Adhyaya 48
Indratīrtha–Ādityatīrtha: Balarāma’s Ritual Bathing, Dāna, and Sacred-Historical Recollections
Upa-parva: Tīrtha-yātrā (Pilgrimage Catalogue) Episode — Indratīrtha to Ādityatīrtha (Sarasvatī bank)
Vaiśaṃpāyana reports that Balarāma, described as the foremost among the Yādavas, goes first to Indratīrtha, bathes according to prescribed procedure, and distributes wealth and jewels to brāhmaṇas. The chapter supplies an etiological account: Indra is said to have performed or completed a large cycle of sacrifices there, giving abundant wealth to Bṛhaspati; hence the ford’s enduring name and its characterization as a remover of sin. Balarāma then proceeds to Rāmatīrtha, associated with Bhārgava Rāma (Paraśurāma), who performed major sacrifices (including Vājapeya and many Aśvamedhas) under Kaśyapa’s priestly guidance and gave the earth as dakṣiṇā. Next, Balarāma reaches Yamunātīrtha, where Varuṇa is connected with a Rājasūya and a consequential cosmic-scale conflict narrative. Finally, he goes to Ādityatīrtha on the Sarasvatī, where Sūrya attains lordship among luminaries; the text lists a dense assembly of deities, semi-divine beings, and yogic sages. The chapter closes with exemplary precedents: Viṣṇu’s slaying of Madhu and Kaiṭabha and the attainment of high yogic states by Vyāsa (Dvaipāyana) and the ascetics Asita Devala, marking the site as a locus of purification and siddhi.
Chapter Arc: वैशम्पायन जनमेजय को बताते हैं कि तीर्थ-यात्रा में अग्रसर बलराम बदरपाचन नामक श्रेष्ठ तीर्थ पर पहुँचे—जहाँ तप और वरदानों की पुरानी गाथाएँ आज भी जल-धारा की तरह बहती हैं। → कथा श्रुतावती पर टिकती है—भरद्वाज-मुनि की अनुपम रूपवती, ब्रह्मचारिणी पुत्री, जो ‘देवराज इन्द्र ही मेरे पति हों’ यह निश्चय कर कठोर नियमों सहित उग्र तप करती है; तप की तीव्रता देवताओं तक को विचलित-आकर्षित कर देती है। → इन्द्र ब्राह्मण-रूप धारण कर उसके आश्रम में आते हैं, तप की महिमा का प्रतिपादन करते हैं और उसके मनोरथ को यथावत सिद्ध करने का आश्वासन देते हैं—यहाँ तप बनाम परीक्षा, वर बनाम पात्रता का निर्णायक क्षण उपस्थित होता है। → श्रुतावती की कथा के साथ तीर्थ-माहात्म्य उद्घाटित होता है—तप से दिव्य लोकों की प्राप्ति, बदरपाचन में स्नान-निवास से दुर्लभ फल, और अरुन्धती को शंकर-प्रदत्त वर से भी बढ़कर वरदान की चर्चा; भरद्वाज मुनि देवर्षि-सभा में उसका नाम ‘श्रुतावती’ रखते हैं और उसे आश्रम में स्थापित कर हिमवत् की ओर प्रस्थान करते हैं। → ऋषि के जप-प्रसंग में पर्णपुट (पत्ते के दोने) में वीर्य-पतन से कन्या-सम्भव का संकेत कथा को अगले रहस्य-प्रसंग की ओर धकेल देता है।
Shlokas
Verse 1
ऑपनआक्रा बछ। अं अष्टचत्वारिशो&् ध्याय: बदरपाचनतीर्थकी महिमाके प्रसंगमें श्रुतावती और अरुन्धतीके तपकी कथा वैशम्पायन उवाच ततस्तीर्थवरं रामो ययौ बदरपाचनम् | तपस्विसिद्धचरितं यत्र कन्या धृतव्रता
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ରାଜନ୍! ତା’ପରେ ରାମ (ବଳରାମ) ‘ବଦରପାଚନ’ ନାମକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ତପସ୍ବୀ ଓ ସିଦ୍ଧ ପୁରୁଷମାନେ ବିଚରଣ କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ପୂର୍ବକାଳରେ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଦୃଢ଼ବ୍ରତା ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣୀ କୁମାରୀ କନ୍ୟା ଶ୍ରୁତାବତୀ ବସୁଥିଲା; ତାହାର ରୂପ-ସୌନ୍ଦର୍ୟର ସମାନ ପୃଥିବୀରେ କେଉଁଠି ନଥିଲା।
Verse 2
भरद्वाजस्य दुहिता रूपेणाप्रतिमा भुवि । श्रुतावती नाम विभो कुमारी ब्रह्म॒ाचारिणी
ହେ ବିଭୋ! ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ କନ୍ୟା ‘ଶ୍ରୁତାବତୀ’ ନାମକ ସେ କୁମାରୀ ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣୀ ଥିଲା; ରୂପରେ ପୃଥିବୀରେ ତାହାର ସମାନ ନଥିଲା।
Verse 3
तपश्चचार सात्युग्रं नियमैर्बहुभिर्वृता । भर्ता मे देवराज: स्यादिति निश्चित्य भामिनी
ସେ ଭାମିନୀ ଅନେକ ନିୟମ ଧାରଣ କରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଗ୍ର ତପ କରୁଥିଲା; “ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ର ମୋର ପତି ହେଉନ୍ତୁ” ବୋଲି ସେ ନିଶ୍ଚୟ କରିଥିଲା।
Verse 4
समास्तस्या व्यतिक्रान्ता बह्दयः कुरुकुलोद्वह । चरन्त्या नियमांस्तांस्तान् स्त्रीभिस्तीव्रान् सुदुश्षरान्
ହେ କୁରୁକୁଳୋଦ୍ବହ! ଅନ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ ସେ ତୀବ୍ର ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସହିବାକୁ କଠିନ ନିୟମଗୁଡ଼ିକ ପାଳନ କରୁଥିବାବେଳେ ତାହାର ଅନେକ ଦିନ କଟିଗଲା।
Verse 5
कुरुकुलभूषण! स्त्रियोंके लिये जिनका पालन अत्यन्त दुष्कर और दुःसह है, उन-उन कठोर नियमोंका पालन करती हुई श्रुतावतीके वहाँ अनेक वर्ष व्यतीत हो गये ।।
କୁରୁକୁଳଭୂଷଣ! ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯାହାର ପାଳନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍କର ଓ ଦୁଃସହ, ସେହି କଠୋର ନିୟମଗୁଡ଼ିକୁ ପାଳନ କରି ଶ୍ରୁତାବତୀ ସେଠାରେ ଅନେକ ବର୍ଷ କାଟିଲେ। ହେ ବିଶାମ୍ପତେ! ତାଙ୍କର ସେହି ଆଚରଣ, ତପ ଓ ପରାଭକ୍ତିରେ ଭଗବାନ ପାକଶାସନ (ଇନ୍ଦ୍ର) ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ।
Verse 6
प्रजानाथ! उसके उस आचरण, तपस्या तथा पराभक्तिसे भगवान् पाकशासन (इन्द्र) बड़े प्रसन्न हुए ।।
ପ୍ରଜାନାଥ! ତାଙ୍କର ସେହି ଆଚରଣ, ତପସ୍ୟା ଓ ପରାଭକ୍ତିରେ ଭଗବାନ ପାକଶାସନ (ଇନ୍ଦ୍ର) ବହୁତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ତାପରେ ତ୍ରିଦଶମାନଙ୍କ ଅଧିପତି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପ୍ରଭୁ ଦେବରାଜ ମହାତ୍ମା ବସିଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିଙ୍କ ରୂପ ଧାରଣ କରି ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଆସିଲେ।
Verse 7
सातं दृष्टवोग्रतपसं वसिष्ठ॑ तपतां वरम् । आचाोरैर्मुनिभिवद्दृष्ट: पूजयामास भारत,भरतनन्दन! उसने तपस्वी मुनियोंमें श्रेष्ठ और उग्र तपस्यापरायण वसिष्ठको देखकर मुनिजनोचित आचारोंद्वारा उनका पूजन किया
ଭରତନନ୍ଦନ! ଉଗ୍ର ତପସ୍ୟାରେ ନିରତ ଏବଂ ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଦେଖି, ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଚଳିତ ଆଚାର-ବିଧି ଅନୁସାରେ ସେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ।
Verse 8
उवाच नियमज्ञा च कल्याणी सा प्रियंवदा । भगवन् मुनिशार्दूल किमाज्ञापयसि प्रभो
ତେବେ ନିୟମଜ୍ଞା, କଲ୍ୟାଣମୟୀ ଓ ମଧୁରବାଦିନୀ ଶ୍ରୁତାବତୀ କହିଲେ— “ଭଗବନ୍! ମୁନିଶାର୍ଦୂଳ! ପ୍ରଭୋ! ଆପଣ ମୋତେ କ’ଣ ଆଜ୍ଞା ଦେଉଛନ୍ତି?”
