Shloka 53
Adhyaya 32: Saṃjaya’s Return, Audience with Dhṛtarāṣṭra, and Ethical Admonition
(पृथिव्यां सागरान्तायां द्वाविमौ पुरुषाधमौ । गृहस्थश्न निरारम्भ: सारम्भश्नैव भिक्षुकः ।। ) समुद्रपर्यन्त इस सारी पृथ्वीमें ये दो प्रकारके अधम पुरुष हैं--अकर्मण्य गृहस्थ और कर्मोमें लगा हुआ संन्यासी। द्वाविमौ ग्रसते भूमि: सर्पो बिलशयानिव । राजानं चाविरोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनम्,बिलमें रहनेवाले जीवोंको जैसे साँप खा जाता है, उसी प्रकार यह पृथ्वी शत्रुसे विरोध न करनेवाले राजा और परदेश सेवन न करनेवाले ब्राह्मण--इन दोनोंको खा जाती है
pṛthivyāṃ sāgarāntāyāṃ dvāv imau puruṣādhamau | gṛhasthaś ca nirārambhaḥ sārambhaś caiva bhikṣukaḥ || dvāv imau grasate bhūmiḥ sarpo bilaśayān iva | rājānaṃ cāviruddhāraṃ brāhmaṇaṃ cāpravāsinam ||
ବିଦୁର କହିଲେ—ସମୁଦ୍ରପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଅଧମ ପୁରୁଷ ଅଛନ୍ତି: ଉଦ୍ୟମ ନ କରୁଥିବା ଗୃହସ୍ଥ, ଏବଂ ସାଂସାରିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଭିକ୍ଷୁ-ସନ୍ନ୍ୟାସୀ। ଯେପରି ବିଲରେ ରହୁଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ସାପ ଗ୍ରସି ନେଇଥାଏ, ସେପରି ଏହି ପୃଥିବୀ ମଧ୍ୟ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ‘ଗ୍ରସି’ ନେଇଥାଏ—ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ପ୍ରତିରୋଧ ନ କରୁଥିବା ରାଜାକୁ, ଏବଂ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପରଦେଶଗମନ (ଅଧ୍ୟୟନ, ଶିକ୍ଷାଦାନ କିମ୍ବା ଜୀବିକା ପାଇଁ) ନ କରୁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ।
विदुर उवाच
Educational Q&A
Vidura condemns role-confusion and negligence of duty: a householder must be industrious and responsible, while a renunciant should avoid worldly enterprises. He also stresses functional duties—kings must protect by resisting enemies, and brāhmaṇas must pursue their obligations (including travel/sojourn when needed for learning, teaching, or sustenance).
In Udyoga Parva, Vidura delivers moral-political counsel (nīti) in the tense pre-war context. Here he uses sharp contrasts and a vivid simile (the snake devouring burrow-dwellers) to warn that society and the land itself ‘consume’ those who fail in their appointed responsibilities—especially negligent householders, worldly renunciants, non-defending kings, and brāhmaṇas who refuse necessary pravāsa.