Adhyāya 240: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman — The Inner Hierarchy and Restraint (इन्द्रिय-मनस्-बुद्धि-आत्म-क्रमः)
सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम
sattvasaṃsevanād dhīro nidrām ucchettum arhati | vidvān yoge ye kāma-krodha-lobha-bhayaṃ ca pañcamaṃ svapnam—ime pañca doṣā uktās teṣāṃ pūrṇatayā ucchedaṃ kuryāt | eṣu krodhaṃ śamena (manonigrahena) jayet, kāmaṃ saṅkalpatyāgena parājayet, tathā dhīraḥ sattvaguṇasaṃsevanena nidrāyā ucchedaṃ kartum arhati ||
ବ୍ୟାସ କହିଲେ— ସତ୍ତ୍ୱସେବନରେ ଧୀର ପୁରୁଷ ନିଦ୍ରାକୁ ଛେଦ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ। ଯୋଗମାର୍ଗରେ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ପାଞ୍ଚ ଦୋଷ କହିଛନ୍ତି— କାମ, କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ, ଭୟ ଏବଂ ପଞ୍ଚମ ସ୍ୱପ୍ନ; ଏମାନଙ୍କୁ ମୂଳସହିତ ନାଶ କରିବା ଉଚିତ। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କ୍ରୋଧ ଶମ (ମନୋନିଗ୍ରହ) ଦ୍ୱାରା ଜିତିବା ଉଚିତ, କାମ ସଙ୍କଳ୍ପ-ତ୍ୟାଗ ଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ କରିବା ଉଚିତ। ସତ୍ତ୍ୱର ପୋଷଣରେ ସ୍ଥିରଚିତ୍ତ ପୁରୁଷ ନିଦ୍ରାର ଅନ୍ତ କରେ।
व्यास उवाच
Yoga requires removing five obstacles—desire, anger, greed, fear, and dreaming—through specific remedies: anger by śama (mental restraint), desire by giving up binding saṅkalpa (compulsive intention), and dullness/sleep by cultivating sattva.
In the instruction-heavy Shānti Parva, Vyāsa continues a didactic passage on inner discipline, listing common psychological impediments to yogic practice and prescribing practical methods to overcome them.