Shloka 48
अध्याय २९ — वासुदेव–संजय संवादः
Karma, Varṇa-Dharma, and the Ethics of Governance
इदं पुनर्वचन धार्त॑राष्ट्र सुयोधनं संजय श्रावयेथा: । यस्ते शरीरे हृदयं दुनोति काम: कुरूनसपत्नो<नुशिष्याम्,संजय! दुर्योधनको तुम मेरी यह बात पुनः सुना देना--“ तुम्हारे शरीरके भीतर मनमें जो यह अभिलाषा उत्पन्न हुई है कि मैं कौरवोंका निष्कण्टक राज्य करूँ, वह तुम्हारे हृदयको पीड़ा-मात्र दे रही है। उसकी सिद्धिका कोई उपाय नहीं है। हम ऐसे पौरुषहीन नहीं हैं कि तुम्हारा यह प्रिय कार्य होने दें। भरतवंशके प्रमुख वीर! तुम इन्द्रप्रस्थपुरी फिर मुझे ही लौटा दो अथवा युद्ध करो”
idaṃ punarvacanaṃ dhārtarāṣṭra suyodhanaṃ saṃjaya śrāvayethāḥ | yas te śarīre hṛdayaṃ dunoti kāmaḥ kurūn asapatno 'nuśiṣyām, saṃjaya |
ହେ ସଞ୍ଜୟ, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରପୁତ୍ର ସୁୟୋଧନଙ୍କୁ ମୋ ଏହି କଥା ପୁନର୍ବାର ଶୁଣାଇଦେବା—“କୁରୁମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀହୀନ ଭାବେ ଶାସନ କରିବି ବୋଲି ତୋ ଭିତରେ ଯେ ଆକାଙ୍କ୍ଷା ଜାଗିଛି, ସେଇ ତୋ ହୃଦୟକୁ ମାତ୍ର ପୀଡ଼ା ଦେଉଛି। ତାହା ସିଦ୍ଧ ହେବାର କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ। ତୋ ପ୍ରିୟ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ ହେବାକୁ ଦେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆମେ ଏତେ ପୌରୁଷହୀନ ନୁହେଁ। ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୀର, ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରସ୍ଥ ମୋତେ ଫେରାଇଦେ; ନଚେତ୍ ଯୁଦ୍ଧ ବାଛ।”
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
Unrestrained desire for unrivalled power (kāma) becomes self-torment and leads to ruin; righteous kingship requires restraint and fairness. When a just claim is denied, a kṣatriya may issue a final ethical ultimatum: restore what is due or face war.
Yudhiṣṭhira instructs Sañjaya to deliver a firm message to Duryodhana: his ambition to rule the Kurus without rival is impossible to realize without causing conflict; therefore he must return Indraprastha to the Pāṇḍavas, otherwise war will follow.