Verse 9
सर्वमद्य यथाशक्ति तव दास्यामि सुव्रत । शक्रभक्त्या च ते पाणिं न दास्यामि कथंचन
“ସୁବ୍ରତ! ଆଜି ମୁଁ ଯଥାଶକ୍ତି ଆପଣଙ୍କୁ ସବୁକିଛି ଦେବି; କିନ୍ତୁ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଥିବାରୁ ବିବାହ ପାଇଁ ମୋର ହାତ ଆପଣଙ୍କୁ କେବେବି ଦେବି ନାହିଁ।”
Verse 10
व्रतैश्न नियमैश्नेव तपसा च तपोधन । शक्रस्तोषयितव्यो वै मया त्रिभुवने श्वर:,“तपोधन! मुझे अपने व्रतों, नियमों तथा तपस्याद्वारा त्रिभुवनसम्राट् भगवान् इन्द्रको ही संतुष्ट करना है'
ତପୋଧନ! ମୋର ବ୍ରତ, ନିୟମ ଓ ତପସ୍ୟାଦ୍ୱାରା ତ୍ରିଭୁବନେଶ୍ୱର ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚୟ ତୁଷ୍ଟ କରିବାକୁ ହେବ।
Verse 11
इत्युक्तो भगवान् देव: स्मयन्निव निरीक्ष्य ताम् उवाच निय मं ज्ञात्वा सांत्वयन्निव भारत
ଏପରି କୁହାଯାଇଲେ ଭଗବାନ ଇନ୍ଦ୍ର ମନୋ ହସୁଥିବା ପରି ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ; ତାଙ୍କର ବ୍ରତ-ନିୟମ ଜାଣି, ହେ ଭାରତ, ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଉଥିବା ପରି କହିଲେ।
Verse 12
उग्र॑ तपश्चरसि वै विदिता मे5सि सुव्ते । यदर्थमयमारम्भस्तव कल्याणि हृद्गत:
ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ଘୋର ତପ କରୁଛ; ହେ ସୁବ୍ରତେ, ତୁମେ ମୋତେ ଭଲଭାବେ ପରିଚିତ। ହେ କଲ୍ୟାଣୀ, ତୁମ ହୃଦୟରେ ଏହି ଆରମ୍ଭ କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରୁ ଜନ୍ମିଛି?
Verse 13
तपसा लकभ्यते सर्व यथाभूतं भविष्यति
ତପସ୍ୟାରେ ସବୁକିଛି ଲଭ୍ୟ; ଯାହା ଯେପରି, ସେପରି ହେବ। ହେ ଶୁଭାନନେ, ତପସ୍ୟାରେ ସବୁ ପ୍ରାପ୍ୟ; ତୁମ ମନୋରଥ ମଧ୍ୟ ଯଥାବତ୍ ସିଦ୍ଧ ହେବ।
Verse 14
यथा स्थानानि दिव्यानि विबुधानां शुभानने । तपसा तानि प्राप्याणि तपोमूलं महत् सुखम्
ହେ ଶୁଭାନନେ! ଯେପରି ଦେବମାନଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକ ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରାପ୍ୟ, ସେପରି ସେହି ପଦମାନ ମଧ୍ୟ ତପସ୍ୟାରେ ଲଭ୍ୟ। ମହାସୁଖର ମୂଳ ତପସ୍ୟା ହିଁ।
Verse 15
इति कृत्वा तपो घोरें देहं संन्यस्य मानवा: । देवत्वं यान्ति कल्याणि शृणुष्वैंके वचो मम
ଏଭଳି ଘୋର ତପ କରି ଦେହ ତ୍ୟାଗ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଦେବତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। କଲ୍ୟାଣୀ! ଏବେ ମୋର ଗୋଟିଏ କଥା ଶୁଣ।
Verse 16
पज्च चैतानि सुभगे बदराणि शुभव्रते । पचेत्युक्त्वा तु भगवाञज्जगाम बलसूदन:
ସୁଭଗେ! ଶୁଭବ୍ରତେ! ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ବଦରୀ (ବେର) ଫଳ—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ପକାଇଦିଅ। ଏମିତି କହି ବଲସୂଦନ ଭଗବାନ ଇନ୍ଦ୍ର ସେଠାରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ; ଆଶ୍ରମର ଅଦୂରେ ଥିବା ଉତ୍ତମ ତୀର୍ଥକୁ ଯାଇ ସ୍ନାନ କରି ଜପ-ଧ୍ୟାନରେ ଲଗିଗଲେ।
Verse 17
आमन्त्रयतां तु कल्याणीं ततो जप्यं जजाप सः । अविदूरे ततस्तस्मादाश्रमात् तीर्थमुत्तमम्
କଲ୍ୟାଣୀଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି ସେ ନିୟତ ମନ୍ତ୍ରଜପ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେଇ ଆଶ୍ରମର ଅଦୂରେ ଏକ ଉତ୍ତମ ତୀର୍ଥ ଥିଲା; ସେଠାକୁ ଯାଇ ସ୍ନାନ କରି, ସଂଯମ ଓ ବିଧିନିଷ୍ଠା ସହ ଜପରେ ଲୀନ ରହିଲେ।
Verse 18
इन्द्रतीर्थेति विख्यात॑ त्रिषु लोकेषु मानद । तस्या जिज्ञासनार्थ स भगवान् पाकशासन:
ମାନଦ! ‘ଇନ୍ଦ୍ରତୀର୍ଥ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସେଇ ତୀର୍ଥ ତିନି ଲୋକରେ ବିଖ୍ୟାତ। ତାହାକୁ ଜାଣିବା ଇଚ୍ଛାରେ ଭଗବାନ ପାକଶାସନ (ଇନ୍ଦ୍ର) ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରଶ୍ନାର୍ଥ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।
Verse 19
ततः प्रतप्ता सा राजन् वाग्यता विगतक्लमा
ତତଃ, ରାଜନ୍! ବାକ୍-ସଂଯମରେ ନିୟତ, କ୍ଲାନ୍ତିରହିତ ଓ ଶୌଚାଚାରରେ ଦୃଢ଼ ସେଇ ତପସ୍ୱିନୀ ମୌନରେ ସେ ଫଳଗୁଡ଼ିକୁ ଅଗ୍ନି ଉପରେ ଚଢ଼ାଇଦେଲା। ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ! ପରେ ସେ ମହାବ୍ରତା କୁମାରୀ ଏକାଗ୍ର ତତ୍ପରତାରେ ସେ ବଦରୀ ଫଳଗୁଡ଼ିକୁ ପକାଇବାକୁ ଲାଗିଲା।
Verse 20
तत्परा शुचिसंवीता पावके समधिश्रयत् । अपचदू राजशार्दूल बदराणि महाव्रता
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ରାଜଶାର୍ଦୂଳ! ଶୁଚିତାରେ ଆବୃତ ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ତତ୍ପର ସେ ମହାବ୍ରତା କନ୍ୟା ମୌନଭାବେ ଫଳଗୁଡ଼ିକୁ ଅଗ୍ନି ଉପରେ ରଖିଲା। ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ! ପରେ ସେ ଦୃଢ଼ ଯତ୍ନରେ ବଦର (ବେର) ଫଳ ପକାଇବାକୁ ଲାଗିଲା।
Verse 21
तस्या: पचन्त्या: सुमहान् कालो5गात् पुरुषर्षभ । न च सम तान्यपच्यन्त दिनं च क्षयमभ्यगात्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ପୁରୁଷପ୍ରବର! ଫଳଗୁଡ଼ିକୁ ପକାଇବାରେ ତାହାର ବହୁ ସମୟ ବିତିଗଲା; କିନ୍ତୁ ସେଗୁଡ଼ିକ ସମଭାବେ ପକିଲା ନାହିଁ। ଏତିକିବେଳେ ଦିନଟି ମଧ୍ୟ ଶେଷକୁ ପହଞ୍ଚିଗଲା।
Verse 22
