Adhyaya 64
Chapter Arc: धृतराष्ट्र, पुत्र के जंघा-भंग से पृथ्वी पर गिरने का समाचार सुनकर, संजय से पूछते हैं—परमाहव में उस टूटे हुए, क्रोधाग्नि से दग्ध दुर्योधन ने क्या कहा? → संजय ‘यथावृत्त’ वर्णन आरम्भ करते हैं: रणभूमि में पराजित-देह, पर अडिग-अहंकार वाला दुर्योधन अपने सारथियों/वाहकों और आसपास के जनों को संबोधित कर विलाप करता है, अपने प्रियजनों—दुःशासन, लक्ष्मण और असंख्य कौरवों—का स्मरण कर संदेश भेजने की व्यवस्था करता है; माता-पिता के शोक की कल्पना उसे भीतर से मथती है, पर वह अपने ‘क्षत्रिय-धर्म’ की ढाल भी उठाए रहता है। → दुर्योधन अपने अंत को ‘इष्ट’ क्षत्रिय-मृत्यु घोषित करता है—समन्तपञ्चक क्षेत्र में मृत्यु पाकर सनातन लोकों की प्राप्ति का दावा करता है; उसके प्रलाप/घोषणा से जनसमूह अश्रुपूर्ण हो उठता है और भय-व्याकुल होकर दसों दिशाओं में भागता है। → विलाप के बाद दृश्य का निष्कर्ष भयावह संकेतों में उतरता है—धरती समुद्र-वन-चराचर सहित काँपती है, दिशाएँ व्याकुल होती हैं, वज्र-गर्जना-सा नाद फैलता है; दुर्योधन का अंत निकट और अपरिहार्य प्रतीत होता है। → प्रकृति के इन अपशकुनों के बीच, टूटे हुए राजा के अंतिम क्षणों में आगे कौन-सा संदेश पहुँचेगा और किसके हाथों अंतिम परिणति घटेगी—यह प्रश्न अगले अध्याय पर छोड़ दिया जाता है।
Shlokas
Verse 1
अत्-#-#क+ चतु:षष्टितमो<5 ध्याय: दुर्योधनका संजयके सम्मुख विलाप और वाहकोंद्वारा अपने साथियोको संदेश भेजना धृतराष्ट्र रवाच अधिष्ित: पदा मूर्थ्नि भग्नसक्थो महीं गत: । शौटीर्यमानी पुत्रो मे किमभाषत संजय
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ—ସଞ୍ଜୟ! ଯେତେବେଳେ ଜଂଘା ଭାଙ୍ଗି ମୋ ପୁତ୍ର ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲା ଏବଂ ଭୀମସେନ ତାହାର ମସ୍ତକ ଉପରେ ପାଦ ରଖିଲା, ସେତେବେଳେ ସେ କ’ଣ କହିଲା? ସେ ନିଜ ଶୌର୍ୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଭିମାନୀ ଥିଲା। ସେଇ ରଣଭୂମିରେ ଘୋର ବିପତ୍ତିରେ ପଡ଼ି ଦୁର୍ୟୋଧନ କେଉଁ ବଚନ କହିଲା?
Verse 2
अत्यर्थ कोपनो राजा जातवैरश्न पाण्डुषु व्यसन परमं प्राप्त: किमाह परमाहवे
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଜନ୍ମଜାତ ବୈର ଧାରଣ କରୁଥିବା, ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧୀ ରାଜା ଦୁର୍ୟୋଧନ ସେଇ ପରମ ଯୁଦ୍ଧରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବିପତ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିଲା। ସେତେବେଳେ ସେ କ’ଣ କହିଲା?
Verse 3
संजय उवाच शृणु राजन प्रवक्ष्यामि यथावृत्तं नराधिप । राज्ञा यदुक्त भग्नेन तस्मिन् व्यसन आगते
ସଞ୍ଜୟ କହିଲା—ରାଜନ୍, ନରାଧିପ! ଶୁଣନ୍ତୁ; ଯାହା ଘଟିଥିଲା ଠିକ୍ ସେହିପରି ମୁଁ କହିବି। ସେଇ ବିପତ୍ତି ଆସିପଡ଼ିଲାବେଳେ, ଭଙ୍ଗ ହୋଇଥିବା ସେ ରାଜା ଯାହା କହିଥିଲା, ତାହା ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।
Verse 4
संजयने कहा--राजन्! सुनिये। नरेश्वर! उस भारी संकटमें पड़ जानेपर टूटी जाँघवाले राजा दुर्योधनने जो कुछ कहा था, वह सब वृत्तान्त यथार्थरूपसे बता रहा हूँ ।।
ସଞ୍ଜୟ କହିଲା—ରାଜନ୍! ଶୁଣନ୍ତୁ। ନରେଶ୍ୱର! ସେଇ ଘୋର ସଙ୍କଟରେ ପଡ଼ିଥିବା, ଜଂଘା ଭାଙ୍ଗିଥିବା ରାଜା ଦୁର୍ୟୋଧନ ଯାହା କହିଥିଲା, ସେ ସମସ୍ତ ମୁଁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ କହୁଛି। ଜଂଘା ଭାଙ୍ଗି ନରପତି ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ଧୂଳିରେ ଢାକିଗଲା। ସେଠାରେ ନିଜ ବିକିର୍ଣ୍ଣ କେଶକୁ ସମେଟୁଥିବାବେଳେ ସେ ଦଶ ଦିଗକୁ ଚାହିଁଲା। ପରେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପାଣ୍ଡବଙ୍କୁ ଗର୍ହା କରି ଏକ କଠୋର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି ଏହିପରି କହିଲା।
Verse 5
केशान् नियम्य यत्नेन नि:श्वसन्नुरगो यथा । संरम्भाश्रुपरीताभ्यां नेत्राभ्यामभिवीक्ष्य माम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେ ଯତ୍ନକରି କେଶକୁ ସଂଯମ କଲା; ସର୍ପ ପରି ଭାରି ଶ୍ୱାସ ନେଇ, ତୀବ୍ର ଉଦ୍ବେଗଜନିତ ଅଶ୍ରୁରେ ପ୍ଲାବିତ ଦୁଇ ନୟନରେ ମୋତେ ଅଭିଦୃଷ୍ଟି କଲା।
