Shloka 24
महाभूत–इन्द्रिय–मनस्–बुद्धि–अन्तरात्मा विवेकः | Discrimination of Elements, Senses, Mind, Intellect, and Inner Self
इस प्रकार वानप्रस्थकी अवधि पूरी कर लेनेके बाद जब आयुका चौथा भाग शेष रह जाय, वृद्धावस्थासे शरीर दुर्बल हो जाय और रोग सताने लगें तो उस आश्रमका परित्याग कर दे (और संन्यास-आश्रम ग्रहण कर ले)। संन्यासकी दीक्षा लेते समय एक दिनमें पूरा होनेवाला यज्ञ करके अपना सर्वस्व दक्षिणामें दे डाले ।।
ātmayājī so ’tmaratir ātmakrīḍa ātmasaṁśrayaḥ | ātmany agnīn samāropya tyaktvā sarvaparigrahān ||
ବାନପ୍ରସ୍ଥର ଅବଧି ପୂରଣ କରି, ଯେତେବେଳେ ଆୟୁର ଚତୁର୍ଥ ଭାଗ ମାତ୍ର ଶେଷ ରହେ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଶରୀର ଦୁର୍ବଳ ହୁଏ ଓ ରୋଗ ପୀଡ଼ା ଦିଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ଆଶ୍ରମକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ସନ୍ନ୍ୟାସ ଗ୍ରହଣ କରୁ। ସନ୍ନ୍ୟାସ-ଦୀକ୍ଷା ସମୟରେ ଏକ ଦିନରେ ସମାପ୍ତ ହେବା ଯଜ୍ଞ କରି, ନିଜ ସର୍ବସ୍ୱକୁ ଦକ୍ଷିଣାରୂପେ ଅର୍ପଣ କରୁ। ସେ ‘ଆତ୍ମଯାଜୀ’ ହେଉ—ଆତ୍ମାରେ ହିଁ ରତ, ଆତ୍ମାରେ ହିଁ କ୍ରୀଡ଼ାରସ ଲଭୁଥିବା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରେ ଆତ୍ମାକୁ ହିଁ ଆଶ୍ରୟ କରୁଥିବା। ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରର ଅଗ୍ନିମାନଙ୍କୁ ଆତ୍ମାରେ ହିଁ ଆରୋପିତ କରି, ସମସ୍ତ ପରିଗ୍ରହ ତ୍ୟାଗ କରୁ; ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମଯଜ୍ଞ ଆଦି ତତ୍କ୍ଷଣସାଧ୍ୟ ଯଜ୍ଞ ଓ ଇଷ୍ଟିମାନଙ୍କୁ ନିତ୍ୟ ମନସା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁ—ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କର୍ମମୟ ଯଜ୍ଞରୁ ହଟି ଆତ୍ମଯଜ୍ଞର ଅଭ୍ୟାସ ଦୃଢ଼ ନ ହୁଏ।
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse teaches the interiorization of religious duty: the renouncer should abandon external dependence on ritual and possessions, ‘install’ the sacred fires within the Self, and practice continual inward sacrifice—finding refuge, joy, and discipline in the Self alone.
Vyāsa is instructing on the transition into full renunciation: after completing the earlier stages of life, one gives up possessions and outward ritual supports, and adopts a contemplative mode where yajña becomes mental and self-directed (ātma-yajña).