हुताशनेन दग्धश्न यस्तस्या: काष्ठसंचय: । अकाष्ठमग्निं सा दृष्टवा स्वशरीरमथादहत्,उसने जो ईंधन जमा कर रखे थे, वे सब आगमें जल गये। तब अग्निको ईंधनरहित देख उसने अपने शरीरको जलाना आरम्भ किया
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ସେ ଯେ କାଠର ସଞ୍ଚୟ କରିଥିଲା, ସେସବୁ ହୁତାଶନରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଗଲା। ଅକାଠ ଅଗ୍ନିକୁ ଦେଖି ସେ ତେବେ ନିଜ ଶରୀରକୁ ତାହାରେ ଆହୁତି କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲା।
Verse 23
पादौ प्रक्षिप्प सा पूर्व पावके चारुदर्शना | दग्धौ दग्धौ पुन: पादावुपावर्तयतानघ
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ନିଷ୍ପାପ ନରେଶ! ମନୋହର ଦର୍ଶନା ସେ କନ୍ୟା ପ୍ରଥମେ ନିଜ ଦୁଇ ପାଦକୁ ଅଗ୍ନିରେ ପକାଇଲା। ସେଗୁଡ଼ିକ ଯେତେ ଯେତେ ଦହିବାକୁ ଲାଗିଲା, ସେତେ ସେତେ ସେ ତାହାକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଜ୍ୱାଳାମଧ୍ୟରେ ଅଧିକ ଭିତରକୁ ଫେରାଇ ଦେଉଥିଲା।
Verse 24
चरणौ दहामानौ च नाचिन्तयदनिन्दिता । कुर्वाणा दुष्करं कर्म महर्षिप्रियकाम्यया,उस साध्वीने अपने जलते हुए चरणोंकी कुछ भी परवा नहीं की। वह महर्षिका प्रिय करनेकी इच्छासे दुष्कर कार्य कर रही थी
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଅନିନ୍ଦିତା ସେ ସାଧ୍ୱୀ ଦହୁଥିବା ନିଜ ଚରଣଦ୍ୱୟକୁ ମଧ୍ୟ ଚିନ୍ତା କଲା ନାହିଁ। ମହର୍ଷିଙ୍କୁ ପ୍ରୀତ କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍କର କର୍ମ କରୁଥିଲା।
Verse 25
न वैमनस्यं तस्यास्तु मुखभेदो5थवाभवत् | शरीरमग्निना55दीप्य जलमध्ये यथा स्थिता
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ତାହାର ମନରେ କିଛିମାତ୍ର ବିଷାଦ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା ନାହିଁ, ମୁହଁର କାନ୍ତିରେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖାଗଲା ନାହିଁ। ଶରୀର ଅଗ୍ନିରେ ଜ୍ୱଳିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଶାନ୍ତ ରହିଲା—ଯେପରି ଜଳମଧ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ—ମନ ଓ ମୁହଁ ଅଚଳ।
Verse 26
तच्चास्या वचन नित्यमवर्तद्धूदि भारत । सर्वथा बदराण्येव पक्तव्यानीति कन्यका
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ଭାରତ! ସେ କନ୍ୟାର ଏହି ବଚନ ତାହାର ମନରେ ନିତ୍ୟ ପୁନଃପୁନଃ ଆବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ—“ସର୍ବଥା କେବଳ ବଦର (ବେର) ଫଳ ହିଁ ପକାଇବା ଉଚିତ” ବୋଲି।
Verse 27
भारत! उसके मनमें निरन्तर इसी बातका चिन्तन होता रहता था कि “इन बेरके फलोंको हर तरहसे पकाना है! ।।
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ଭାରତ! ତାହାର ମନ ନିରନ୍ତର ଏହି ଏକ ଚିନ୍ତାରେ ଲୀନ ଥିଲା—“ଏହି ବଦର (ବେର) ଫଳଗୁଡ଼ିକୁ ସର୍ବପ୍ରକାରେ ପକାଇବାକୁ ହେବ।” ମହର୍ଷିଙ୍କ ବଚନକୁ ହୃଦୟରେ ଧାରଣ କରି ସେ ଶୁଭଲକ୍ଷଣା କନ୍ୟା ବଦର ଫଳକୁ ପୁନଃପୁନଃ ପକାଉଥିଲା; କିନ୍ତୁ ହେ ଭାରତ, ସେଗୁଡ଼ିକ ପକୁନଥିଲା।
Verse 28
तस्यास्तु चरणौ वद्रनिर्ददाह भगवान् स्वयम् | न च तस्या मनोदु:खं स्वल्पमप्यभवत् तदा,भगवान् अग्निने स्वयं ही उसके दोनों पैरोंको जला दिया, तथापि उस समय उसके मनमें थोड़ा-सा भी दुःख नहीं हुआ
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଭଗବାନ୍ ସ୍ୱୟଂ ବଜ୍ରସଦୃଶ ଅଗ୍ନିରେ ତାହାର ଦୁଇ ପାଦକୁ ଦଗ୍ଧ କଲେ; ତଥାପି ସେ ସମୟରେ ତାହାର ମନରେ ଅଳ୍ପମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ହେଲା ନାହିଁ।
Verse 29
अथ तत् कर्म दृष्ट्वास्या: प्रीतस्त्रिभुवने श्वर: । ततः संदर्शयामास कन्यायै रूपमात्मन:,उसका वह कर्म देखकर त्रिभुवनके स्वामी इन्द्र बड़े प्रसन्न हुए। फिर उन्होंने उस कन्याको अपना यथार्थ रूप दिखाया
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ତାହାର କର୍ମ ଦେଖି ତ୍ରିଭୁବନେଶ୍ୱର ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ; ତାପରେ ସେ କନ୍ୟାକୁ ନିଜର ଯଥାର୍ଥ ରୂପ ଦର୍ଶାଇଲେ।
Verse 30
उवाच च सुरश्रेष्ठस्तां कन्यां सुदृढव्रताम् प्रीतो5स्मि ते शुभे भकक्त्या तपसा नियमेन च
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ତାପରେ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଇନ୍ଦ୍ର, ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବ୍ରତ ପାଳନ କରୁଥିବା ସେଇ କନ୍ୟାର ତପସ୍ୟା, ନିୟମ ଓ ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ କହିଲେ—“ଶୁଭେ! ତୋର ତପସ୍ୟା, ନିୟମପାଳନ ଓ ଭକ୍ତିରେ ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ। ତେଣୁ କଲ୍ୟାଣୀ! ତୋ ହୃଦୟରେ ଥିବା ଅଭୀଷ୍ଟ ମନୋରଥ ନିଶ୍ଚୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ। ମହାଭାଗେ! ଏହି ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି ସ୍ୱର୍ଗଲୋକରେ ମୋ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ତୁ ରହିବୁ।”
Verse 31
तस्माद् योडभिमत: काम: स ते सम्पत्स्यते शुभे । देहं त्यक्त्वा महा भागे त्रिदिवे मयि वत्स्यसि
