Adhyaya 3
अध्याय ३: कृपस्य दुर्योधनं प्रति नीत्युपदेशः (Kṛpa’s Counsel to Duryodhana)
Upa-parva: Kṛpa–Duryodhana Nīti-saṃvāda (Counsel after Karṇa’s fall)
Saṃjaya reports to Dhṛtarāṣṭra the scale of devastation after Karṇa’s fall: armies repeatedly scattered and reassembled, leaders and emblems disfigured, elephants and infantry slain, and the field likened to a terrifying, Rudra-like arena. The narrative then pivots to Arjuna’s battlefield dominance—his standard, bow-sound, and movement through formations—producing psychological collapse in Kaurava ranks. Kṛpa, moved by compassion and seniority, approaches Duryodhana and delivers a structured counsel on yuddha-dharma and rāja-nīti. He acknowledges the kṣatriya obligation to fight even kin, yet argues that flight is adharma while purposeless persistence amid strategic inferiority is also self-destructive. Citing the deaths of Bhīṣma, Droṇa, Karṇa, Jayadratha, and many allies, he frames the remaining situation as institutionally unsustainable. He advises safeguarding the ruler, seeking saṃdhi with the Pāṇḍavas, and leveraging the conciliatory capacity of Yudhiṣṭhira under Kṛṣṇa’s influence; he asserts that Kṛṣṇa and the Pāṇḍavas would respect Dhṛtarāṣṭra’s word. The chapter closes with Kṛpa’s emotional exhaustion—sighing, grieving, and fainting—marking counsel as both rational policy and human lament.
Chapter Arc: कर्ण-वध का समाचार फैलते ही कौरव-सेना पर भय का अंधकार उतर आता है; रणभूमि में दिशाएँ मानो बंद हो जाती हैं और सैनिकों के पाँव अपने-आप पीछे हटने लगते हैं। → पाण्डव-पक्ष के सिंहनाद और कौरव-पक्ष की भगदड़ साथ-साथ बढ़ते हैं। भयभीत हाथी-दल टूटता है, महावत गिरते हैं, गजराजों की सूँड़ें कटती हैं; ‘सर्वं पार्थमयं लोकम्’—हर ओर अर्जुन/पाण्डवों का ही प्रभुत्व दिखता है। जो थोड़े-से पैदल टिकते हैं, वे भीमसेन के सामने आ खड़े होते हैं—लगभग पचीस हजार का अंतिम अवरोध। → भीमसेन सुवर्णपत्र-जटित विशाल गदा उठाकर दण्डपाणि यमराज के समान कौरव-पैदल-सेना का संहार करते हैं; अंधकार-सा छा जाता है, दिशाएँ काँपती हैं, और कौरव-बल का यह शेष-आधार भी टूट जाता है। → पैदल-सेना के विनाश के बाद भीमसेन धृष्टद्युम्न को अग्रभाग में रखकर पुनः युद्ध-व्यवस्था बनाते हैं; कौरवों के लिए संदेश स्पष्ट है—भागना नहीं, अन्यथा शत्रु के वश में जाना है। → कौरव-पक्ष में पलायन बनाम प्रतिरोध का संकट तीव्र होता है—क्या दुर्योधन भय-ग्रस्त सेना को रोककर फिर से मोर्चा बाँध पाएगा, या यह भगदड़ अगले निर्णायक पतन का द्वार बनेगी?
Shlokas
Verse 1
ऑपन--माजल बछ। जि तृतीयो<थध्याय: कर्णके मारे जानेपर पाण्डवोंके भयसे कौरव-सेनाका पलायन
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ରାଜନ୍! ସାବଧାନ ହୋଇ ଶୁଣନ୍ତୁ। କୁରୁ ଓ ପାଣ୍ଡବମାନେ ପରସ୍ପର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବାରେ ଯେ ମହା ସଂହାର ଘଟିଲା, ତାହାକୁ ମୁଁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ କହୁଛି।
Verse 2
इस प्रकार श्रीमह्ााभारत शल्यपर्वमें धृतराष्ट्रका विलापविषयक दूसरा अध्याय पूरा हुआ,निहते सूतपुत्रे तु पाण्डवेन महात्मना । विद्रुतेषु च सैन्येषु समानीतेषु चासकृत्
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଶଲ୍ୟପର୍ବରେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର-ବିଲାପବିଷୟକ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ମହାତ୍ମା ପାଣ୍ଡବ ଦ୍ୱାରା ସୂତପୁତ୍ର ନିହତ ହେବା ପରେ, ସେନାମାନେ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ ପଳାଇ ଆଉ ପୁନଃପୁନଃ ସମେଟାଯାଉଥିବାବେଳେ, ଯୁଦ୍ଧର ଧର୍ମ-ମନୋଭାର ଅଧିକ ଘୋର ହୋଇଉଠିଲା।
Verse 3