Verse 6
बाहू धरण्यां निष्पिष्य सुदुर्मत्त इव द्विप: । प्रकीर्णान् मूर्थजान् धुन्वन् दन्तैर्दन्तानुपस्पृशन्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଉନ୍ମତ୍ତ ହାତୀ ପରି ସେ ଧରଣୀରେ ନିଜ ବାହୁକୁ ଦବାଇ ପିଷିଲା; ଛିଟିଯାଇଥିବା କେଶକୁ ଝାଡ଼ି, ଦାନ୍ତରେ ଦାନ୍ତ ଘସିଲା।
Verse 7
भीष्मे शान्तनवे नाथे कर्णे शस्त्रभृतां वरे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଶାନ୍ତନୁନନ୍ଦନ ଭୀଷ୍ମ, ସେ ନାଥ ଓ ରକ୍ଷକ, ଏବଂ ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କର୍ଣ୍ଣ (ଥିବାବେଳେ)—
Verse 8
गौतमे शकुनौ चापि द्रोणे चास्त्रभृतां वरे । अश्वत्थाम्नि तथा शल्ये शूरे च कृतवर्मणि
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଗୌତମ, ଶକୁନି ମଧ୍ୟ, ଏବଂ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ରୋଣ; ତଥା ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା, ଶଲ୍ୟ ଓ ଶୂର କୃତବର୍ମା (ମଧ୍ୟ) ଥିଲେ—
Verse 9
इमामवस्थां प्राप्तोडस्मि कालो हि दुरतिक्रम: । 'शान्तनुनन्दन भीष्म, अस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ कर्ण, कृपाचार्य, शकुनि, अस्त्रधारियोंमें सर्वश्रेष्ठ द्रोणाचार्य, अश्वत्थामा, शूरवीर शल्य तथा कृतवर्मा मेरे रक्षक थे तो भी मैं इस दशाको आ पहुँचा। निश्चय ही कालका उल्लंघन करना किसीके लिये भी अत्यन्त कठिन है।।
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ମୁଁ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛି; କାରଣ କାଳକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ନିଶ୍ଚୟ ଦୁର୍ଲଂଘ୍ୟ। ଶାନ୍ତନୁନନ୍ଦନ ଭୀଷ୍ମ, ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କର୍ଣ୍ଣ, ଆଚାର୍ଯ୍ୟ କୃପ, ଶକୁନି, ଏବଂ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ, ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା, ବୀର ଶଲ୍ୟ ଓ କୃତବର୍ମା—ଏମାନେ ମୋର ରକ୍ଷକ ଥିଲେ; ତଥାପି ମୁଁ ଏହି ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚିଲି। କାଳର ମର୍ଯ୍ୟାଦାକୁ କେହି ଲଂଘି ପାରେ ନାହିଁ। ଏକାଦଶ ଅକ୍ଷୌହିଣୀର ସେନାପତି ଥିବା ମୁଁ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଗତ ହୋଇଛି।
Verse 10
आखूयातव्यं मदीयानां ये5स्मिन् जीवन्ति संयुगे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଏହି ସଂଗ୍ରାମରେ ଆମ ପକ୍ଷର ଯେମାନେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବିତ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ବିବରଣୀ ନିଶ୍ଚୟ ଜଣାଇବା ଉଚିତ।
Verse 11
बहूनि सुनृशंसानि कृतानि खलु पाण्डवै:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ନିଶ୍ଚୟ ପାଣ୍ଡବମାନେ ଅନେକ କ୍ରୂର ଓ ନିର୍ଦୟ କର୍ମ କରିଛନ୍ତି।
Verse 12
इदं चाकीर्तिजं कर्म नृशंसै: पाण्डवै: कृतम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଏହା ମଧ୍ୟ ଅପକୀର୍ତ୍ତିଜନକ କର୍ମ; ନିର୍ଦୟ ପାଣ୍ଡବମାନେ ଏହା କରିଛନ୍ତି।
Verse 13
का प्रीति: सत्त्वयुक्तस्य कृत्वोपधिकृतं जयम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଯେ ସତ୍ତ୍ୱଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠ, ସେ କୃତ୍ରିମ ଶର୍ତ୍ତ ଓ ଗୁପ୍ତ କୌଶଳ ଆଶ୍ରୟ କରି ଜୟ ଲାଭ କଲେ କେମିତି ପ୍ରୀତି ପାଇବ?
Verse 14
अधर्मेण जयं लब्ध्वा को नु हृष्येत पण्डित:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଅଧର୍ମରେ ଜୟ ଲାଭ କରି କେଉଁ ପଣ୍ଡିତ ସତ୍ୟସତ୍ୟ ହର୍ଷିତ ହେବ? ଧର୍ମ ଓ ତାହାର ଫଳ ଜାଣୁଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ଅଧର୍ମଜିତ ଜୟ ସତ୍ୟ ସନ୍ତୋଷର କାରଣ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ।
Verse 15
किन्नु चित्रमितस्त्वद्य भग्नसक्थस्य यन्मम
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଆଜି ଏଥିରେ କ’ଣ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ? ମୋ ଜଂଘା ଭଙ୍ଗ ହୋଇଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମୁଁ ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି—ଏଥିରେ ନବାଇ କ’ଣ?