ଏହେତୁ, ଶୁଭେ! ତୋର ଅଭିମତ କାମନା ନିଶ୍ଚୟ ସଫଳ ହେବ। ମହାଭାଗେ! ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି ସ୍ୱର୍ଗଲୋକରେ ମୋ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ତୁ ରହିବୁ।
Verse 32
इदं च ते तीर्थवरं स्थिरं लोके भविष्यति । सर्वपापापहं सुभ्रु नाम्ना बदरपाचनम्
ଏବଂ ସୁଭ୍ରୁ! ତୋର ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥ ଲୋକରେ ସ୍ଥିର ରହିବ। ‘ବଦରପାଚନ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୋଇ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରିବ।
Verse 33
विख्यातं त्रिषु लोकेषु ब्रह्मर्षिभिरभिप्लुतम् । अस्मिन् खलु महाभागे शुभे तीर्थवरेडनघे
ଏହା ତିନି ଲୋକରେ ବିଖ୍ୟାତ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନଙ୍କ ପବିତ୍ର ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ପୁଣ୍ୟମୟ। ମହାଭାଗେ, ଶୁଭେ, ଅନଘେ! ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥରେ (ତାହାର ପବିତ୍ରତା ଦୃଢ଼ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ)।
Verse 34
ततस्ते वै महाभागा गत्वा तत्र सुसंशिता:
ତାପରେ ସେଇ ମହାଭାଗମାନେ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ କରି ସେଠାକୁ ଗଲେ।
Verse 35
वृत्त्यर्थ फलमूलानि समाहर्तु ययु: किल । “वहाँ पहुँचकर कठोर व्रतका पालन करनेवाले वे महाभाग महर्षि जीवन-निर्वाहके निमित्त फल-मूल लानेके लिये वनमें गये ।।
ଜୀବିକାର ନିମିତ୍ତେ ଫଳମୂଳ ସଂଗ୍ରହ କରିବାକୁ ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ। ଏହିପରି ହିମାଳୟ ଅରଣ୍ୟରେ ବସୁଥିବା ସେହି ତପସ୍ବୀମାନେ କେବଳ ନିର୍ବାହ ପାଇଁ, ଲୋଭ ଓ ହିଂସା ବିନା, ସରଳ ବନ୍ୟ ଆହାର ସଂଗ୍ରହ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
Verse 36
ते कृत्वा चाश्रमं तत्र न्यवसन्त तपस्विन:
ସେଠାରେ ଆଶ୍ରମ ସ୍ଥାପନ କରି ସେହି ତପସ୍ବୀ ମହର୍ଷିମାନେ ବସିବାକୁ ଲାଗିଲେ—ସଂଯମ ଓ ସାଧନାରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ଧର୍ମର ଅନୁଶାସନରେ ସ୍ଥିର ରହି।
Verse 37
अरुन्धतीं ततो दृष्टवा तीव्रं नियममास्थिताम्
ତାପରେ ଅରୁନ୍ଧତୀଙ୍କୁ ତୀବ୍ର ନିୟମରେ ଅବସ୍ଥିତ ଦେଖି—ତାଙ୍କର ଅଚଳ ତପସ୍ୟା ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ପ୍ରକାଶ ପାଇଲା।
Verse 38
ब्राह्मं रूपं ततः कृत्वा महादेवो महायशा:
ତେବେ ମହାଯଶସ୍ବୀ ମହାଦେବ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ—ଯେନ ଦିବ୍ୟ ସାମର୍ଥ୍ୟକୁ ବେଦାଧିକାର ଓ ସଂଯମର ମର୍ଯ୍ୟାଦାରେ ରଖି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ।
Verse 39
प्रत्युवाच तत: सा त॑ ब्राह्म॒णं चारुदर्शना
ତେବେ ସେହି ସୁନ୍ଦରଦର୍ଶନା ନାରୀ ସେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ତର ଦେଲେ—ତାଙ୍କର ବଚନରେ ସଂବାଦର ଧାରା ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲା।
Verse 40
ततो<ब्रवीन्महादेव: पचस्वैतानि सुव्रते
ତେବେ ମହାଦେବ କହିଲେ— “ସୁବ୍ରତେ! ଏହି ବଦରଫଳଗୁଡ଼ିକୁ ପକାଅ।” ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଶୁଣି ଯଶସ୍ବିନୀ ଅରୁନ୍ଧତୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପ୍ରୀତ କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ଅଗ୍ନି ଉପରେ ସେହି ଫଳଗୁଡ଼ିକୁ ରଖି ପକାଇବା ଆରମ୍ଭ କଲେ।
Verse 41
इत्युक्ता सापचत् तानि ब्राह्मणप्रियकाम्यया । अधिभश्रित्य समिद्धे5ग्नौी बदराणि यशस्विनी
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ଏପରି କୁହାଯାଇବା ପରେ ଯଶସ୍ବିନୀ ସେ ନାରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପ୍ରୀତ କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ଭଲଭାବେ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ଅଗ୍ନି ଉପରେ ସେହି ବଦରଫଳଗୁଡ଼ିକୁ ରଖି ପକାଇବା ଆରମ୍ଭ କଲେ।
Verse 42
दिव्या मनोरमा: पुण्या: कथा: शुआव सा तदा । अतीता सा त्वनावृष्टिर्घोरा द्वादशवार्षिकी
ସେ ସମୟରେ ସେ ଦିବ୍ୟ, ମନୋହର ଓ ପୁଣ୍ୟମୟ କଥାଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣିଲେ। ଏତିକି ମଧ୍ୟରେ ବାର ବର୍ଷ ଧରି ଚାଲିଥିବା ସେହି ଭୟଙ୍କର ଅନାବୃଷ୍ଟି ଶେଷ ହେଲା। ଏଭଳି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦାରୁଣ କାଳ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଯେନେ ଗୋଟିଏ ଦିନ ପରି ବିତିଗଲା।
Verse 43
अनश्नन्त्या: पचन्त्याश्न शृण्वन्त्याश्व॒ कथा: शुभा: | दिनोपम: स तस्याथ कालो5तीत: सुदारुण:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ସେ ଖାଇନଥାଇ ବଦରଫଳ ପକାଉଥିଲେ ଏବଂ ଶୁଭ କଥା ଶୁଣୁଥିଲେ; ତେଣୁ ସେହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦାରୁଣ କାଳ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଗୋଟିଏ ଦିନ ପରି ବିତିଗଲା।
Verse 44
ततस्तु मुनयः प्राप्ता: फलान्यादाय पर्वतात् | ततः स भगवान् प्रीतः प्रोवाचारुन्धतीं ततः