घोरे मनुष्यदेहानामाजौ नरवर क्षये । यत्तत् कर्णे हते पार्थ: सिंहनादमथाकरोत्,इति श्रीमहा भारते शल्यपर्वणि कौरवसैन्यापयाने तृतीयो5ध्याय:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ! ମନୁଷ୍ୟଦେହମାନଙ୍କ ଘୋର ସଂହାର ଘଟୁଥିବା ସେଇ ଭୟଙ୍କର ରଣଭୂମିରେ, କର୍ଣ୍ଣ ନିହତ ହେବା ପରେ ପାର୍ଥ (ଅର୍ଜୁନ) ତେବେ ସିଂହନାଦ କଲେ—ଏହା ଭୟାନକ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦୀର ପତନ ଓ ଯୁଦ୍ଧର ମୋଡ଼ ପରିବର୍ତ୍ତନର ଘୋଷ ଥିଲା।
Verse 4
तदा तव सुतान् राजन् प्राविशत् सुमहद् भयम् । नरश्रेष्ठ! महात्मा पाण्डुकुमार अर्जुनके द्वारा सूतपुत्र कर्णके मारे जानेपर जब आपकी सेनाएँ बार-बार भागने और लौटायी जाने लगीं एवं रणभूमिमें मानवशरीरोंका भयानक संहार होने लगा
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ସେତେବେଳେ ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଅତିମହାଭୟ ପ୍ରବେଶ କଲା। ସେମାନେ ନ ଯୁଦ୍ଧବିଭାଗଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନଃଗଠନ କରିପାରିଲେ, ନ ହିଁ ପରାକ୍ରମରେ ଦୃଢ଼ ରହିପାରିଲେ।
Verse 5
वणिजो नावि भिन्नायामगाधे विप्लवा इव
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ଯେପରି ଅଗାଧ ସମୁଦ୍ରରେ ନାଉ ଭାଙ୍ଗିଗଲେ ନାଉବିହୀନ ବଣିକମାନେ ପାର ହେବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଭୟରେ ଆତଙ୍କିତ ହୁଅନ୍ତି; ସେପରି କିରୀଟଧାରୀ ଅର୍ଜୁନ ଯେତେବେଳେ ଦ୍ୱୀପସଦୃଶ ଆଶ୍ରୟ ସୂତପୁତ୍ରକୁ ବଧ କଲେ, ବାଣରେ ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ ହୋଇ ଆମେ ସମସ୍ତେ ଭୟଭୀତ ହୋଇପଡ଼ିଥିଲୁ।
Verse 6
अपारे पारमिच्छन्तो हते द्वीपे किरीटिना । सूतपुत्रे हते राजन् वित्रस्ता: शरविक्षता:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ଅପାର ସମୁଦ୍ରରେ ନାଉ ଭାଙ୍ଗିଗଲେ, ପାର ହେବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବା ନାଉବିହୀନ ବଣିକମାନେ ଯେପରି ଭୟରେ ଆତଙ୍କିତ ହୁଅନ୍ତି; ସେପରି କିରୀଟଧାରୀ ଅର୍ଜୁନ ଦ୍ୱୀପସଦୃଶ ସୂତପୁତ୍ରକୁ ବଧ କରିଦେଲେ, ବାଣରେ ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ ହୋଇ ଆମେ ସମସ୍ତେ ଭୟଭୀତ ହୋଇପଡ଼ିଥିଲୁ।
Verse 7
अनाथा नाथमिच्छन्तो मृगा: सिंहार्दिता इव । भग्नशृड्भरा इव वृषा: शीर्णदंष्टा इवोरगा:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ରକ୍ଷାହୀନ ହୋଇ ଆମେ ଜଣେ ରକ୍ଷକଙ୍କୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଥିଲୁ। ଆମ ଦଶା ସିଂହଦ୍ୱାରା ତାଡ଼ିତ ମୃଗମାନଙ୍କ ପରି, ଶିଙ୍ଗ ଭାଙ୍ଗିଥିବା ବୃଷମାନଙ୍କ ପରି, ଦଂଷ୍ଟ୍ରା ଭାଙ୍ଗିଥିବା ସର୍ପମାନଙ୍କ ପରି ହୋଇଥିଲା।
Verse 8
प्रत्युपायाम सायाद्वे निर्जिता: सव्यसाचिना । हतप्रवीरा विध्वस्ता निकृत्ता निशितै: शरै:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ସବ୍ୟସାଚୀ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ହାତରେ ପରାଜିତ ହୋଇ ଆମେ ସମସ୍ତେ ଶିବିର ଦିଗକୁ ଫେରିଲୁ। ଆମ ସେନାର ଅଗ୍ରଣୀ ବୀରମାନେ ନିହତ ହୋଇଥିଲେ; ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ କଟା-ଛିନ୍ନ ହୋଇ ଆମେ ଭଙ୍ଗୁର ହୋଇ, ବିନାଶର ନିକଟକୁ ପହଞ୍ଚିଥିଲୁ।
Verse 9
सूतपुत्रे हते राजन पुत्रास्ते प्राद्रवंस्तत: । विध्वस्तकवचा: सर्वे कांदिशीका विचेतस:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ହେ ରାଜନ୍! ସୂତପୁତ୍ର କର୍ଣ୍ଣ ନିହତ ହେବା ସହିତ ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ସେଠାରୁ ପଳାଇଲେ। ସମସ୍ତଙ୍କ କବଚ ଭଙ୍ଗିଗଲା; ଦିଗଭ୍ରମିତ ଓ ଅଚେତନ ହୋଇ ସେମାନେ ଏଦିଗ-ସେଦିଗ ଦୌଡ଼ୁଥିଲେ।
Verse 10
अन्योन्यमभिनिध्नन्तो वीक्षमाणा भयाद् दिश: । मामेव नूनं बीभत्सुममिव च वृकोदर:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ଭୟରେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଚାହିଁ ଚାହିଁ ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ହିଁ ଆଘାତ କରି ପକାଉଥିଲେ। ଏବେ ନିଶ୍ଚୟ ବୀଭତ୍ସୁ ଅର୍ଜୁନ ଓ ବୃକୋଦର ଭୀମ ମୋତେ ହିଁ ଖୋଜୁଛନ୍ତି—ଯେପରି ମୁଁ ହିଁ ସେମାନଙ୍କ ଲକ୍ଷ୍ୟ-ଶିକାର।
Verse 12
कुण्जरै: स्यन्दना भग्ना: सादिनश्न महारथै:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ସେଇ ଘୋର ସଂଘର୍ଷରେ କୁଞ୍ଜରମାନେ ରଥଗୁଡ଼ିକୁ ଭାଙ୍ଗି ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲେ, ଏବଂ ମହାରଥୀମାନେ ଅଶ୍ୱାରୋହୀମାନଙ୍କୁ କାଟି ପକାଇଲେ; ଯୁଦ୍ଧର ସେଇ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଚାପରେ ଗର୍ବ ଓ ପରାକ୍ରମ—ଦୁହେଁ ଅତ୍ୟଧିକ ହିଂସାରେ ଚକ୍ନାଚୂର ହୋଇଗଲା।
Verse 13