Verse 16
प्रतपन्तं श्रिया जुष्टं वर्तमानं च बन्धुषु
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—(ସେ) ପରାକ୍ରମରେ ଦୀପ୍ତ, ଶ୍ରୀର ଅନୁଗ୍ରହପ୍ରାପ୍ତ, ଏବଂ ନିଜ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଚରଣ କରୁଥିଲେ।
Verse 17
अभिशनज्ञौ युद्धधर्मस्य मम माता पिता च मे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ମୋ ମାତା ଓ ପିତା ଯୁଦ୍ଧଧର୍ମରେ ପ୍ରବୀଣ। ମୋ ମୃତ୍ୟୁସମ୍ବାଦ ଶୁଣିଲେ ସେମାନେ ଦୁହେଁ ଶୋକରେ ଆକୁଳ ହେବେ। ମୋ ଅନୁରୋଧରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଏହି ସନ୍ଦେଶ ଦିଅ—ମୁଁ ଯଜ୍ଞ କରିଛି, ପୋଷଣଯୋଗ୍ୟମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିଛି, ଏବଂ ସମୁଦ୍ରପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୃଥିବୀକୁ ଭଲଭାବେ ଶାସନ କରିଛି।
Verse 18
तौ हि संजय दुःखार्तो विज्ञाप्यौ वचनाद्धि मे । इष्टं भृत्या भृता: सम्यग् भू: प्रशास्ता ससागरा
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ସଞ୍ଜୟ, ମୋ ମୃତ୍ୟୁସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ସେଇ ଦୁଇଜଣ ମାତାପିତା ନିଶ୍ଚୟ ଦୁଃଖରେ ଆର୍ତ୍ତ ହେବେ। ତେଣୁ ମୋ କଥାନୁସାରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଜଣାଇଦିଅ—ମୁଁ ବିଧିମତେ ଯଜ୍ଞ କରିଛି, ଆଶ୍ରିତମାନଙ୍କୁ ଭଲଭାବେ ପୋଷଣ କରିଛି, ଏବଂ ସମୁଦ୍ରସହିତ ପୃଥିବୀକୁ ଉତ୍ତମ ଭାବେ ଶାସନ କରିଛି।
Verse 19
मूर्थ्नि स्थितममित्राणां जीवतामेव संजय । दत्ता दाया यथाशक्ति मित्राणां च प्रियं कृतम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ସଞ୍ଜୟ, ଶତ୍ରୁମାନେ ଜୀବିତ ଥିବାବେଳେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ମସ୍ତକ ଉପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲି—ଅର୍ଥାତ୍ ସେମାନଙ୍କ ଉପରେ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ରଖିଥିଲି। ଯଥାଶକ୍ତି ଦାୟ-ଦାନ ବଣ୍ଟନ କରିଛି ଏବଂ ମିତ୍ରମାନଙ୍କୁ ପ୍ରୀତିକର କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛି।
Verse 20
मानिता बान्धवा: सर्वे वश्य: सम्पूजितो जन:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—“ସମସ୍ତ ବାନ୍ଧବମାନେ ଯଥୋଚିତ ସମ୍ମାନ ପାଇଲେ, ଏବଂ ପ୍ରଜାକୁ ବଶରେ ରଖିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସତ୍କାର ସହ ଆଦରରେ ଗ୍ରହଣ କରାଗଲା।”
Verse 21
त्रितयं सेवितं सर्व को नु स्वन्ततरो मया । “मैंने सभी बन्धु-बान्धवोंको सम्मान दिया। अपनी आज्ञाके अधीन रहनेवाले लोगोंका सत्कार किया और धर्म, अर्थ एवं काम सबका सेवन कर लिया। मेरे समान सुन्दर अन्त किसका हुआ होगा? ।।
“ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମ—ଏ ତ୍ରିତୟକୁ ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ସେବନ କରିଛି; ତେବେ ମୋ ପରି ସୁନ୍ଦର ଅନ୍ତ କାହାର ହେବ? ନୃପମୁଖ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଯେ ମାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ, ସେ ମୋତେ ଆଜ୍ଞାପାଳନରେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛି।”
Verse 22
यातानि परराष्ट्राणि नूपा भुक्ताश्च दासवत्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—“ସେମାନେ ପରରାଷ୍ଟ୍ରକୁ ଯାଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ସେଠାରେ ଦାସମାନଙ୍କ ପରି ଭୋଗାଯାଇଛନ୍ତି—ଆଶ୍ରିତ କରି ଶୋଷିତ ହୋଇଛନ୍ତି।”
Verse 23
अधीतं विधिवदू दत्तं प्राप्तमायुर्निरामयम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—“ମୁଁ ବିଧିମତ୍ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଛି, ଯଥାବିଧି ଦାନ ଦେଇଛି ଏବଂ ରୋଗରହିତ ଦୀର୍ଘାୟୁ ପାଇଛି। ହେ ବିଭୋ, ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ବିପୁଳ ରାଜଲକ୍ଷ୍ମୀ ମୋର ଥିଲା; ମୋର ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମାତ୍ର ସେ ଅନ୍ୟଙ୍କ ହାତକୁ ଗଲା।”
Verse 24