ତାପରେ ମୁନିମାନେ ପର୍ବତରୁ ଫଳ ନେଇ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ। ତେବେ ପ୍ରସନ୍ନ ଭଗବାନ ଶଙ୍କର ଅରୁନ୍ଧତୀଙ୍କୁ କହିଲେ— “ଧର୍ମଜ୍ଞେ! ଏବେ ପୂର୍ବବତ୍ ଏହି ଋଷିମାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଅ। ଦେବି! ତୁମ ତପସ୍ୟା ଓ ନିୟମାନୁଷ୍ଠାନରେ ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ।”
Verse 45
उपसर्पस्व धर्मज्ञे यथापूर्वमिमानृषीन् । प्रीतो5स्मि तव धर्मज्ञे तपसा नियमेन च
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— “ଧର୍ମଜ୍ଞେ! ପୂର୍ବବତ୍ ଏହି ଋଷିମାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଅ। ଧର୍ମଜ୍ଞେ ଦେବୀ! ତୁମ ତପସ୍ୟା ଓ ନିୟମାନୁଷ୍ଠାନରେ ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ।”
Verse 46
ततः संदर्शयामास स्वरूपं भगवान् हर: । ततोअब्रवीत् तदा तेभ्यस्तस्याश्व चरितं महत्,"ऐसा कहकर भगवान् शंकरने अपने स्वरूपका दर्शन कराया और उन सप्तर्षियोंसे अरुन्धतीके महान् चरित्रका वर्णन किया
ତାପରେ ଭଗବାନ୍ ହର (ଶଙ୍କର) ନିଜ ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ପ୍ରକାଶ କଲେ। ତାହାପରେ ସେହି ସମୟରେ ସେ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ଅରୁନ୍ଧତୀଙ୍କ ମହାନ୍ ଓ ଆଦର୍ଶ ଆଚରଣର ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ।
Verse 47
इस प्रकार श्रीमहाभारत शल्यपर्वके अन्तर्गत गदापव॑नमें बलदेवजीकी तीर्थयात्रा और सारस्वतोपाख्यानविषयक सैंतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ସେ କହିଲେ— “ବିପ୍ରଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ! ତୁମେ ହିମାଳୟର ଶିଖରରେ ବସି ଯେ ତପ ସଞ୍ଚୟ କରିଛ, ଏବଂ ଏଠି ଅରୁନ୍ଧତୀ ଯେ ତପ କରିଛ—ମୋ ମତରେ ଦୁହିଁରେ ସମତା ନାହିଁ। ତାଙ୍କର ତପ ହିଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।”
Verse 48
अनया हि तपस्विन्या तपस्तप्तं सुदुश्चरम् । अनश्नन्या पचन्त्या च समा द्वादश पारिता:
ଏହି ତପସ୍ୱିନୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍କର ତପ କରିଛନ୍ତି। କିଛି ନ ଖାଇ, ନିରନ୍ତର ବଦରୀ (ବେର) ପକାଇ ପକାଇ ସେ ପୂରା ବାରୋଟି ବର୍ଷ କାଟିଛନ୍ତି।
Verse 49
ततः प्रोवाच भगवांस्तामेवारुन्धतीं पुन: । वरं वृणीष्व कल्याणि यत् तेडभिलषितं हृदि,“इसके बाद भगवान् शंकरने पुनः अरुन्धतीसे कहा--“कल्याणि! तुम्हारे मनमें जो अभिलाषा हो, उसके अनुसार कोई वर माँग लो”
ତାପରେ ଭଗବାନ୍ ଶଙ୍କର ପୁନର୍ବାର ସେହି ଅରୁନ୍ଧତୀଙ୍କୁ କହିଲେ— “କଲ୍ୟାଣୀ! ତୁମ ହୃଦୟରେ ଯେ ଅଭିଲାଷା ଅଛି, ସେହିଅନୁସାରେ ଏକ ବର ଚାହ।”
Verse 50
साब्रवीत् पृथुताम्राक्षी देवं सप्तर्षिसंसदि । भगवान् यदि मे प्रीतस्तीर्थ स्पादिदमद्भुतम्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ତାପରେ ପୃଥୁ ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ନୟନବତୀ ଦେବୀ ସପ୍ତର୍ଷିମଣ୍ଡଳୀର ସଭାରେ ଦେବଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ— “ଭଗବନ୍, ଯଦି ଆପଣ ମୋପରେ ପ୍ରସନ୍ନ, ତେବେ ଆପଣଙ୍କ ସ୍ପର୍ଶରେ ଏଠାରେ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ତୀର୍ଥ ପ୍ରାଦୁର୍ଭବ କରୁ।”
Verse 51
सिद्धदेवर्षिदयितं नाम्ना बदरपाचनम् | “तब विशाल एवं अरुण नेत्रोंवाली अरुन्धतीने सप्तर्षियोंकी सभामें महादेवजीसे कहा --“भगवान् यदि मुझपर प्रसन्न हैं तो यह स्थान बदरपाचन नामसे प्रसिद्ध होकर सिद्धों और देवर्षियोंका प्रिय एवं अद्भुत तीर्थ हो जाय ।।
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ସେହି ସ୍ଥାନ ‘ବଦରପାଚନ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା; ସିଦ୍ଧମାନଙ୍କ ଓ ଦେବର୍ଷିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତାହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ଥିଲା। ହେ ଦେବଦେବେଶ! ସେଠାରେ ସେ ଶୁଚି ପୁରୁଷ ତିନି ରାତି ରହି, ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ତୀର୍ଥର ପବିତ୍ରତା ଓ ଖ୍ୟାତିକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ।
Verse 52
एवमस्त्विति तां देव: प्रत्युवाच तपस्विनीम्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ଦେବ ତାହା ତପସ୍ୱିନୀଙ୍କୁ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ— “ଏବମସ୍ତୁ— ଏମିତି ହେଉ।”
Verse 53
ऋषयो विस्मयं जम्मुस्तां दृष्टवा चाप्यरुन्धतीम्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ଅରୁନ୍ଧତୀଙ୍କୁ ଦେଖି ଋଷିମାନେ ବିସ୍ମୟାକୁଳ ହେଲେ।
Verse 54
अश्रान्तां चाविवर्णा च क्षुत्पिपासासमायुताम् । “अरुन्धती भूख-प्याससे युक्त होनेपर भी न तो थकी थी और न उसकी अंगकान्ति ही फीकी पड़ी थी। उसे देखकर ऋषियोंको बड़ा आश्चर्य हुआ || ५३ $ ।।