पदातिसंघाश्षाश्वौधै: पलायद्विर्भुशं हता: । भागते हुए हाथियोंने बहुत-से रथ तोड़ डाले, बड़े-बड़े रथोंने घुड़सवारोंको कुचल दिया और दौड़ते हुए अश्वसमूहोंने पैदल सैनिकोंको अत्यन्त घायल कर दिया ।।
ପଳାୟମାନ ଅଶ୍ୱପ୍ରବାହର ଭୟଙ୍କର ବେଗରେ ପଦାତିଦଳ ଭାରି ଭାବେ ଆହତ ହୋଇ ପଡ଼ିଲା। ଭୟ ଓ ପଦଦଳନର ଅସ୍ଥିରତାରେ ରଣଭୂମି ଏମିତି ଲାଗୁଥିଲା, ଯେପରି ବ୍ୟାଳ ଓ ତସ୍କରରେ ଭରା ବନରେ ନେତୃହୀନ ସାର୍ଥ ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ ହୋଇଯାଏ।
Verse 14
हतारोहास्तथा नागाश्छिन्नहस्तास्तथापरे
କେତେକ ହାତୀଙ୍କ ଆରୋହୀ ହତ ହୋଇଥିଲେ; ଆଉ କେତେକ ଗଜରାଜଙ୍କ ହସ୍ତ (ଶୁଣ୍ଡ) କାଟି ଦିଆଯାଇଥିବା ଦେଖାଗଲା।
Verse 15
सर्व पार्थमयं लोकमपश्यन् वै भयार्दिता: । कितने ही हाथियोंके सवार मारे गये, बहुत-से गजराजोंकी सूँड़ें काट डाली गयीं, सब लोग भयसे पीड़ित होकर सम्पूर्ण जगत्को अर्जुनमय देख रहे थे ।।
ଅନେକ ହାତୀର ଆରୋହୀ ହତ ହେଲେ; ଅନେକ ଗଜରାଜଙ୍କ ଶୁଣ୍ଡ କାଟି ଦିଆଗଲା। ଭୟାର୍ତ୍ତ ହୋଇ ସମସ୍ତେ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ଅର୍ଜୁନମୟ ଭାବେ ଦେଖୁଥିଲେ। ଭୀମସେନଭୟରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ପଳାଉଥିବାକୁ ଦେଖି (କଥା ଆଗକୁ ବଢ଼େ)।
Verse 16
नातिक्रमिष्यते पार्थो धनुष्पाणिमवस्थितम्
ଧନୁଷ ହାତରେ ଧରି ସଜ୍ଜ ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଯୋଦ୍ଧାକୁ ପାର୍ଥ (ଅର୍ଜୁନ) ଅବହେଳା କରି ଅତିକ୍ରମ କରିବେ ନାହିଁ।
Verse 17
समरे युद्धयमानं हि कौन्तेयो मां धनंजय:
ସମରରେ ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବାବେଳେ କୌନ୍ତେୟ ଧନଞ୍ଜୟ (ଅର୍ଜୁନ) ମୋତେ (ସମ୍ବୋଧନ କଲେ/ସମୀପେ ଆସିଲେ)।
Verse 18
नोत्सहेताप्यतिक्रान्तुं वेलामिव महार्णव: । “जैसे महासागर तटको नहीं लाँध सकता, उसी प्रकार कुन्तीकुमार अर्जुन समरांगणमें युद्ध करते हुए मुझ दुर्योधनको लाँधघकर आगे जानेकी हिम्मत नहीं कर सकते ।।
ଯେପରି ମହାସାଗର ନିଜ ତଟକୁ ଲଂଘି ପାରେନାହିଁ, ସେପରି କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର ଅର୍ଜୁନ ରଣଭୂମିରେ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ—ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନକୁ—ଲଂଘି ଆଗକୁ ବଢ଼ିବାର ସାହସ କରିପାରିବ ନାହିଁ।
Verse 19
निहत्य शिष्टान् शत्रूंश्व॒ कर्णस्यानृण्यमाप्रुयाम् । “आज मैं श्रीकृष्ण
ଅବଶିଷ୍ଟ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ବଧ କରି ମୁଁ କର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଋଣରୁ ଉଋଣ ହେବି। ଆଜି ମୁଁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ, ଅର୍ଜୁନ, ଅଭିମାନୀ ଭୀମସେନ ଓ ଯେଉଁ ଅନ୍ୟ ଶତ୍ରୁ ଶେଷ ଅଛନ୍ତି—ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସଂହାର କରି କର୍ଣ୍ଣଋଣ ଶୋଧି ମୁକ୍ତ ହେବି।
Verse 20
गजाश्वरथहीनास्तु पादाताश्चैव मारिष
ହେ ମାରିଷ, ସେମାନେ ଗଜ, ଅଶ୍ୱ ଓ ରଥ ବିହୀନ ହୋଇ କେବଳ ପାଦାତି ଭାବେ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ।
Verse 21
तान् भीमसेन: संक्रुद्धों धृष्टद्युम्नश्व॒ पार्षत:
ତେବେ କ୍ରୋଧାନ୍ବିତ ଭୀମସେନ ଓ ପାର୍ଷତପୁତ୍ର ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ ସେମାନଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
Verse 22
प्रत्ययुध्यंस्तु ते सर्वे भीमसेनं सपार्षतम्
ତାପରେ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଏକତ୍ର ହୋଇ ଭୀମସେନ ଓ ତାଙ୍କ ସହଚରମାନଙ୍କ ବିରୋଧରେ ପ୍ରତିଯୁଦ୍ଧ କଲେ।
Verse 23
अक्कुद्धयत रणे भीमस्तैर्म॑थे प्रत्यवस्थितै:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ରଣମଧ୍ୟରେ ଭୀମ କ୍ରୋଧକୁ ଆଶ୍ରୟ କଲେ ନାହିଁ; ଘନ ବ୍ୟୂହରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ସେହି ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖେ ସେ ଧୈର୍ୟରେ ଅଚଳ ରହିଲେ—ସଂୟମଶାସିତ ଶୌର୍ୟର ମୁହୂର୍ତ୍ତ।
Verse 24
न तान् रथस्थो भूमिष्ठान् धमपिक्षी वृकोदर:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ରଥସ୍ଥ ବୃକୋଦର ଭୂମିରେ ଥିବା ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଶଙ୍ଖନାଦ କଲେ ନାହିଁ; ଯୁଦ୍ଧୋନ୍ମାଦରେ ମଧ୍ୟ ସେ ସଂୟମ ରଖି, ପତିତ କିମ୍ବା ନିରୁପାୟଙ୍କ ଉପରେ ହର୍ଷ କଲେ ନାହିଁ।
Verse 25