स्वर्मेण जिता लोका: को नु स्वन्ततरो मया । दिष्ट्या नाहं जित: संख्ये परान् प्रेष्यवदाश्रित:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—“ମୋର ନିଜ ଆଚରଣଦ୍ୱାରା ମୁଁ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ ଜିତିଛି—ମୋଠାରୁ ଅଧିକ ଆତ୍ମସଂଯମୀ କିଏ? ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧରେ ପରାଜିତ ହୋଇନି, ନା ଦାସ ପରି ପରଙ୍କ ଆଶ୍ରୟରେ ରହିଛି।”
Verse 25
यदि क्षत्रबन्धूनां स्वधर्ममनुतिष्ठताम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ: “ଯେମାନେ କେବଳ ‘କ୍ଷତ୍ରିୟ-ବନ୍ଧୁ’ ହୋଇ ସୁଦ୍ଧା ଯୋଦ୍ଧା-ପଦ ଦାବି କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଯଦି ସତ୍ୟସତ୍ୟ ନିଜ ସ୍ୱଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତେ…”
Verse 26
दिष्ट्या नाहं परावृत्तो वैरात् प्राकृतवज्जित:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ: “ଦେବକୃପାରେ ମୁଁ ବୈରରୁ ପଛକୁ ଫେରିନାହିଁ; ନ ମୁଁ ନୀଚ ଭାବେ, ସାଧାରଣ ଲୋକ ପରି ଆଚରଣ କରିଛି।”
Verse 27
सुप्तं वाथ प्रमत्तं वा यथा हन्याद् विषेण वा
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ: “ଯେପରି ଶୁଇଥିବା କିମ୍ବା ଅସାବଧାନ ମଣିଷକୁ ଆଘାତ କରି ମାରିଦିଆଯାଏ—କିମ୍ବା ବିଷ ଦେଇ ନଶ୍ଟ କରାଯାଏ—ସେପରି ହତ୍ୟାର ରୀତି କୁହାଯାଏ,” ଅର୍ଥାତ୍ ଖୋଲା ଯୁଦ୍ଧର କ୍ଷତ୍ରଧର୍ମକୁ ଭଙ୍ଗ କରୁଥିବା ନିନ୍ଦନୀୟ, ଗୁପ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ।
Verse 28
अश्वत्थामा महाभाग: कृतवर्मा च सात्वत:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ: ସେଠାରେ ମହାଭାଗ ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା ଓ ସାତ୍ୱତ ବଂଶର କୃତବର୍ମା ମଧ୍ୟ ଥିଲେ—ଯୁଦ୍ଧୋତ୍ତର ପରିଣତିରେ ପ୍ରମୁଖ କର୍ତ୍ତା, ଯେଉଁଠି ନିଷ୍ଠା ଓ ହିଂସାର ଅବଶେଷ ଛାୟା ଆଗାମୀ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଓ ପରିଣାମକୁ ଆକାର ଦେଇଥାଏ।
Verse 29
अधर्मेण प्रवृत्तानां पाण्डवानामनेकश:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ: “ଅନେକ ପ୍ରକାରେ ପାଣ୍ଡବମାନେ—ଅଧର୍ମରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୋଇ—…”
Verse 30
वार्तिकांश्षाब्रवीद् राजा पुत्रस्ते सत्यविक्रम:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତେବେ ଆପଣଙ୍କ ସତ୍ୟପରାକ୍ରମୀ ପୁତ୍ର ରାଜା କହିଲେ—“ସାର୍ଥ ହରାଇଥିବା ପଥିକ ପରି ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଯିବି।”
Verse 31
अधर्माद् भीमसेनेन निहतो<हं यथा रणे । सोऊ हं द्रोणं स्वर्गगतं कर्णशल्यावुभौ तथा
ରଣରେ ଭୀମସେନ ଅଧର୍ମରେ ମୋତେ ନିହତ କରିଛି। ତେଣୁ ମୁଁ ସ୍ୱର୍ଗଗତ ଦ୍ରୋଣଙ୍କୁ, ଏବଂ ସେହିପରି କର୍ଣ୍ଣ ଓ ଶଲ୍ୟ—ଏ ଉଭୟଙ୍କୁ—ଦେଖିବାକୁ ଯାଉଛି।
Verse 32
वृषसेनं महावीर्य शकुनिं चापि सौबलम् । जलसन्ध॑ महावीर्य भगदत्तं च पार्थिवम्
ସେଠାରେ ମହାବୀର୍ୟ ବୃଷସେନ, ସୌବଳପୁତ୍ର ଶକୁନି, ମହାପରାକ୍ରମୀ ଜଲସନ୍ଧ, ଏବଂ ରାଜା ଭଗଦତ୍ତ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।
Verse 33
सोमदत्तं महेष्वासं सैन्धवं च जयद्रथम् । दुःशासनपुरोगांश्न भ्रातृनात्मसमांस्तथा
ସେଠାରେ ମହାଧନୁର୍ଧର ସୋମଦତ୍ତ, ସିନ୍ଧୁରାଜ ଜୟଦ୍ରଥ, ଏବଂ ଦୁଃଶାସନ ଅଗ୍ରଣୀ ହୋଇଥିବା ମୋ ଭ୍ରାତୃଗଣ ମଧ୍ୟ—ପରାକ୍ରମରେ ମୋ ସମାନ—ଅଛନ୍ତି।
Verse 34
दौ:शासनिं च विक्रान्तं लक्ष्मणं चात्मजावुभौ । एतांश्वान्यांश्व सुबहून् मदीयांश्व सहस्रश:
ସେଠାରେ ଦୁଃଶାସନଙ୍କ ବିକ୍ରାନ୍ତ ପୁତ୍ର, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏବଂ ମୋର ଉଭୟ ପୁତ୍ର—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ; ଏହାଛଡ଼ା ମୋ ପକ୍ଷର ଅନେକ ଅନ୍ୟ—ସହସ୍ର ସହସ୍ର ଯୋଦ୍ଧା (ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି)।
Verse 35
कर्थ॑ भ्रातृन् हतान् श्र॒त्वा भर्तारं च स््वसा मम
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ମୋ ଭଉଣୀ ନିଜ ଭାଇମାନେ ହତ ହୋଇଛନ୍ତି ଏବଂ ସ୍ୱାମୀ ମଧ୍ୟ ପତିତ ହୋଇଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣି କିପରି ଉତ୍ତର ଦେଲେ?