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ଭୁଖ ଓ ପିଆସରେ ପୀଡ଼ିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅରୁନ୍ଧତୀ ନ ଥକିଥିଲେ, ନ ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗକାନ୍ତି ମ୍ଲାନ ହୋଇଥିଲା। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ସମସ୍ତ ଋଷି ପରମ ବିସ୍ମୟାକୁଳ ହେଲେ। ଏହିପରି ବିଶୁଦ୍ଧହୃଦୟା ଅରୁନ୍ଧତୀ ଏଠାରେ ପରମ ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ— ଯେପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ମୋ ନିମିତ୍ତ ତପ କରି ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରିଛ। ଭଦ୍ରେ! ଏହି ବ୍ରତରେ ତୁମେ ବିଶେଷ ଆତ୍ମସମର୍ପଣ କରିଛ।
Verse 55
यथा त्वया महाभागे मदर्थ संशितव्रते । विशेषो हि त्वया भद्ठे व्रते ह्स्मिन् समर्पित:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ମହାଭାଗେ, ଦୃଢବ୍ରତଧାରିଣୀ! ଯେପରି ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ ତପ କରି ସିଦ୍ଧି ପାଇଛ, ସେପରି ଶୁଦ୍ଧହୃଦୟା ଦେବୀ ଅରୁନ୍ଧତୀ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ପରମ ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ। ଭଦ୍ରେ, ଏହି ବ୍ରତରେ ତୁମେ ବିଶେଷ ଆତ୍ମସମର୍ପଣ କରିଛ।
Verse 56
तथा चेदं ददाम्यद्य नियमेन सुतोषित: । विशेष तव कल्याणि प्रयच्छामि वरं वरे,“सती कल्याणि! मैं तुम्हारे नियमसे संतुष्ट होकर यह विशेष वर प्रदान करता हूँ
ହେ କଲ୍ୟାଣୀ! ତୁମ ନିୟମନିଷ୍ଠାରେ ମୁଁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଆଜି ଏହି ବିଶେଷ ବର ଦେଉଛି; ହେ ବରେ, ତୁମକୁ ଉତ୍ତମ ବର ପ୍ରଦାନ କରୁଛି।
Verse 57
अरुन्धत्या वरस्तस्या यो दत्तो वै महात्मना । तस्य चाहं प्रभावेण तव कल्याणि तेजसा
ହେ କଲ୍ୟାଣୀ! ମହାତ୍ମା ଅରୁନ୍ଧତୀଙ୍କୁ ଯେ ବର ଦେଇଥିଲେ, ସେହି ବରର ପ୍ରଭାବ ଏବଂ ତୁମ ତେଜରେ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସମର୍ଥ ହୋଇ ଅଛି।
Verse 58
यस्त्वेकां रजनीं तीर्थ वत्स्यते सुसमाहित:
ଯେ କେହି ସୁସ୍ଥିର ଓ ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତ ହୋଇ ଏହି ତୀର୍ଥରେ ଗୋଟିଏ ରାତି ବାସ କରିବ…
Verse 59
इत्युक्त्वा भगवान् देव: सहस्राक्ष: प्रतापवान्
ଏପରି କହି, ପ୍ରତାପଶାଳୀ ସହସ୍ରାକ୍ଷ ଦେବ (ଇନ୍ଦ୍ର) …
Verse 60
श्रुतावतीं ततः पुण्यां जगाम त्रिदिवं पुन: । पुण्यमयी श्रुतावतीसे ऐसा कहकर सहसख्र नेत्रधारी प्रतापी भगवान् इन्द्रदेव पुनः स्वर्गलोकमें चले गये ।। ५९ $ ।। गते वज्धरे राजंस्तत्र वर्ष पपात ह
ଏହିପରି କହି ସହସ୍ରନେତ୍ର, ବଜ୍ରଧାରୀ ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ର ସେହି ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ର ଶ୍ରୁତାବତୀକୁ ଛାଡ଼ି ପୁନର୍ବାର ତ୍ରିଦିବ (ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ) କୁ ଗମନ କଲେ।
Verse 61
पुष्पाणां भरतश्रेष्ठ दिव्यानां पुण्यगन्धिनाम् । देवदुन्दुभयश्चापि नेदुस्तत्र महास्वना:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ସେଠାରେ ପୁଣ୍ୟଗନ୍ଧଯୁକ୍ତ ଦିବ୍ୟ ପୁଷ୍ପମାନଙ୍କର ବର୍ଷା ହେଲା, ଏବଂ ମହାନାଦ କରୁଥିବା ଦେବଦୁନ୍ଦୁଭିମାନେ ମଧ୍ୟ ଗର୍ଜି ଉଠିଲେ।
Verse 62
राजन! भरतश्रेष्ठ! वज्रधारी इन्द्रके चले जानेपर वहाँ पवित्र सुगन्धवाले दिव्य पुष्पोंकी वर्षा होने लगी और महान् शब्द करनेवाली देवदुन्दुभियाँ बज उठीं ।।
ହେ ରାଜନ୍, ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ବଜ୍ରଧାରୀ ଇନ୍ଦ୍ର ଚାଲିଯିବା ପରେ ସେଠାରେ ପୁଣ୍ୟସୁଗନ୍ଧିତ ଦିବ୍ୟ ପୁଷ୍ପବର୍ଷା ହେଲା ଏବଂ ମହାନାଦ କରୁଥିବା ଦେବଦୁନ୍ଦୁଭିମାନେ ବାଜି ଉଠିଲେ। ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ! ପୁଣ୍ୟଗନ୍ଧବାହୀ ପବିତ୍ର ପବନ ବହିଲା। ତାପରେ ସେ ନିଜ ଶୁଭ ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ସ୍ୱର୍ଗରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ହେଲା।
Verse 63
तपसोग्रेण तं लब्ध्वा तेन रेमे सहाच्युत । प्रजानाथ! पावन सुगंधसे युक्त पवित्र वायु चलने लगी। शुभलक्षणा श्रुतावती अपने शरीरको त्यागकर इन्द्रकी भार्या हो गयी। अच्युत! वह अपनी उग्र तपस्यासे इन्द्रको पाकर उनके साथ रमण करने लगी ।।
ଅଚ୍ୟୁତ! ସେ ନିଜ ଉଗ୍ର ତପସ୍ୟାରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ପାଇ ତାଙ୍କ ସହ ରମଣ କରିବାକୁ ଲାଗିଲା। ଜନମେଜୟ କହିଲେ—ଭଗବନ୍! ତାହାର ମାତା କିଏ, ଏବଂ ସେ ଶୋଭନା କେଉଁଠି ପାଳିତ-ପୋଷିତ ହୋଇଥିଲା? ହେ ବିପ୍ର! ମୁଁ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି; ମୋର ବଡ଼ କୌତୁହଳ ଅଛି।
Verse 64
जनमेजयने पूछा--भगवन्! शोभामयी श्रुतावतीकी माता कौन थी और वह कहाँ पली थी? यह मैं सुनना चाहता हूँ। विप्रवर! इसके लिये मेरे मनमें बड़ी उत्कण्ठा हो रही है। वैशम्पायन उवाच भरद्वाजस्य विद्रष्षे: स्कन्ने रेतो महात्मन:
ଜନମେଜୟ ପଚାରିଲେ—ଭଗବନ୍! ଶୋଭାମୟୀ ଶ୍ରୁତାବତୀର ମାତା କିଏ ଥିଲେ ଏବଂ ସେ କେଉଁଠି ପାଳିତ ହୋଇଥିଲା? ହେ ବିପ୍ରବର! ମୁଁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି; ଏହି ବିଷୟରେ ମୋ ମନରେ ବଡ଼ ଉତ୍କଣ୍ଠା ହେଉଛି। ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ମହାତ୍ମା ବିପ୍ରର୍ଷି ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ରେତଃ ସ୍ଖଲିତ ହେବାବେଳେ…