जातरूपपरिच्छन्नां प्रगृह्ा महतीं गदाम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସୁବର୍ଣ୍ଣାବୃତ ବିଶାଳ ଗଦାକୁ ହାତେ ଧରି ସେ ସଜ୍ଜ ହେଲେ; ରାଜସି ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଯେନେ ଯୁଦ୍ଧର କଠୋର କର୍ମରେ ନିଯୁକ୍ତ ହେଲା।
Verse 26
पदातयो हि संरब्धास्त्यक्तजीवितबान्धवा:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ପଦାତିମାନେ ଉଗ୍ର ଆବେଶରେ ଦହିଉଠିଥିଲେ; ସେମାନେ ନିଜ ପ୍ରାଣ ଓ ବାନ୍ଧବଙ୍କ ଚିନ୍ତା ତ୍ୟାଗ କରି, ସବୁକିଛି ପଣରେ ରଖି ଯୁଦ୍ଧକୁ ଝାପି ପଡ଼ିଥିଲେ।
Verse 27
आसाद्य भीमसेन ते संरब्धा युद्धदुर्मदा:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଭୀମସେନଙ୍କୁ ନିକଟେ ପହଞ୍ଚି ସେମାନେ କ୍ରୋଧରେ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲେ; ଯୁଦ୍ଧମଦରେ ଦୁର୍ମଦ ହୋଇ ତାଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଆଗେଇ ଆସିଲେ।
Verse 28
श्येनवद् व्यचरद् भीम: खड्गेन गदया तथा
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଭୀମ ଶ୍ୟେନ ପରି ଦ୍ରୁତ ଓ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ରଣଭୂମିରେ ବିଚରୁଥିଲେ; ହାତରେ ଖଡ୍ଗ ଓ ସେହିପରି ଗଦା ଧରିଥିଲେ।
Verse 29
हत्वा तत् पुरुषानीक॑ भीम: सत्यपराक्रम:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେଇ ଯୋଧା-ସମୂହକୁ ନିହତ କରି ସତ୍ୟପରାକ୍ରମୀ ଭୀମ ଅଗ୍ରେ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ।
Verse 30
धनंजयो रथानीकमन्वपद्यत वीर्यवान्,दूसरी ओर पराक्रमी अर्जुनने रथसेनापर आक्रमण किया। माद्रीकुमार नकुल-सहदेव तथा महाबली सात्यकि दुर्योधनकी सेनाका विनाश करते हुए बड़े वेगसे शकुनिपर टूट पड़े
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ବୀର୍ୟବାନ ଧନଞ୍ଜୟ (ଅର୍ଜୁନ) ରଥ-ବିଭାଗ ଉପରେ ଅଗ୍ରସର ହୋଇ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ଅନ୍ୟ ପଟେ ମାଦ୍ରୀପୁତ୍ର ନକୁଳ-ସହଦେବ ଓ ମହାବଳୀ ସାତ୍ୟକି, ଦୁର୍ୟୋଧନର ସେନାକୁ ନିହତ କରୁଥିବାବେଳେ, ମହାବେଗରେ ଶକୁନି ଉପରେ ଝାପି ପଡ଼ିଲେ।
Verse 31
माद्रीपुत्रोी च शकुनिं सात्यकिश्न महाबल: । जवेनाभ्यपतन् ह्ृष्टा घ्नन्तो दौर्योधनं बलम्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ମାଦ୍ରୀପୁତ୍ର ନକୁଳ-ସହଦେବ ଓ ମହାବଳୀ ସାତ୍ୟକି, ହର୍ଷିତ ହୋଇ, ଦୁର୍ୟୋଧନର ସେନାକୁ ନିହତ କରୁଥିବାବେଳେ, ବେଗରେ ଶକୁନି ଉପରେ ଧାଇ ପଡ଼ିଲେ।
Verse 32
तस्याश्ववाहान् सुबहूंस्ते निहत्य शितै: शरै: । तमन्वधावंस्त्वरितास्तत्र युद्धमवर्तत
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେମାନେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ତାହାର ଅନେକ ଅଶ୍ୱାରୋହୀଙ୍କୁ ନିହତ କରି, ତୁରନ୍ତ ଶକୁନିଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଧାଇଲେ; ସେଠାରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।
Verse 33
ततो धनंजयो राजन् रथानीकमगाहत । विश्रुतं त्रिषु लोकेषु गाण्डीवं व्याक्षिपन् धनु:,राजन! तदनन्तर अर्जुनने अपने त्रिभुवनविख्यात गाण्डीव धनुषकी टंकार करते हुए आपके रथियोंकी सेनामें प्रवेश किया
ତତ୍ପରେ, ରାଜନ୍! ତ୍ରିଲୋକବିଖ୍ୟାତ ଗାଣ୍ଡୀବ ଧନୁଷକୁ ଟାଣି ତାହାର ଗମ୍ଭୀର ଟଙ୍କାର କରୁଥିବା ଧନଞ୍ଜୟ ଅର୍ଜୁନ ଆପଣଙ୍କ ରଥୀ-ସେନାର ଘନ ଶ୍ରେଣୀମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
Verse 34
कृष्णसारथिमायान्तं दृष्टवा श्वेतहयं रथम् । अर्जुन चापि योद्धारं त्वदीया: प्राद्रवन् भयात्
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଯାହାଙ୍କ ସାରଥି, ସେଇ ଶ୍ୱେତ ଅଶ୍ୱଯୁକ୍ତ ରଥକୁ ଏବଂ ତାହାର ଯୋଦ୍ଧା ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି ଆପଣଙ୍କ ସମସ୍ତ ରଥୀ ଭୟରେ ପଳାଇଗଲେ।
Verse 35
विप्रहीनरथाश्वाश्ष शरैश्व॒ परिवारिता: । पज्चविंशतिसाहस्रा: पार्थमार्च्डनू पदातय:,तब रथों और घोड़ोंसे रहित तथा बाणोंसे आच्छादित हुए पचीस हजार पैदल योद्धाओंने कुन्तीकुमार अर्जुनपर चढ़ाई की
ରଥ ଓ ଘୋଡ଼ା ବିହୀନ ହୋଇ, ଚାରିଦିଗରୁ ବାଣବର୍ଷାରେ ଘେରାଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପଚିଶ ହଜାର ପଦାତି ପାର୍ଥ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣକୁ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।
Verse 36
हत्वा तत् पुरुषानीक॑ पञ्चालानां महारथः । भीमसेन पुरस्कृत्य नचिरात् प्रत्यदृश्यत,उस पैदल सेनाका वध करके पांचाल महारथी धृष्टद्युम्न भीमसेनको आगे किये शीघ्र ही वहाँ दृष्टिगोचर हुए
