Shloka 56
Kaurava Mobilization at Kurukṣetra (Duryodhana Orders War Preparations) / कुरुक्षेत्रे धार्तराष्ट्र-सैन्यसज्जा
Devanagari script
तत: शब्द: समभवत् समुद्रस्येव पर्वणि । हृष्टानां सम्प्रयातानां घोषो दिवमिवास्पृशत्,तदनन्तर जैसे पूर्णिमाके दिन बढ़ते हुए समुद्रका कोलाहल सुनायी देता है, उसी प्रकार हर्ष और उत्साहमें भरकर युद्धके लिये यात्रा करनेवाले उन सैनिकोंका महान् घोष सब ओर फैलकर मानो स्वर्गलोकतक जा पहुँचा
Transliteration
tataḥ śabdaḥ samabhavat samudrasyeva parvaṇi | hṛṣṭānāṃ samprayātānāṃ ghoṣo divam ivāspṛśat ||
Translation
ତାପରେ ପର୍ବଦିନରେ ଉଠୁଥିବା ସମୁଦ୍ରଗର୍ଜନ ପରି ଏକ ମହାଶବ୍ଦ ହେଲା। ହର୍ଷ-ଉତ୍ସାହରେ ଯୁଦ୍ଧଯାତ୍ରାକୁ ବେରିଥିବା ସେ ସେନାମାନଙ୍କର ମହାଘୋଷ ସବୁଦିଗରେ ପ୍ରସାରିତ ହୋଇ ମନେ ହେଲା ଯେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ପର୍ଶ କଲା।
Word by Word
ततःthen; thereafter
ततः:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootततः (तद्-प्रातिपदिकात्)
Formअव्यय (पञ्चमी-अर्थे: 'तस्मात्/तदनन्तरम्')
शब्दःsound; noise
शब्दः:
Karta
TypeNoun
Rootशब्द
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
समभवत्arose; came to be
समभवत्:
TypeVerb
Rootभू (सम् + भू)
Formलङ् (अनद्यतनभूत), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद
समुद्रस्यof the ocean
समुद्रस्य:
Adhikarana
TypeNoun
Rootसमुद्र
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन
इवlike; as if
इव:
TypeIndeclinable
Rootइव
Formउपमा-अव्यय
पर्वणिon a festival/holy day (parvan); at the time of parvan
पर्वणि:
Adhikarana
TypeNoun
Rootपर्वन्
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन
हृष्टानाम्of the delighted/joyful (ones)
हृष्टानाम्:
TypeAdjective
Rootहृष्ट (हृष्-धातोः क्त-प्रत्ययान्त)
Formपुंलिङ्ग (सैनिकानाम्), षष्ठी, बहुवचन
सम्प्रयातानाम्of those who had set out/marched forth
सम्प्रयातानाम्:
TypeAdjective
Rootसम्प्रयात (सम्+प्र+या-धातोः क्त-प्रत्ययान्त)
Formपुंलिङ्ग (सैनिकानाम्), षष्ठी, बहुवचन
घोषःshout; clamour; roar
घोषः:
Karta
TypeNoun
Rootघोष
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
दिवम्heaven; the sky
दिवम्:
Karma
TypeNoun
Rootदिव्/द्यौ (दिव)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
इवas if
इव:
TypeIndeclinable
Rootइव
Formउपमा-अव्यय
आस्पृशत्touched; reached
आस्पृशत्:
TypeVerb
Rootस्पृश् (आ + स्पृश्)
Formलङ् (अनद्यतनभूत), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद
Speaker
वैशम्पायन उवाच
Characters & Entities
V
VaiśampāyanaS
samudra (ocean/sea)D
diva (heaven/sky)S
soldiers/army (implicit collective)Verse Rasa (Emotional Essence)
Geographic Context
Sandhi Notes