Verse 36
स््नुषाभि: प्रस्नुषाभिश् वृद्धो राजा पिता मम
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ମୋ ବୃଦ୍ଧ ପିତା ରାଜା, ପୁତ୍ରବଧୂ ଓ ପୌତ୍ରବଧୂମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘେରା ଥିଲେ।
Verse 37
नूनं लक्ष्मणमातापि हतपुत्रा हतेश्वरा
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ନିଶ୍ଚୟ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ମାତା ମଧ୍ୟ—ପୁତ୍ରହାରା ଓ ପତିହାରା—ଶୋକାଘାତରେ ପତିତ ହୋଇଥିବେ।
Verse 38
यदि जानाति चार्वाक: परिव्राड् वाग्विशारद:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଯଦି ବାକ୍ନିପୁଣ ସେ ପରିବ୍ରାଜକ ଚାର୍ବାକ ସତ୍ୟସତ୍ୟ (ଏହି କଥା) ଜାଣେ…
Verse 39
समन्तपज्चके पुण्ये त्रिषु लोकेषु विश्वरुते
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତିନି ଲୋକରେ ବିଶ୍ୱବିଖ୍ୟାତ ସେହି ପୁଣ୍ୟ ସମନ୍ତପଞ୍ଚକରେ,
Verse 40
ततो जनसहस्राणि बाष्पपूर्णानि मारिष
ତେବେ, ହେ ମାରିଷ, ଜନସହସ୍ରଙ୍କ ନୟନ ଅଶ୍ରୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଉଠିଲା।
Verse 41
ससागरवना घोरा पृथिवी सचराचरा
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସମୁଦ୍ର ଓ ବନସହିତ, ଚରାଚର ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନେଇ ସେ ଭୟଙ୍କର ପୃଥିବୀ ଯେନ ଭୟରେ କମ୍ପିଉଠିଲା।
Verse 42
ते द्रोणपुत्रमासाद्य यथावृत्तं नयवेदयन्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେଇ ସନ୍ଦେଶବାହକମାନେ ଦ୍ରୋଣପୁତ୍ର ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ଯାହା ଘଟିଥିଲା ତାହା ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଜଣାଇଲେ—ଗଦାଯୁଦ୍ଧରେ ଭୀମସେନ କିପରି ବ୍ୟବହାର କଲେ ଏବଂ ରାଜା କିପରି ଧରାଶାୟୀ ହେଲେ। ଏହି ସମ୍ବାଦ ଦେଇ ସେମାନେ ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଚିନ୍ତାରେ ନିମଗ୍ନ ରହିଲେ; ପରେ ଶୋକାକୁଳ ଓ ଆର୍ତ୍ତ ହୋଇ ଯେପରି ଆସିଥିଲେ ସେପରି ଚାଲିଗଲେ।
Verse 43
व्यवहारं गदायुद्धे पार्थिवस्थ च पातनम् | तदाख्याय तत: सर्वे द्रोणपुत्रस्य भारत ।।
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ଭାରତ! ଗଦାଯୁଦ୍ଧର ବ୍ୟବହାର ଓ ରାଜାଙ୍କ ପତନ—ଏ ସବୁ ଦ୍ରୋଣପୁତ୍ରଙ୍କୁ କହି ସେଇ ବାର୍ତ୍ତାବାହକମାନେ ଦୁଃଖରେ ସନ୍ତପ୍ତ, ଶୋକରେ ଆହତଚିତ୍ତ ହୋଇ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଚିନ୍ତାରେ ନିମଗ୍ନ ରହିଲେ; ପରେ ଆର୍ତ୍ତ ଓ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ଯେପରି ଆସିଥିଲେ ସେପରି ଚାଲିଗଲେ।
Verse 63
गर्हयन् पाण्डवं ज्येष्ठं नि:श्वस्पेदमथाब्रवीत् । राजन्! जब कौरव-नरेशकी जाँघें टूट गयीं तब वह धरतीपर गिरकर धूलमें सन गया। फिर बिखरे हुए बालोंको समेटता हुआ वहाँ दसों दिशाओंकी ओर देखने लगा। बड़े प्रयत्नसे अपने बालोंको बाँधकर सर्पके समान फुफकारते हुए उसने रोष और आँसुओंसे भरे हुए नेत्रोंद्वारा मेरी ओर देखा। इसके बाद दोनों भुजाओंको पृथ्वीपर रगड़कर मदोन्मत्त गजराजके समान अपने बिखरे केशोंको हिलाता
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପାଣ୍ଡବଙ୍କୁ ଗର୍ହା କରି ସେ ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି ପୁଣି କହିଲା। କୌରବ-ନରେଶଙ୍କ ଜାଘ ଭାଙ୍ଗିଗଲା ପରେ ସେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ଧୂଳିରେ ଲଥପଥ ହେଲା। ତା’ପରେ ଛିଟିଯାଇଥିବା କେଶ ସମେଟି ଦଶଦିଗକୁ ଚାହିଁଲା। ବହୁ ପ୍ରୟାସରେ କେଶ ବାନ୍ଧି ସର୍ପ ପରି ଫୁସ୍ଫୁସ୍ କରି, କ୍ରୋଧ ଓ ଅଶ୍ରୁରେ ଭରିଥିବା ନୟନରେ ସେ ମୋତେ ଦେଖିଲା। ପରେ ମଦୋନ୍ମତ୍ତ ଗଜରାଜ ପରି ଦୁଇ ଭୁଜାକୁ ପୃଥିବୀରେ ଘସି, ଛିଟିଥିବା କେଶ ହଲାଇ, ଦାନ୍ତ କଟକଟାଇ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପାଣ୍ଡବ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରି, ଏକ ଦୀର୍ଘ ଉଚ୍ଛ୍ୱାସ ନେଇ ଏଭଳି କହିଲା—
Verse 64
इति श्रीमहा भारते शल्यपर्वणि गदापर्वणि दुर्योधनविलापे चतु:षष्टितमो<5ध्याय: ।। धड ।। इस प्रकार श्रीमहाभारत शल्यपर्वके अन्तर्गत गदापर्वमें दुर्योधनका विलापविषयक चौसठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଏହିପରି ପବିତ୍ର ମହାଭାରତର ଶଲ୍ୟପର୍ବାନ୍ତର୍ଗତ ଗଦାପର୍ବରେ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ-ବିଲାପବିଷୟକ ଚଉଷଠିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 93
काल प्राप्प महाबाहो न कश्िदतिवर्तते । “महाबाहो! मैं एक दिन ग्यारह अक्षौहिणी सेनाका स्वामी था; परंतु आज इस दशामें आ पड़ा हूँ। वास्तवमें कालको पाकर कोई उसका उल्लंघन नहीं कर सकता