ସେଇ ପାଞ୍ଚାଳମାନଙ୍କ ପଦାତି ସେନାକୁ ବଧ କରି, ମହାରଥୀ (ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ) ଭୀମସେନଙ୍କୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି ଅଳ୍ପ ସମୟରେ ପୁଣି ସେଠାରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଲେ।
Verse 37
महाधनुर्धर: श्रीमानमित्रगणमर्दन: । पुत्र: पज्चालराजस्य धृष्टद्युम्नो महायशा:,पांचालराजके पुत्र धृष्टद्युम्न महाधनुर्धर, महायशस्वी, तेजस्वी तथा शत्रुसमूहका संहार करनेमें समर्थ थे
ପାଞ୍ଚାଳରାଜଙ୍କ ପୁତ୍ର ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ ମହାଧନୁର୍ଧର, ଶ୍ରୀମାନ୍, ମହାଯଶସ୍ବୀ ଏବଂ ଶତ୍ରୁସମୂହକୁ ମର୍ଦ୍ଦନ କରିବାରେ ସମର୍ଥ ଥିଲେ।
Verse 38
पारावतसवर्णाश्वं कोविदारवरध्वजम् । धृष्टद्युम्नं रणे दृष्टवा त्वदीया: प्राद्रवन्ू भयात्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ରଣଭୂମିରେ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କୁ ଦେଖି—ଯାହାଙ୍କ ରଥରେ ପାରାବତ-ବର୍ଣ୍ଣର ଅଶ୍ୱ ଯୁକ୍ତ ଥିଲେ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧ୍ୱଜାରେ କୋବିଦାର (କଚନାର) ବୃକ୍ଷର ଚିହ୍ନ ଥିଲା—ତୁମ ସେନା ଭୟରେ ପଳାଇଗଲା।
Verse 39
गान्धारराजं शीघ्रास्त्रमनुसृत्य यशस्विनौ । अचिरात् प्रत्यदृश्येतां माद्रीपुत्रो ससात्यकी
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଅସ୍ତ୍ରଚାଳନାରେ ଶୀଘ୍ର ଗାନ୍ଧାରରାଜ ଶକୁନିଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି, ଯଶସ୍ବୀ ମାଦ୍ରୀପୁତ୍ର ନକୁଳ-ସହଦେବ ସାତ୍ୟକି ସହିତ ଶୀଘ୍ର ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଲେ।
Verse 40
चेकितान: शिखण्डी च द्रौपदेयाश्ष मारिष । हत्वा त्वदीयं सुमहत् सैन्यं शड्खानथाधमन्
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ମାରିଷ! ଚେକିତାନ, ଶିଖଣ୍ଡୀ ଓ ଦ୍ରୌପଦେୟମାନେ ତୁମର ଅତ୍ୟନ୍ତ ବଡ଼ ସେନାଭାଗକୁ ହତ୍ୟା କରି ପରେ ଶଙ୍ଖ ଧ୍ୱନି କଲେ।
Verse 41
माननीय नरेश! चेकितान, शिखण्डी और द्रौपदीके पाँचों पुत्र--आपकी विशाल सेनाका संहार करके शंख बजाने लगे ।। ते सर्वे तावकान प्रेक्ष्य द्रवतो वै पराड्मुखान् | अभ्यधावन्त निष्नन्तो वृषाञ्जित्वा वृषा इव
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ପୂଜ୍ୟ ନରେଶ! ଚେକିତାନ, ଶିଖଣ୍ଡୀ ଓ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ପାଞ୍ଚ ପୁତ୍ର ତୁମ ବିଶାଳ ସେନାକୁ ସଂହାର କରି ଶଙ୍ଖ ଧ୍ୱନି କଲେ। ପରେ ତୁମ ସେନାମାନେ ପିଠ ଦେଇ ପଳାଉଥିବା ଦେଖି, ସେମାନେ ଆଘାତ କରି କରି ଧାଇଗଲେ—ଯେପରି ବଳବାନ ବୃଷ ଅନ୍ୟ ବୃଷମାନଙ୍କୁ ଜିତି ତାଡ଼ି ଦିଏ।
Verse 42
जैसे साँड़ साँड्रोंको परास्त करके उन्हें बहुत दूरतक खदेड़ते रहते हैं, उसी प्रकार उन सब पाण्डववीरोंने आपके समस्त सैनिकोंको युद्धसे विमुख होकर भागते देख बाणोंका प्रहार करते हुए दूरतक उनका पीछा किया ।।
ଯେପରି ବଳବାନ ବୃଷ ଅନ୍ୟ ବୃଷମାନଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରି ବହୁ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଡ଼ି ନେଇଯାଏ, ସେପରି ପାଣ୍ଡବବୀରମାନେ ତୁମ ସେନାମାନେ ଯୁଦ୍ଧରୁ ବିମୁଖ ହୋଇ ପଳାଉଥିବା ଦେଖି, ବାଣପ୍ରହାର କରି କରି ବହୁ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପଛୁଆଇଲେ। ତାପରେ, ହେ ନରେଶ୍ୱର! ତୁମ ପୁତ୍ରଙ୍କ ସେନାର ଯେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଦଳ ସାମ୍ନାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲା, ତାହା ଦେଖି ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ର ସବ୍ୟସାଚୀ ଅର୍ଜୁନ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଉଦ୍ଦୀପ୍ତ ହେଲେ।
Verse 43
तत एनं शरै राजन् सहसा समवाकिरत् | रजसा चोदगतेनाथ न सम किंचन दृश्यते,राजन! तदनन्तर उन्होंने सहसा बाणोंद्वारा उस सेनाको आच्छादित कर दिया। उस समय इतनी धूल ऊपर उठी कि कुछ भी दिखायी नहीं देता था
ତାପରେ, ହେ ରାଜନ, ସେ ହଠାତ୍ ଶରବୃଷ୍ଟି କରି ସେହି ସେନାକୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଆବୃତ କଲା। ଧୂଳି ଏତେ ଉଠିଲା ଯେ ଯୁଦ୍ଧମଧ୍ୟରେ କିଛିମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଉନଥିଲା।
Verse 44
अन्धकारीकृते लोके शरीभूते महीतले । दिश: सर्वा महाराज तावका: प्राद्रवन् भयात्