Verse 65
दृष्टवाप्सरसमायान्तीं घृताचीं पृुथुलोचनाम् । वैशम्पायनजीने कहा--राजन्! एक दिन विशाल नेत्रोंवाली घृताची अप्सरा कहींसे आ रही थी। उसे देखकर महात्मा महर्षि भरद्वाजका वीर्य स्खलित हो गया ।।
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ଏକଦିନ ବିଶାଳନେତ୍ରୀ ଘୃତାଚୀ ନାମକ ଅପ୍ସରା କେଉଁଠୁ ଆସୁଥିଲା। ତାକୁ ଦେଖି ମହାତ୍ମା ମହର୍ଷି ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କର ବୀର୍ୟ ଅନାୟାସରେ ସ୍ଖଲିତ ହେଲା। ତେବେ ଜପକାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠଜନ ତାହାକୁ ନିଜ ହାତରେ ଗ୍ରହଣ କଲେ।
Verse 66
तस्यास्तु जातकर्मादि कृत्वा सर्व तपोधन:
ତାହାର ଜାତକର୍ମ ଆଦି ସମସ୍ତ ସଂସ୍କାର ବିଧିପୂର୍ବକ କରି, ତପୋଧନ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଋଷି ସମସ୍ତ ସଂସ୍କାର ସମାପ୍ତ କଲେ।
Verse 67
नाम चास्या: स कृतवान् भरद्वाजो महामुनि: । श्रुतावतीति धर्मात्मा देवर्षिगणसंसदि । स्वे च तामाश्रमे न्यस्य जगाम हिमवद्धनम्
ଧର୍ମାତ୍ମା ମହାମୁନି ଭରଦ୍ୱାଜ ଦେବର୍ଷିମାନଙ୍କ ସଭାରେ ତାହାର ନାମ ‘ଶ୍ରୁତାବତୀ’ ରଖିଲେ। ପରେ ତାକୁ ନିଜ ଆଶ୍ରମରେ ଯଥୋଚିତ ସେବା-ସୁରକ୍ଷାରେ ରଖି, ସେ ହିମବତ୍ ପ୍ରଦେଶକୁ ଗଲେ।
Verse 68
तपस्याके धनी धर्मात्मा महामुनि भरद्वाजने उसके जातकर्म आदि सब संस्कार करके देवर्षियोंकी सभामें उसका नाम श्रुतावती रख दिया। फिर वे उस कन्याको अपने आश्रममें रखकर हिमालयके जंगलमें चले गये थे ।।
ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ସେ ମହାନୁଭାବ ସ୍ନାନ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଧନ ଦାନ କଲେ; ଏବଂ ସୁସମାହିତ ଚିତ୍ତରେ ସେ ସମୟରେ ଶକ୍ର-ତୀର୍ଥ (ଇନ୍ଦ୍ର-ତୀର୍ଥ) କୁ ଗଲେ।
Verse 126
तच्च सर्व यथाभूतं भविष्यति वरानने । 'सुव्रते! मैं जानता हूँ तुम बड़ी उग्र तपस्या कर रही हो। कल्याणि! सुमुखि! जिस उद्देश्यसे तुमने यह अनुष्ठान आरम्भ किया है और तुम्हारे हृदयमें जो संकल्प है
ହେ ବରାନନେ! ଏ ସବୁ ଯଥାର୍ଥରୂପେ ସେହିପରି ହେବ। ହେ ସୁବ୍ରତେ! ମୁଁ ଜାଣେ, ତୁମେ ଘୋର ତପସ୍ୟା କରୁଛ। ହେ କଲ୍ୟାଣୀ, ସୁମୁଖୀ! ଯେ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ତୁମେ ଏହି ନିୟମ ଆରମ୍ଭ କରିଛ ଏବଂ ହୃଦୟରେ ଯେ ସଙ୍କଳ୍ପ ଧାରଣ କରିଛ—ସେ ସବୁ ସତ୍ୟରୂପେ ସିଦ୍ଧ ହେବ।
Verse 183
बदराणामपचनं चकार विबुधाधिप: । मानद! वह तीर्थ तीनों लोकोंमें इन्द्रतीर्थक नामसे विख्यात है। देवराज भगवान् पाकशासनने उस कन्याके मनोभावकी परीक्षा लेनेके लिये उन बेरके फलोंको पकने नहीं दिया
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ସେହି କନ୍ୟାର ମନୋଭାବ ପରୀକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ପାକଶାସନ ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ର ବଦର ଫଳଗୁଡ଼ିକୁ ପକିବାକୁ ଦେଲେ ନାହିଁ। ମାନଦ! ସେହି ତୀର୍ଥ ତିନି ଲୋକରେ ‘ଇନ୍ଦ୍ରତୀର୍ଥକ’ ନାମରେ ବିଖ୍ୟାତ।
Verse 336
त्यक्त्वा सप्तर्षयो जम्मुर्हिमवन्तमरुन्धतीम् । “यह तीनों लोकोंमें विख्यात है। बहुत-से ब्रह्मर्षियोंने इसमें स्नान किया है। पापरहित महाभागे! एक समय सप्तर्षिगण इस मंगलमय श्रेष्ठ तीर्थमें अरुन्धतीको छोड़कर हिमालय पर्वतपर गये थे
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ସପ୍ତର୍ଷିମାନେ ଅରୁନ୍ଧତୀଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ହିମବନ୍ତ (ହିମାଳୟ) କୁ ଗଲେ। ଏହି ତୀର୍ଥ ତିନି ଲୋକରେ ବିଖ୍ୟାତ; ଅନେକ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରିଛନ୍ତି। ପାପରହିତ ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ! ଏକ ସମୟରେ ସେହି ସପ୍ତର୍ଷିମାନେ ଏହି ମଙ୍ଗଳମୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥରେ ଅରୁନ୍ଧତୀଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ହିମାଳୟକୁ ଯାଇଥିଲେ।
Verse 356
अनावृष्टिरनुप्राप्ता तदा द्वादशवार्षिकी | “जीविकाकी इच्छासे जब वे हिमालयके वनमें निवास करते थे, उन्हीं दिनों बारह वर्षोतक इस देशमें वर्षा ही नहीं हुई
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ସେତେବେଳେ ପଣ୍ଡର ବର୍ଷ ଧରି ଅନାବୃଷ୍ଟି ଆସିପଡ଼ିଲା। ଜୀବିକାର ଇଚ୍ଛାରେ ସେମାନେ ହିମାଳୟର ବନରେ ବସୁଥିବା ସମୟରେ, ସେହି ଦେଶରେ ପଣ୍ଡର ବର୍ଷ ଧରି ବର୍ଷା ହେଲା ନାହିଁ।
Verse 363
अरुन्धत्यपि कल्याणी तपोनित्याभवत् तदा । “वे तपस्वी मुनि वहीं आश्रम बनाकर रहने लगे। उस समय कल्याणी अरुन्धती भी प्रतिदिन तपस्यामें ही लगी रही
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ସେହି ତପସ୍ବୀ ମୁନିମାନେ ସେଠାରେ ଆଶ୍ରମ ତିଆରି କରି ବସିଲେ। ସେତେବେଳେ କଲ୍ୟାଣୀ ଅରୁନ୍ଧତୀ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିଦିନ ତପସ୍ୟାରେ ନିରତ ରହିଲେ।
Verse 376
अथागमत् त्रिनयन: सुप्रीतो वरदस्तदा । “अरुन्धतीको कठोर नियमका आश्रय लेकर तपस्या करती देख नत्रिनेत्रधारी वरदायक भगवान् शंकर बड़े प्रसन्न हुए