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ମହାବାହୋ! କାଳ ଆସିପହଞ୍ଚିଲେ କେହି ତାହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରେ ନାହିଁ। ଯେ ଏକଦିନ ଏଗାର ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ସେନାର ସ୍ୱାମୀ ଥିଲା, ସେ ମଧ୍ୟ ଆଜି ଏହି ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚେ; କାରଣ ସତ୍ୟକୁ କହିଲେ କାଳର ବିଧାନକୁ କେହି ଲଂଘନ କରିପାରେ ନାହିଁ।
Verse 106
यथाहं भीमसेनेन व्युत्क्रम्य समयं हतः । “मेरे पक्षके वीरोंमेंसे जो लोग इस युद्धमें जीवित बच गये हों, उन्हें यह बताना कि भीमसेनने किस तरह गदायुद्धके नियमका उल्लंघन करके मुझे मारा
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ମୋ ପକ୍ଷର ଯେ ବୀରମାନେ ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ ଜୀବିତ ବଞ୍ଚିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ କହିଦିଅ—ଭୀମସେନ ଗଦାଯୁଦ୍ଧର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ନିୟମକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ମୋତେ କିପରି ବଧ କଲା।
Verse 116
भूरिश्रवसि कर्णे च भीष्मे द्रोणे च श्रीमति । 'पाण्डवोंने भूरिश्रवा, कर्ण, भीष्म तथा श्रीमान् द्रोणाचार्यके प्रति बहुत-से नृशंस कार्य किये हैं
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଭୂରିଶ୍ରବା, କର୍ଣ୍ଣ, ଭୀଷ୍ମ ଏବଂ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରତି ପାଣ୍ଡବମାନେ ଅନେକ ନୃଶଂସ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛନ୍ତି।
Verse 126
येन ते सत्सु निर्वेद॑ गमिष्यन्ति हि मे मतिः । 'उन क्रूरकर्मा पाण्डवोंने यह भी अपनी अकीर्ति फैलानेवाला कर्म ही किया है, जिससे वे साधु पुरुषोंकी सभामें पश्चात्ताप करेंगे; ऐसा मेरा विश्वास है
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ମୋର ଦୃଢ଼ ମତ ଏହି: ସେଇ କ୍ରୂରକର୍ମା ପାଣ୍ଡବମାନେ ଯେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛନ୍ତି, ତାହା ତାଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତିରେ କଳଙ୍କ ଆଣିବ; ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ସଭାରେ ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପକୁ ପହଞ୍ଚିବେ।
Verse 136
को वा समयके त्तारं बुध: सम्मन्तुमर्हति । “छलसे विजय पाकर किसी सत्त्वगुणी या शक्तिशाली पुरुषको क्या प्रसन्नता होगी? अथवा जो युद्धके नियमको भंग कर देता है, उसका सम्मान कौन विद्वान् कर सकता है?
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଯେ ଯୁଦ୍ଧର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ନିୟମ ଭଙ୍ଗ କରେ, ତାକୁ କେଉଁ ପଣ୍ଡିତ ସମ୍ମାନଯୋଗ୍ୟ ମାନିବ? ଛଳରେ ବିଜୟ ପାଇଲେ ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣୀ କିମ୍ବା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁରୁଷଙ୍କୁ କି ସନ୍ତୋଷ ହେବ? ଯେ ରଣଧର୍ମ ଭଙ୍ଗ କରେ, ତାହାକୁ କେଉଁ ବିଦ୍ୱାନ ଯଥାର୍ଥରେ ସମ୍ମାନ କରିପାରିବ?
Verse 143
यथा संहृष्यते पाप: पाण्डुपुत्रो वृकोदर: | “अधर्मसे विजय प्राप्त करके किस बुद्धिमान् पुरुषको हर्ष होगा? जैसा कि पापी पाण्डुपुत्र भीमसेनको हो रहा है
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଅଧର୍ମରେ ବିଜୟ ପାଇଲେ କେଉଁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ପୁରୁଷ ହର୍ଷିତ ହେବ? ତଥାପି ପାପାତ୍ମା ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ର ବୃକୋଦର ଭୀମସେନ ଏଭଳି ହର୍ଷ କରୁଛି।
Verse 153
क्रुद्धेन भीमसेनेन पादेन मृदितं शिर: । “आज जब मेरी जाँघें टूट गयी हैं; ऐसी दशामें कुपित हुए भीमसेनने मेरे मस्तकको जो पैरसे ठुकराया है, इससे बढ़कर आश्वर्यकी बात और क्या हो सकती है?
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—କ୍ରୋଧିତ ଭୀମସେନ ପାଦରେ ଶିରକୁ ଦଳିଦେଲା। ଆଜି ମୋର ଜଂଘା ଭାଙ୍ଗିଗଲା; ଏମିତି ଅବସ୍ଥାରେ ପଡ଼ିଥିବା ମୋତେ କ୍ରୋଧରେ ଭୀମସେନ ପାଦରେ ମୋ ମସ୍ତକକୁ ଠେଲିଦେଲା—ଏଠାରୁ ବଡ଼ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ଆଉ କ’ଣ?
Verse 163
एवं कुर्यान्नरो यो हि स वै संजय पूजित: । “संजय! जो अपने तेजसे तप रहा हो
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସଞ୍ଜୟ! ଯେ ପୁରୁଷ ଏଭଳି ଆଚରଣ କରେ, ସେଇ ପୂଜିତ ହୁଏ। ଶତ୍ରୁ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତ, ରାଜଲକ୍ଷ୍ମୀରେ ସେବିତ ଓ ନିଜ ବନ୍ଧୁ-ସହାୟକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ, ବିଧିମତେ ତାହା ସହ ମୁକାବିଲା କରିପାରେ କେବଳ ସତ୍ୟ ବୀର। ମୃତକୁ ଆଘାତ କରିବାରେ ମହତ୍ତ୍ୱ କ’ଣ?