ଯେତେବେଳେ ଲୋକ ଅନ୍ଧକାରମୟ ହୋଇଗଲା ଏବଂ ମହୀତଳ ଭୟଙ୍କର ଦେହରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ପରି ଲାଗିଲା, ସେତେବେଳେ, ହେ ମହାରାଜ, ଆପଣଙ୍କ ସେନା ଭୟରେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ପଳାଇଗଲା।
Verse 45
महाराज! जब जगत्में उस धूलसे अन्धकार छा गया और पृथ्वीपर बाण-ही-बाण बिछ गया, उस समय आपके सैनिक भयके मारे सम्पूर्ण दिशाओंमें भाग गये ।।
ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ! ସମସ୍ତ ସେନା ଭାଙ୍ଗି ଛିଟିଯାଉଥିବାବେଳେ, କୁରୁରାଜ—ଶତ୍ରୁପକ୍ଷର ବ୍ୟୂହ ଓ ନିଜ ସେନାର ଅସ୍ଥିରତା ଦୁହେଁ ଦେଖି—ଆପଣଙ୍କ ସେନା ମଧ୍ୟରେ ଆଗେଇ ଆସିଲେ।
Verse 46
प्रजानाथ! उन सबके भाग जानेपर कुरुराज दुर्योधनने शत्रुपक्षकी और अपनी दोनों ही सेनाओंपर आक्रमण किया ।।
ତାପରେ, ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ସମସ୍ତ ପାଣ୍ଡବଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଆହ୍ୱାନ କଲା—ଯେପରି ପୁରାକାଳରେ ରାଜା ବଳି ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଡାକିଥିଲେ।
Verse 47
त एनमभिगर्जन्तं सहिता: समुपाद्रवन् । नानाशस्त्रसृज: क्रुद्धा भर्त्सयन्तो मुहुर्मुहु:
ସେ ଗର୍ଜନ କରୁଥିବାବେଳେ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଏକତ୍ର ହୋଇ ତାଙ୍କ ଉପରେ ଝାପି ପଡ଼ିଲେ। କ୍ରୋଧାନ୍ବିତ ହୋଇ ନାନା ପ୍ରକାର ଶସ୍ତ୍ର ନିକ୍ଷେପ କରି, ସେମାନେ ପୁନଃପୁନଃ କଟୁ ଭର୍ତ୍ସନା କଲେ।
Verse 48
तब वे पाण्डवयोद्धा अत्यन्त कुपित हो गर्जना करनेवाले दुर्योधनको बारंबार फटकारते और क्रोधपूर्वक नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्रोंकी वर्षा करते हुए एक साथ ही उसपर टूट पड़े ॥। दुर्योधनो5प्यसम्भ्रान्तस्तानरीन् व्यधमच्छरै: । तत्राद्भुतमपश्याम तव पुत्रस्य पौरुषम्
ତେବେ ପାଣ୍ଡବ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଗର୍ଜନ କରୁଥିବା ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଧିକ୍କାର କରି, କ୍ରୋଧପୂର୍ବକ ନାନାପ୍ରକାର ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ରର ବର୍ଷା କରି ଏକାସାଥିରେ ତାହାର ଉପରେ ଝାପି ପଡ଼ିଲେ। ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ମଧ୍ୟ ଅବିଚଳ ରହି ଶରଦ୍ୱାରା ସେଇ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଦମନ କଲା। ସେଠାରେ ମୁଁ ତୁମ ପୁତ୍ରର ଅଦ୍ଭୁତ ପୌରୁଷ ଦେଖିଲି।
Verse 49
नातिदूरापयातं च कृतबुद्धि: पलायने
ସେ ଅଧିକ ଦୂରକୁ ଯାଇନଥିଲା; କାରଣ ପଳାୟନ କରିବାର ନିଶ୍ଚୟ ତାହାର ମନରେ ହୋଇଯାଇଥିଲା।
Verse 50
ततो<वस्थाप्य राजेन्द्र कृतबुद्धिस्तवात्मज:
ତାପରେ, ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ତୁମ ପୁତ୍ର ଠିଆ ହୋଇ, ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ କରି ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲା।
Verse 51
हर्षयन्निव तान् योधांस्ततो वचनमत्रवीत् | राजेन्द्र! तब युद्धका ही दृढ़ निश्चय रखनेवाले आपके पुत्रने उन समस्त सैनिकोंको खड़ा करके उनका हर्ष बढ़ाते हुए कहा-- || ५० ई ।।
ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ ହର୍ଷ ବଢ଼ାଇବା ପରି ସେ ତେବେ କହିଲା—“ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ପୃଥିବୀରେ କିମ୍ବା ପର୍ବତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ, ନମି (ଶରଣ ଯାଇ) କେହି ସୁରକ୍ଷିତ ରହିପାରିବ ଏମିତି କୌଣସି ସ୍ଥାନ ମୁଁ ଦେଖୁନାହିଁ।”
Verse 52
स्वल्पं चैव बल॑ तेषां कृष्णा च भृशविक्षतौ
ତାଙ୍କର ବଳ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଳ୍ପ ଥିଲା, ଏବଂ କୃଷ୍ଣା (ଦ୍ରୌପଦୀ) ମଧ୍ୟ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଆହତ ଥିଲେ।
Verse 53
यदि सर्वेजत्र तिष्ठामो ध्रुवं नो विजयो भवेत् | 'पाण्डवोंके पास थोड़ी-सी ही सेना शेष रह गयी है और श्रीकृष्ण तथा अर्जुन भी बहुत घायल हो चुके हैं। यदि हम सब लोग यहाँ डटे रहें तो निश्चय ही हमारी विजय होगी ।।
ଯଦି ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏଠାରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦଢ଼ି ରହିବା, ତେବେ ନିଶ୍ଚୟ ଆମର ବିଜୟ ହେବ। ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ସେନା ଅତି ଅଳ୍ପ ମାତ୍ର ଶେଷ ରହିଛି, ଏବଂ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ଅର୍ଜୁନ ମଧ୍ୟ ଭାରି ଆହତ; ତେଣୁ ଏଠାରେ ଅଟୁଟ ରହିଲେ ଜୟ ଧ୍ରୁବ।
