Shloka 13
Udyoga Parva, Adhyāya 55 — Sañjaya’s Report on Pāṇḍava Readiness and Arjuna’s Dhvaja
श्वेतास्तस्मिन् वातवेगा: सदश्चा दिव्या युक्त श्रित्ररथेन दत्ता: । भुव्यन्तरिक्षे दिवि वा नरेन्द्र येषां गतिहीयते नात्र सर्वा | शतं यत् तत् पूर्यते नित्यकालं हतं हतं दत्तवरं पुरस्तात्,अर्जुनके उस रथमें वायुके समान वेगशाली दिव्य एवं उत्तम जातिके श्वेत अश्व जुते हुए हैं, जिन्हें गन्धर्वराज चित्ररथने दिया था। नरेन्द्र! पृथ्वी, आकाश तथा स्वर्ग आदि किसी भी स्थानमें उन अश्वोंकी पूर्ण गति क्षीण या अवरुद्ध नहीं होती है। उस रथमें पूरे सौ घोड़े सदा जुते रहते हैं। उनमेंसे यदि कोई मारा जाता है तो पहलेके दिये हुए वरके प्रभावसे नया घोड़ा उत्पन्न होकर उसके स्थानकी पूर्ति कर देता है
sañjaya uvāca |
śvetās tasmin vātavegāḥ sadaś ca divyā yuktāś citrarathena dattāḥ |
bhuvy antarikṣe divi vā narendra yeṣāṃ gatiḥ hīyate nātra sarvā |
śataṃ yat tat pūryate nityakālaṃ hataṃ hataṃ dattavaraṃ purastāt ||
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ନରେନ୍ଦ୍ର! ସେଇ ରଥରେ ପବନସମ ବେଗଶାଳୀ, ଦିବ୍ୟ ଓ ଉତ୍ତମ ଜାତିର ଶ୍ୱେତ ଅଶ୍ୱମାନେ ଯୁକ୍ତ ଅଛନ୍ତି; ସେମାନେ ଗନ୍ଧର୍ବରାଜ ଚିତ୍ରରଥଙ୍କ ଦାନ। ପୃଥିବୀ, ଅନ୍ତରିକ୍ଷ କିମ୍ବା ସ୍ୱର୍ଗ— କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗତି କ୍ଷୀଣ ହୁଏ ନାହିଁ, ଅବରୁଦ୍ଧ ମଧ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ। ସେଇ ରଥରେ ସଦା ଶତ ଅଶ୍ୱ ପୂର୍ଣ୍ଣ ରହନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେହି ହତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ପୂର୍ବଦତ୍ତ ବରର ପ୍ରଭାବରେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଅନ୍ୟ ଅଶ୍ୱ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହୋଇ ସ୍ଥାନ ପୂରଣ କରେ।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the idea of divinely supported capability: when a cause is backed by higher powers (through boons and rightful alliances), obstacles such as loss and limitation are overcome. Ethically, it underscores how extraordinary resources in war are portrayed as arising from prior merit, blessings, and cosmic order rather than mere human strength.
Sañjaya is describing to the king the extraordinary horses yoked to the hero’s chariot: they are celestial, wind-swift, and unimpeded across earth, sky, or heaven. The team is always complete at a hundred; if any horse is killed, another manifests immediately due to an earlier boon.