Verse 193
अमित्रा बाधिता: सर्वे को नु स्वन्ततरो मया । “संजय! मैंने जीवित शत्रुओंके ही मस्तकपर पैर रखा। यथाशक्ति धनका दान और मित्रोंका प्रिय किया। साथ ही सम्पूर्ण शत्रुओंको सदा ही क्लेश पहुँचाया। संसारमें कौन ऐसा पुरुष है
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ମୋର ସମସ୍ତ ଶତ୍ରୁ ଦମିତ; ମୋଠାରୁ ଅଧିକ ସୌଭାଗ୍ୟବାନ କିଏ? ମୁଁ ଜୀବିତ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ମସ୍ତକ ଉପରେ ପାଦ ରଖିଛି। ଯଥାଶକ୍ତି ଧନ ଦାନ କରିଛି, ମିତ୍ରମାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ କରିଛି; ଏବଂ ମୋର ସମସ୍ତ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ସଦା କ୍ଲେଶ ଦେଇଛି। ଏହି ସଂସାରରେ ମୋ ପରି ସୁନ୍ଦର ଅନ୍ତ ପାଇଥିବା ପୁରୁଷ କିଏ?
Verse 213
आजानेयैस्तथा यात॑ को नु स्वन्ततरो मया । “बड़े-बड़े राजाओंपर हुक्म चलाया, अत्यन्त दुर्लभ सम्मान प्राप्त किया तथा आजानेय (अरबी) घोड़ोंपर सवारी की, मुझसे अच्छा अन्त और किसका हुआ होगा?
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— “ବଡ଼ ବଡ଼ ରାଜାମାନଙ୍କ ଉପରେ ଆଜ୍ଞା ଚଳାଇଛି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ସମ୍ମାନ ପାଇଛି ଏବଂ ଆଜାନେୟ ଘୋଡ଼ାରେ ଆରୋହଣ କରିଛି—ତେବେ ମୋଠାରୁ ଭଲ ଅନ୍ତ କାହାର ହେବ?”
Verse 223
प्रियेभ्य: प्रकृतं साधु को नु स्वन्ततरो मया । “दूसरे राष्ट्रोपर आक्रमण किया और कितने ही राजाओंसे दासकी भाँति सेवाएँ लीं। जो अपने प्रिय व्यक्ति थे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— “ଅନ୍ୟ ରାଷ୍ଟ୍ରମାନଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରି, ଅନେକ ରାଜାଙ୍କୁ ଦାସଭଳି ସେବା କରାଇଛି; ତଥାପି ମୋ ପ୍ରିୟଜନଙ୍କ ପ୍ରତି ସଦା ଭଲ କରିଛି—ତେବେ ମୋଠାରୁ ଭଲ ଅନ୍ତ କାହାର?”
Verse 243
दिष्ट्या मे विपुला लक्ष्मीमृते त्वन्यगता विभो । “विधिवत् वेदोंका स्वाध्याय किया
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— “ହେ ବିଭୋ! ସୌଭାଗ୍ୟବଶତଃ ମୋର ବିପୁଳ ରାଜଲକ୍ଷ୍ମୀ ମୋ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମାତ୍ର ଅନ୍ୟଙ୍କ ହାତକୁ ଗଲା। ମୁଁ ବିଧିପୂର୍ବକ ବେଦସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ କରିଛି, ନାନା ପ୍ରକାର ଦାନ ଦେଇଛି ଏବଂ ରୋଗରହିତ ଆୟୁ ପାଇଛି। ଏହା ସହ, ଧର୍ମବଳେ ପୁଣ୍ୟଲୋକମାନଙ୍କୁ ଜୟ କରିଛି—ତେବେ ମୋଠାରୁ ଭଲ ଅନ୍ତ କାହାର? ସୌଭାଗ୍ୟରେ ମୁଁ କେବେ ଯୁଦ୍ଧରେ ପରାଜିତ ହୋଇନି, ନ ଦାସଭଳି ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଶରଣ ନେଇଛି; ମହାରାଜ୍ୟସମ୍ପଦ ମୋ ଅଧୀନରେ ରହି, ମୋ ପରେ ମାତ୍ର ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ଗଲା।”
Verse 253
निधन तन्मया प्राप्तं को नु स्वन्ततरो मया । “अपने धर्मका पालन करनेवाले क्षत्रिय-बन्धुओंको जो अभीष्ट है, वैसी ही मृत्यु मुझे प्राप्त हुई है; अतः मुझसे अच्छा अन्त और किसका हुआ होगा?
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— “କ୍ଷତ୍ରିୟଧର୍ମ ପାଳନକାରୀ ବାନ୍ଧବମାନେ ଯେପରି ମୃତ୍ୟୁ ଆକାଙ୍କ୍ଷା କରନ୍ତି, ସେହିପରି ମୃତ୍ୟୁ ମୋତେ ମିଳିଛି; ତେଣୁ ମୋଠାରୁ ଭଲ ଅନ୍ତ କାହାର?”