Verse 54
अनुसृत्य हनिष्यन्ति श्रेयो न: समरे वध: । “यदि तुमलोग पृथक्-पृथक् होकर भागोगे तो पाण्डव तुम सभी अपराधियोंका पीछा करके तुम्हें मार डालेंगे, अतः युद्धमें ही मारा जाना हमारे लिये श्रेयस्कर होगा ।।
ତୁମେ ଯଦି ଭିନ୍ନଭିନ୍ନ ହୋଇ ପଳାଇବ, ତେବେ ଅପରାଧୀ ଭାବେ ଗଣ୍ୟ ତୁମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପାଣ୍ଡବମାନେ ପଛୁଆଇ ହତ୍ୟା କରିବେ। ତେଣୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ନିହତ ହେବା ଆମ ପାଇଁ ଶ୍ରେୟସ୍କର; କ୍ଷତ୍ରିୟଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବାଙ୍କ ପାଇଁ ସଙ୍ଗ୍ରାମମୃତ୍ୟୁ ସୁଖଦ ଓ ଯଥୋଚିତ ଅନ୍ତ।
Verse 55
शृण्वन्तु क्षत्रिया: सर्वे यावन्तो5त्र समागता:
ଏଠାରେ ସମାଗତ ସମସ୍ତ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
Verse 56
पितामहैराचरितं न धर्म हातुमरहथ
ପିତାମହମାନେ ଆଚରଣ କରି ରକ୍ଷା କରିଥିବା ଧର୍ମକୁ ତୁମେ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 57
न युद्धधर्माच्छेयान् हि पन्था: स्वर्गस्थ कौरवा:
ହେ ସ୍ୱର୍ଗସ୍ଥ କୌରବମାନେ, ଯୁଦ୍ଧଧର୍ମଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଥ ନିଶ୍ଚୟ କିଛି ନାହିଁ।
Verse 58
तस्य तदू वचन राज्ञ: पूजयित्वा महारथा:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ରାଜାଙ୍କ ବଚନକୁ ସମ୍ମାନ କରି ସେଇ ମହାରଥୀ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ପୁନର୍ବାର ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ। ପରାଜୟ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅସହ୍ୟ ହୋଇଯାଇଥିଲା; ତେଣୁ ପରାକ୍ରମରେ ମନ ନିବେଶ କରି ସମରେ ପୁନଃ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ।
Verse 59
पुनरेवाभ्यवर्तन्त क्षत्रिया: पाण्डवान् प्रति । पराजयममृष्यन्तः कृतचित्ताश्न विक्रमे
ସେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ପୁନର୍ବାର ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଅଗ୍ରସର ହେଲେ। ପରାଜୟ ସହିନ ପାରି, ନିଜ ପରାକ୍ରମରେ ଚିତ୍ତକୁ ଦୃଢ଼ କରିଲେ।
Verse 60
ततः प्रववृते युद्ध पुनरेव सुदारुणम् । तावकानां परेषां च देवासुररणोपमम्,तदनन्तर आपके और शत्रुपक्षके सैनिकोंमें पुनः देवासुर-संग्रामके समान अत्यन्त भयंकर युद्ध होने लगा
ତାପରେ ତୁମ ସେନା ଓ ଶତ୍ରୁପକ୍ଷ ସେନା ମଧ୍ୟରେ ପୁନର୍ବାର ଦେବାସୁର-ସମର ସଦୃଶ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।
Verse 61
युधिष्ठिरपुरोगांश्व॒ सर्वसैन्येन पाण्डवान् | अन्यधावन्महाराज पुत्रो दुर्योधनस्तव,महाराज! उस समय आपके पुत्र दुर्योधनने अपनी सारी सेनाके साथ युधिष्ठिर आदि सभी पाण्डवोंपर धावा किया था
ମହାରାଜ! ସେତେବେଳେ ତୁମ ପୁତ୍ର ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ନିଜ ସମସ୍ତ ସେନା ସହିତ ଯୁଧିଷ୍ଠିରକୁ ଅଗ୍ରେ ରଖିଥିବା ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ଉପରେ ଧାବା କଲା।
Verse 103
अभियातीति मन्वाना:ः पेतुर्मम्लुश्न भारत । वे सब लोग एक-दूसरेपर चोट करते और भयसे सम्पूर्ण दिशाओंकी ओर देखते हुए ऐसा समझते थे कि अर्जुन और भीमसेन मेरे ही पीछे लगे हुए हैं। भारत! ऐसा सोचकर वे हर्ष और उत्साह खो बैठते तथा लड़खड़ाकर गिर पड़ते थे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ ଭାରତ! ‘ସେମାନେ ଆକ୍ରମଣ କରୁଛନ୍ତି’ ବୋଲି ଭାବି ସେମାନେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ପଡ଼ିଗଲେ। ପରସ୍ପରକୁ ଆଘାତ କରୁଥିବା ସହ ଭୟରେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଚାହିଁ, ‘ଅର୍ଜୁନ ଓ ଭୀମସେନ ମୋ ପଛେ ପଛେ ଲାଗିଛନ୍ତି’ ବୋଲି ସେମାନେ ନିଜେ ନିଜେ ଧାରଣା କଲେ। ଏଭଳି ଭାବି ସେମାନଙ୍କର ହର୍ଷ ଓ ଉତ୍ସାହ ନଷ୍ଟ ହେଲା; ସେମାନେ ଟଳମଳ କରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
Verse 116
आरुह्य जवसम्पन्ना: पादातान् प्रजहुर्भयात् । कुछ महारथी भयके मारे घोड़ोंपर, दूसरे लोग हाथियोंपर और कुछ लोग रथोंपर आरूढ़ हो पैदलोंको वहीं छोड़ बड़े वेगसे भागे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଭୟରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ କେତେକ ଯୋଦ୍ଧା ଦ୍ରୁତଗାମୀ ଅଶ୍ୱରେ ଆରୋହଣ କରି, ପଦାତିମାନଙ୍କୁ ସେଠାରେ ଛାଡ଼ି ମହାବେଗରେ ପଳାଇଗଲେ।
