथ मेरा दुष्ट पुत्र दुर्योधन मेरे चीखते-चिल्लाते हुए भी युद्ध करना चाहता है
dhṛtarāṣṭra uvāca | samastāḥ pāṇḍavā atirathinaḥ śūrā vīrā yaśasvinaḥ pratāpinaḥ yuddhajayinaś ca agni-sūrya-sama-tejasaḥ | yeṣāṁ yudhiṣṭhiro netā goptā ca madhusūdanaḥ | yodhāś ca pāṇḍavau vīrau savyasācī vṛkodaraḥ | sañjaya, yudhiṣṭhira-neteṣu madhusūdana-gopteṣu savyasāci-vṛkodara-pramukheṣu yodheṣu nakula-sahadeva-dhṛṣṭadyumna-sātyaki-drupada-dhṛṣṭaketu-suketu-uttamaujā-yudhāmanyu-śikhaṇḍi-kṣatradeva-uttara-kāśi-cedi-matsya-sainyeṣu sūñjaya-kṣatriyeṣu virāṭa-kumāra-babhruṣu ca prabhadraka-pāñcāleṣu ca yuddhāya udyateṣu, yeṣām icchāṁ vinā indro 'pi pṛthivīm apahartuṁ na śaknoti, teṣu parvata-vidāraṇa-sāmarthyeṣu deva-sama-pratāpeṣu sarva-sadguṇa-sampanneṣu pāṇḍaveṣu mama duṣṭaḥ putro duryodhanaḥ mama krandataḥ api yuddhaṁ kartum icchati |
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ— “ସଞ୍ଜୟ! ପାଣ୍ଡବମାନେ ସମସ୍ତେ ଅତିରଥ—ଶୂର, ଯଶସ୍ବୀ, ପ୍ରତାପୀ, ସମରଜୟୀ; ଅଗ୍ନି ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ ତେଜସ୍ବୀ। ଯାହାଙ୍କ ନେତା ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଯାହାଙ୍କ ରକ୍ଷକ ମଧୁସୂଦନ (କୃଷ୍ଣ), ଏବଂ ଯାହାଙ୍କ ପ୍ରମୁଖ ଯୋଦ୍ଧା ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ର ଦୁଇ ବୀର—ସବ୍ୟସାଚୀ ଅର୍ଜୁନ ଓ ବୃକୋଦର ଭୀମ। ସେମାନଙ୍କ ସହ ନକୁଳ-ସହଦେବ, ପୃଷଦବଂଶୀ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ, ସାତ୍ୟକି, ଦ୍ରୁପଦ, ଧୃଷ୍ଟକେତୁ, ସୁକେତୁ, ପାଞ୍ଚାଳର ଉତ୍ତମୌଜା, ଅଜେୟ ଯୁଧାମନ୍ୟୁ, ଶିଖଣ୍ଡୀ, କ୍ଷତ୍ରଦେବ, ବିରାଟପୁତ୍ର ଉତ୍ତର, କାଶୀ-ଚେଦି-ମତ୍ସ୍ୟର ସେନା, ଏବଂ ସୃଞ୍ଜୟ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବଭ୍ରୁ ଓ ପାଞ୍ଚାଳର ପ୍ରଭଦ୍ରକଗଣ—ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କ ପକ୍ଷରେ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ସଜ୍ଜ। ଯାହାଙ୍କ ଅନୁମତି ବିନା ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ହରଣ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ସେମାନେ ରଣଧୀର, ପର୍ବତକୁ ମଧ୍ୟ ବିଦୀର୍ଣ୍ଣ କରିପାରନ୍ତି, ଦେବତୁଲ୍ୟ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଓ ସମସ୍ତ ସଦ୍ଗୁଣରେ ସମ୍ପନ୍ନ। ତଥାପି ମୋର ପାପକର୍ମୀ ପୁତ୍ର ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ, ମୋର ଆର୍ତ୍ତ ଆକ୍ରନ୍ଦନ ସତ୍ତ୍ୱେ, ସେହି ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ହିଁ ଚାହୁଁଛି।”
धृतराष्ट उवाच
Educational Q&A
Moral blindness and attachment can drive a ruler to enable adharma: Dhṛtarāṣṭra recognizes the Pāṇḍavas’ virtue, strength, and Kṛṣṇa’s protection, yet admits his son’s wicked insistence on war. The passage highlights responsibility in governance—knowing what is right is insufficient if one fails to restrain wrongdoing.
In Udyoga Parva, as war becomes imminent, Dhṛtarāṣṭra speaks to Sañjaya, enumerating the Pāṇḍavas and their powerful allies, stressing their near-invincible position (even Indra could not take the earth against their will). He laments that despite his protests, Duryodhana still wants to fight them.