Shloka 42
Yoga-kṛtya (योककृत्य) — Vyāsa on Sense-Restraint, Obstacles, and Brahman-Realization
Devanagari script
दधाति प्रभवे स्थानं भूतानां संयमो यम: । स्वभावेनैव वर्तन्ते द्वन्द्ययुक्तानि भूरिश:
Translation
ବ୍ୟାସ କହିଲେ—କାଳ ହିଁ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କୁ ସଂଯମ-ନିୟମରେ ରଖୁଥିବା ଯମ; ସେହି କାଳ ହିଁ ତାଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ପାଇଁ ଆଧାରସ୍ଥାନ ଧାରଣ କରେ। ଏବଂ ଭୂତମାନେ ସ୍ୱଭାବତଃ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ନାନା ପ୍ରକାରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
Word by Word
दधातिplaces/establishes/holds
दधाति:
TypeVerb
Rootधा (डुधाञ् धारणपोषणयोः)
Formलट् (वर्तमान), प्रथम, एकवचन, परस्मैपद
प्रभवेfor (their) origin/coming-into-being
प्रभवे:
Sampradana
TypeNoun
Rootप्रभव
Formपुंलिङ्ग, चतुर्थी, एकवचन
स्थानम्place/abode/seat
स्थानम्:
Karma
TypeNoun
Rootस्थान
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
भूतानाम्of beings/creatures
भूतानाम्:
TypeNoun
Rootभूत
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी, बहुवचन
संयमःrestraint/control
संयमः:
Karta
TypeNoun
Rootसंयम
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
यमःYama / regulator (restraint)
यमः:
Karta
TypeNoun
Rootयम
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
स्वभावेनby (their) own nature
स्वभावेन:
Karana
TypeNoun
Rootस्वभाव
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन
एवindeed/just
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
वर्तन्तेthey exist/behave/go on
वर्तन्ते:
TypeVerb
Rootवृत् (वर्तते)
Formलट् (वर्तमान), प्रथम, बहुवचन, आत्मनेपद
द्वन्द्व-युक्तानिendowed with pairs of opposites
द्वन्द्व-युक्तानि:
TypeAdjective
Rootद्वन्द्वयुक्त (द्वन्द्व + युक्त)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
भूरिशःabundantly/exceedingly
भूरिशः:
TypeIndeclinable
Rootभूरिशस्
Speaker
व्यास उवाच
Dharma Sankata (Moral Dilemma)
Verse Rasa (Emotional Essence)
Philosophical Teaching
Political Layer
Meter (Chandas)
Sandhi Notes