Shloka 11

इन्द्र–बलि संवादः

The Dialogue of Indra and Bali on Fortune, Humility, and Restraint

Devanagari script

ततः पश्यन्त्यसम्बुद्धया वातपित्तकफोत्तरान्‌ | रजस्तमोगतैभविस्तदप्याहुर्दुरत्ययम्‌

Transliteration

tataḥ paśyanty asambuddhayā vātapittakaphottarān | rajastamogatāir bhāvais tad apy āhur duratyayam ||

Translation

ତାପରେ ସତ୍ୟଜାଗରଣ ନଥିବାରୁ ମନୁଷ୍ୟ ସ୍ୱପ୍ନରେ ବାତ, ପିତ୍ତ କିମ୍ବା କଫର ପ୍ରାଧାନ୍ୟଯୁକ୍ତ ଏବଂ କାମ, ମୋହ ଆଦି ରଜସ-ତମସ ଭାବରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ନାନା ପ୍ରକାର ଦେହର ଦର୍ଶନ କରେ। ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନ ବିନା ସେହି ସ୍ୱପ୍ନଦର୍ଶନକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ବୋଲି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି।

Word by Word

• ततः: then/thereafter
• ततः: Adhikarana
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (तद्-प्रातिपदिकात् अव्यय)
• Form: Avyaya

• पश्यन्ति: they see
• पश्यन्ति: Karta
• Type: Verb
• Root: √पश् (दृश्-अर्थे)
• Form: लट्, परस्मैपदम्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्

• असम्बुद्धया: by non-understanding/ignorance
• असम्बुद्धया: Karana
• Type: Noun
• Root: असम्बुद्धि (प्रातिपदिकम्)
• Form: स्त्रीलिङ्गः, तृतीया, एकवचनम्

• वात: wind (vāta-doṣa)
• Type: Noun
• Root: वात (प्रातिपदिकम्)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा, एकवचनम् (समासाङ्गम्)

• पित्त: bile (pitta-doṣa)
• Type: Noun
• Root: पित्त (प्रातिपदिकम्)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, प्रथमा, एकवचनम् (समासाङ्गम्)

• कफ: phlegm (kapha-doṣa)
• Type: Noun
• Root: कफ (प्रातिपदिकम्)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा, एकवचनम् (समासाङ्गम्)

• उत्तरान्: predominant/exceeding
• उत्तरान्: Karma
• Type: Adjective
• Root: उत्तर (प्रातिपदिकम्)
• Form: पुंलिङ्गः, द्वितीया, बहुवचनम्

• रजः: rajas (passion)
• Type: Noun
• Root: रजस् (प्रातिपदिकम्)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, प्रथमा, एकवचनम् (समासाङ्गम्)

• तमः: tamas (darkness/delusion)
• Type: Noun
• Root: तमस् (प्रातिपदिकम्)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, प्रथमा, एकवचनम् (समासाङ्गम्)

• गतैः: pervaded/possessed (by)
• गतैः: Karana
• Type: Adjective
• Root: गत (√गम् क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त)
• Form: पुंलिङ्गः, तृतीया, बहुवचनम्

• भवैः: by states/conditions (becomings)
• भवैः: Karana
• Type: Noun
• Root: भव (प्रातिपदिकम्)
• Form: पुंलिङ्गः, तृतीया, बहुवचनम्

• तत्: that (dream-vision/that state)
• तत्: Karma
• Type: Pronoun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिकम्)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, द्वितीया, एकवचनम्

• अपि: also/even
• Type: Indeclinable
• Root: अपि
• Form: Avyaya

• आहुः: they say/declare
• आहुः: Karta
• Type: Verb
• Root: √अह् (ब्रू-अर्थे)
• Form: लिट् (परोक्सभूत/परिपूर्ण), परस्मैपदम्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्

• दुरत्ययम्: hard to cross/overcome
• दुरत्ययम्: Karma
• Type: Adjective
• Root: दुरत्यय (प्रातिपदिकम्)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, द्वितीया, एकवचनम्

Speaker

भीष्म उवाच

Characters & Entities

• Bhishma

Educational Q&A

What is the core teaching?

Without tattva-jñāna (knowledge of reality), the mind remains unawakened and gets caught in dream-like perceptions shaped by bodily humors and the guṇas (rajas and tamas); transcending this delusive experience is therefore very difficult.

What is happening in the narrative?

Bhishma continues his instruction in Shanti Parva, describing how ordinary people, through ignorance, experience dream-visions of many forms conditioned by physiological and psychological forces, and he stresses that only true insight enables one to go beyond such illusion.