Shloka 32
आत्मदर्शन-उपदेशः (Ātma-darśana Upadeśa) — Mind, Senses, and the All-pervading Self
एक हजार चतुर्युगका जो ब्रह्माका एक दिन बताया गया है और उतनी ही बड़ी जो उनकी रात्रि कही गयी है, उसको जो लोग ठीक-ठीक जानते हैं, वे ही दिन और रात अर्थात् कालतत्त्वको जाननेवाले हैं ।। प्रतिबुद्धों विकुरुते ब्रह्माक्षय्यं क्षपाक्षये सृजते च पर | तस्माद् व्यक्तात्मकं मन:,रात्रि समाप्त जाग्रत् हुए ब्रह्माजी पहले अपने अक्षय स्वरूपको मायासे विकारयुक्त बनाते हैं फिर महत्तत्त्वको उत्पन्न करते हैं। तत्पश्चात् उससे स्थूल जगत्को धारण करनेवाले मनकी उत्पत्ति होती है
vyāsa uvāca | eka-sahasra-caturyugā yā brahmaṇaḥ ahar ucyate, tāvatī caiva yā rātriḥ proktā; etad ye yathāvad viduḥ, te eva ahorātra-vidāḥ kāla-tattva-vidaḥ | rātry-ante pratibuddho brahmā akṣayyaṃ svam ātmānaṃ māyayā vikṛti-yuktaṃ karoti; tataḥ mahat-tattvaṃ sṛjate; tataś ca sthūla-jagat-dhāraṇaṃ mana utpadyate ||
ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ଯେମାନେ ଯଥାର୍ଥ ଜାଣନ୍ତି ଯେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏକ ଦିନ ସହସ୍ର ଚତୁର୍ୟୁଗ ପରିମିତ ଓ ତାଙ୍କ ରାତ୍ରି ମଧ୍ୟ ସେତେଇ ବିଶାଳ, ସେମାନେ ହିଁ ଦିନ-ରାତ୍ରି ଅର୍ଥାତ୍ କାଳତତ୍ତ୍ୱର ଜ୍ଞାତା। ରାତ୍ରି କ୍ଷୟ ହେଲେ ବ୍ରହ୍ମା ଜାଗ୍ରତ ହୋଇ ପ୍ରଥମେ ମାୟାଦ୍ୱାରା ନିଜ ଅକ୍ଷୟ ସ୍ୱରୂପକୁ ପ୍ରକାଶ ଓ ବିକାରଯୋଗ୍ୟ କରନ୍ତି; ପରେ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ତାହାପରେ ମହତ୍ରୁ ବ୍ୟକ୍ତାତ୍ମକ ମନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ସ୍ଥୂଳ ଜଗତକୁ ଧାରଣ ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ କରେ।
व्यास उवाच