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ଅରୁନ୍ଧତୀ କଠୋର ନିୟମ ଆଶ୍ରୟ କରି ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି ବୋଲି ଦେଖି, ତ୍ରିନୟନ ଵରଦାତା ଭଗବାନ ଶଙ୍କର ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ।
Verse 383
तामभ्येत्याब्रवीद् देवो भिक्षामिच्छाम्यहं शुभे । 'फिर वे महायशस्वी महादेवजी ब्राह्मणका रूप धारण करके उनके पास गये और बोले --'शुभे! मैं भिक्षा चाहता हूँ"
ତେବେ ମହାଯଶସ୍ବୀ ମହାଦେବ ବ୍ରାହ୍ମଣର ରୂପ ଧାରଣ କରି ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ କହିଲେ— “ଶୁଭେ! ମୁଁ ଭିକ୍ଷା ଚାହୁଁଛି।”
Verse 396
क्षीणो5न्नसंचयो विप्र बदराणीह भक्षय । “तब परम सुन्दरी अरुन्धतीने उन ब्राह्मण देवतासे कहा--'विप्रवर! अन्नका संग्रह तो समाप्त हो गया। अब यहाँ ये बेर हैं, इन्हींको खाइये”
ତେବେ ପରମସୁନ୍ଦରୀ ଅରୁନ୍ଧତୀ ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅତିଥିଙ୍କୁ କହିଲେ— “ବିପ୍ରବର! ଆମ ଅନ୍ନସଞ୍ଚୟ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଗଲା। ଏଠାରେ ଏହି ବଦରୀ ଫଳ ଅଛି; ଏହିମାନେ ଗ୍ରହଣ କରି ଭୋଜନ କରନ୍ତୁ।”
Verse 513
प्राप्रुयादुपवासेन फल द्वादशवार्षिकम् । 'देवदेवेश्वर! इस तीर्थमें तीन राततक पवित्र भावसे रहकर वास करनेसे मनुष्यको बारह वर्षोके उपवासका फल प्राप्त हो'
ଦେବଦେବେଶ୍ୱର! ଏହି ତୀର୍ଥରେ ପବିତ୍ର ଭାବରେ ତିନି ରାତି ରହି ଉପବାସ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ବାରୋ ବର୍ଷର ଉପବାସର ଫଳ ପାଏ।
Verse 526
सप्तर्षिभि: स्तुतो देवस्ततो लोक॑ ययौ तदा । “तब महादेवजीने उस तपस्विनीसे कहा--'एवमस्तु” (ऐसा ही हो)। फिर सप्तर्षियोंने उनकी स्तुति की। तत्पश्चात् महादेवजी अपने लोकमें चले गये
ତେବେ ମହାଦେବ ସେହି ତପସ୍ୱିନୀଙ୍କୁ କହିଲେ— “ଏବମସ୍ତୁ” (ତଥାସ୍ତୁ)। ପରେ ସପ୍ତର୍ଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ; ତତ୍ପଶ୍ଚାତ୍ ମହାଦେବ ନିଜ ଲୋକକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।
Verse 573
प्रवक्ष्यामि परं भूयो वरमत्र यथाविधि । “कल्याणि! महात्मा भगवान् शंकरने अरुन्धती देवीको जो वर दिया था, तुम्हारे तेज और प्रभावसे मैं उससे भी बढ़कर उत्तम वर देता हूँ
ଏବେ ମୁଁ ଏଠାରେ ଯଥାବିଧି ପୁନର୍ବାର ପରମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବର ଘୋଷଣା କରୁଛି। କଲ୍ୟାଣି! ତୁମ ତେଜ ଓ ପ୍ରଭାବରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ସେହି ବର ଦେଉଛି, ଯାହା ମହାତ୍ମା ଭଗବାନ ଶଙ୍କର ଦେବୀ ଅରୁନ୍ଧତୀଙ୍କୁ ଦେଇଥିବା ବରଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ଉତ୍ତମ।
Verse 583
स स्नात्वा प्राप्स्यते लोकान् देहन्यासात् सुदुर्लभान् | “जो इस तीर्थमें एकाग्रचित्त होकर एक रात निवास करेगा
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଯେ କେହି ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତରେ ଏହି ତୀର୍ଥରେ ଏକ ରାତି ରହେ, ସେ ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ଦେହତ୍ୟାଗ ପରେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ସେହି ପୁଣ୍ୟଲୋକମାନଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
Verse 653
तदापतत् पर्णपुटे तत्र सा संभवत् सुता । जप करनेवालोंमें श्रेष्ठ ऋषिने उस वीर्यको अपने हाथमें ले लिया, परंतु वह तत्काल ही एक पफ्त्तेके दोनेमें गिर पड़ा। वहीं वह कन्या प्रकट हो गयी
ତେବେ ସେହି ବୀଜ ପତ୍ରପୁଟରେ ପଡ଼ିଗଲା, ଏବଂ ସେଠାରେଇ ଏକ କନ୍ୟା ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ଜପନିଷ୍ଠ ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନି ତାହାକୁ ନିଜ ହାତରେ ଧରିଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ତାହା ଖସି ପତ୍ରର ଛୋଟ ପାତ୍ରରେ ପଡ଼ିଲା। ସେଇ ସ୍ଥାନରୁ କନ୍ୟାଟି ପ୍ରକଟ ହେଲା।
Frequently Asked Questions
Procedural righteousness expressed as ritual correctness (vidhi), purification through bathing, and socially stabilizing generosity to brāhmaṇas—presented as a parallel ethical response to an era of destabilizing conflict.
The text encodes a practical ethic: sacred action is not only internal intention but also disciplined public practice—honoring institutions of learning/ritual, acknowledging sacred history, and treating wealth as a vehicle for merit and communal order.
Yes, implicitly and explicitly: Indratīrtha is characterized as “sarva-pāpa-pramocana” (remover of all sins), and Ādityatīrtha is framed as a locus where divine and yogic attainments occur, implying merit through understanding and observance of these tīrthas.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.