Verse 266
दिष्टया न विमतिं कांचिद् भजित्वा तु पराजित: । /हर्षकी बात है कि मैं युद्धमें पीठ दिखाकर भागा नहीं। निम्नश्रेणीके मनुष्यकी भाँति हार मानकर वैरसे कभी पीछे नहीं हटा तथा कभी किसी दुर्विचारका आश्रय लेकर पराजित नहीं हुआ--यह भी मेरे लिये गौरवकी ही बात है
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— “ଏହା ମଧ୍ୟ ସୌଭାଗ୍ୟ—ପରାଜିତ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ମୁଁ କୌଣସି ଭ୍ରାନ୍ତ ଓ ନିନ୍ଦ୍ୟ ସଙ୍କଳ୍ପର ଆଶ୍ରୟ ନେଇନି। ହାରରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ପିଠ ଦେଖାଇ ପଳାଇନି; ନୀଚ ଲୋକଭଳି ଶରଣାଗତି ଗ୍ରହଣ କରି ବୈରରୁ ପଛକୁ ହଟିନି; କିମ୍ବା କୁଟିଳ ଓ ନିନ୍ଦ୍ୟ ଦୁର୍ବିଚାରକୁ ଧରି ପରାଜିତ ହୋଇନି—ଏହା ମଧ୍ୟ ମୋର ଗୌରବ।”
Verse 273
एवं व्युत्क्रान्तधर्मेण व्युत्क्रम्य समयं हत: । “जैसे कोई सोये अथवा पागल हुए मनुष्यको मार दे या धोखेसे जहर देकर किसीकी हत्या कर डाले
ଏହିପରି ଧର୍ମରୁ ଚ୍ୟୁତ ହୋଇ ଏବଂ ଗଦାଯୁଦ୍ଧର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ନିୟମ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରି ମୋତେ ପତିତ କରାଗଲା।
Verse 286
कृप: शारद्वतश्वैव वक्तव्या वचनान्मम | “महाभाग अअश्वत्थामा, सात्वतवंशी कृतवर्मा तथा शरद्वानके पुत्र कृपाचार्य--इन सबको मेरी यह बात सुना देना
ଶରଦ୍ୱାନପୁତ୍ର କୃପଙ୍କୁ ମୋର ବଚନ କହିବ; ଏବଂ ସେହିପରି ମହାଭାଗ ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା ଓ ସାତ୍ୱତବଂଶୀ କୃତବର୍ମାଙ୍କୁ—ଏ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୋର ଏହି ସନ୍ଦେଶ ପହଞ୍ଚାଇଦିଅ।
Verse 296
विश्वासं समयघ्नानां न यूय॑ गन्तुमर्ह थ । 'पाण्डवोंने अधर्ममें प्रवृत्त होकर अनेकों बार युद्धकी मर्यादा तोड़ी है; अतः आपलोग कभी उनका विश्वास न करें"
ଯେମାନେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଓ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଭଙ୍ଗ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ତୁମେ ଭରସା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ପାଣ୍ଡବମାନେ ଅଧର୍ମରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୋଇ ବାରମ୍ବାର ଯୁଦ୍ଧମର୍ଯ୍ୟାଦା ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିଛନ୍ତି—ଏହେତୁ କେବେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ ଭରସା କରନି।
Verse 343
पृष्ठतोडनुगमिष्यामि सार्थहीनो यथाध्वग: । इसके बाद आपके सत्यपराक्रमी पुत्र राजा दुर्योधनने संदेशवाहक दूतोंसे इस प्रकार कहा-- 'भीमसेनने रणभूमिमें अधर्मसे मेरा वध किया है। अब मैं स्वर्गमें गये हुए द्रोणाचार्य
ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଯିବି—ଯେପରି ନିଜ ସାର୍ଥରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଏକ ପଥିକ।
Verse 356
रोखूयमाणा दु:खार्ता दुःशला सा भविष्यति | “हाय! अपने भाइयों और पतिकी मृत्युका समाचार सुनकर दुःखसे आतुर हो अत्यन्त रोदन करती हुई मेरी बहिन दुःशलाकी क्या दशा होगी?
ହାୟ! ଭାଇମାନଙ୍କ ଓ ପତିଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ମୋର ଭଉଣୀ ଦୁଃଶଳା ଦୁଃଖରେ ଆକୁଳ ହୋଇ ଅବିରତ ରୋଦନ କରି କେମିତି ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିବ!
Verse 363
गान्धारीसहितकश्नैव कां गतिं प्रतिपत्स्यति । “पुत्रों और पौत्रोंकी बिलखती हुई बहुओंके साथ मेरे बूढ़े पिता राजा धृतराष्ट्र माता गान्धारीसहित किस अवस्थाको पहुँच जायँगे?
ଗାନ୍ଧାରୀ ସହିତ ସେ କେଉଁ ଅବସ୍ଥା—କେଉଁ ଗତି—କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବେ?
Verse 373
विनाशं यास्यति क्षिप्रं कल्याणी पृथुलोचना । “निश्चय ही जिसके पति और पुत्र मारे गये हैं, वह कल्याणमयी विशाललोचना लक्ष्मणकी माता भी सारा समाचार सुनकर तुरंत ही प्राण दे देगी
କଲ୍ୟାଣୀ, ପୃଥୁଲୋଚନା ସେ ନାରୀ ଶୀଘ୍ର ହିଁ ବିନାଶକୁ ଯିବେ।
Verse 386
करिष्यति महाभागो श्रुवं चापचितिं मम । 'संन्यासीके वेषमें सब ओर घूमनेवाले प्रवचनकुशल चार्वाकको- यदि मेरी दशा ज्ञात हो जायगी तो वे महाभाग निश्चय ही मेरे वैरका बदला लेंगे
ସେ ମହାଭାଗ ନିଶ୍ଚୟ ମୋତେ ଯଥୋଚିତ ପ୍ରତିକାର ଓ ସନ୍ତୋଷ ଦେବେ।
Verse 393
अहं निधनमासाद्य लोकानू प्राप्स्यामि शाश्वतान् | “तीनों लोकोंमें विख्यात पुण्यमय समन्त-पंचवकक्षेत्रमें मृत्युको प्राप्त होकर अब मैं सनातन लोकोंमें जाऊँगा'
ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ଶାଶ୍ୱତ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ପାଇବି।
Verse 403
प्रलापं नृपते: श्र॒त्वा व्यद्रवन्त दिशो दश । मान्यवर! राजा दुर्योधनका यह विलाप सुनकर हजारों मनुष्योंकी आँखोंमें आँसू भर आये और वे दसों दिशाओंमें भाग चले
ରାଜାଙ୍କ ବିଲାପ ଶୁଣି ସେମାନେ ଦଶ ଦିଗକୁ ଦୌଡ଼ି ପଳାଇଲେ।
Verse 413
चचालाथ सनिर्लहादा दिशश्वैवाविलाभवन् । उस समय समुद्र, वन और चराचर प्राणियोंसहित यह पृथ्वी भयानक रूपसे हिलने लगी। सब ओर वज्रकी-सी गर्जना होने लगी और सारी दिशाएँ मलिन हो गयीं
ସେତେବେଳେ ସମୁଦ୍ର, ବନ ଓ ସମସ୍ତ ଚରାଚର ପ୍ରାଣୀସହିତ ଏହି ପୃଥିବୀ ଭୟାନକ ଭାବେ କମ୍ପି ଉଠିଲା। ସବୁଦିଗରେ ବଜ୍ରସଦୃଶ ଗର୍ଜନ ହେଲା ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିଗ ମଲିନ ଓ ଧୂସର ହୋଇଗଲା।
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.