Verse 131
अश्वानन्ये गजानन्ये रथानन्ये महारथा:
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—କେହି ମହାରଥୀ ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କୁ, କେହି ଗଜମାନଙ୍କୁ, ଆଉ କେହି ରଥମାନଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲେ।
Verse 136
तथा त्वदीया निहते सूतपुत्रे तदाभवन् । जैसे सर्पों और लुटेरोंसे भरे हुए जंगलमें अपने साथियोंसे बिछुड़े हुए लोग अनाथके समान भटकते हैं, वही दशा उस समय सूतपुत्र कर्णके मारे जानेपर आपके सैनिकोंकी हुई
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତୁମ ସୂତପୁତ୍ର କର୍ଣ୍ଣ ନିହତ ହେବା ସହିତ ତୁମ ସେନାର ଦଶା ଏପରି ହେଲା, ଯେପରି ସର୍ପ ଓ ଲୁଟେରାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅରଣ୍ୟରେ ସହଚରମାନଙ୍କୁ ହରାଇଥିବା ଲୋକ ଅନାଥ ପରି ଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି; କର୍ଣ୍ଣ ପତନରେ ତୁମ ବାହିନୀ ଭୟାକୁଳ ଓ ନାୟକବିହୀନ ହୋଇ ବ୍ୟାକୁଳ ହେଲା।
Verse 156
दुर्योधनो5थ स्वं सूतं हा हा कृत्वैवमब्रवीत् । भीमसेनके भयसे पीड़ित हुए समस्त सैनिकोंको भागते देख दुर्योधनने “हाय-हाय!! करके अपने सारथिसे इस प्रकार कहा--
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତେବେ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ‘ହାୟ ହାୟ’ ବୋଲି ଆର୍ତ୍ତନାଦ କରି ନିଜ ସାରଥିଙ୍କୁ ଏପରି କହିଲା। ଭୀମସେନଙ୍କ ଭୟରେ ପୀଡିତ ସମଗ୍ର ସେନାକୁ ପଳାଇଯାଉଥିବା ଦେଖି ସେ ଶୋକାକୁଳ ହେଲା।
Verse 163
जघने युद्धयमान मां तूर्णमश्चान् प्रचोदय । “जब मैं सेनाके पिछले भागमें खड़ा हो हाथमें धनुष ले युद्ध करूँगा, उस समय कुन्तीकुमार अर्जुन मुझे लाँधकर आगे नहीं बढ़ सकेंगे; अतः तुम घोड़ोंको आगे बढ़ाओ
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—“ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ହାଙ୍କ। ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ସେନାର ପଛଭାଗରେ ଧନୁ ହାତରେ ଧରି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି, ସେତେବେଳେ କୁନ୍ତୀକୁମାର ଅର୍ଜୁନ ମୋତେ ଲଂଘି ଆଗକୁ ବଢ଼ିପାରିବେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କୁ ଆଗକୁ ଚାଲାଅ।”
Verse 193
सूतो हेमपरिच्छन्नान् शनैरश्वानचोदयत् । कुरुराज दुर्योधनके इस श्रेष्ठ वीरोचित वचनको सुनकर सारथिने सोनेके साज-बाजसे ढके हुए अश्वोंको धीरेसे आगे बढ़ाया
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—କୁରୁରାଜ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କ ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବୀରୋଚିତ ବଚନ ଶୁଣି ସାରଥି ସୁବର୍ଣ୍ଣାଳଙ୍କାରରେ ଢାକା ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ଆଗକୁ ହଂକାଇଲେ।
Verse 203
पज्चविंशतिसाहस्रा: प्राद्रवनू शनकैरिव । माननीय नरेश! उस समय हाथी, घोड़े और रथोंसे रहित पचीस हजार पैदल सैनिक धीरे-ही-धीरे पाण्डवोंपर चढ़ाई करने लगे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ମାନ୍ୟ ନରେଶ! ସେ ସମୟରେ ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥ ବିନା ପଞ୍ଚବିଂଶତି ସହସ୍ର ପଦାତି ସେନା ଧୀରେ ଧୀରେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ଉପରେ ଅଭିଯାନ କଲେ।
Verse 216
बलेन चतुरजड्रेण परिक्षिप्पाहनच्छरै: । तब क्रोधमें भरे हुए भीमसेन और द्रुपदकुमार धृष्टद्युम्नने अपनी चतुरंगिणी सेनाके द्वारा उन्हें तितर-बितर करके बाणोंद्वारा अत्यन्त घायल कर दिया
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଚତୁରଙ୍ଗ ବଳରେ ସେମାନେ ଶତ୍ରୁକୁ ଘେରି ଶରଦ୍ୱାରା ପ୍ରହାର କଲେ। ତାପରେ କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୀମସେନ ଓ ଦ୍ରୁପଦପୁତ୍ର ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ ନିଜ ଚତୁରଙ୍ଗିଣୀ ସେନାଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିପକ୍ଷକୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଛିଟାଇ ଦେଇ, ଶରବୃଷ୍ଟିରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆହତ କରିଦେଲେ।
Verse 226
पार्थपार्षतयो श्वान्ये जगृहुस्तत्र नामनी । वे समस्त सैनिक भी भीमसेन और धूृष्टद्युम्मका डटकर सामना करने लगे। दूसरे बहुत- से योद्धा वहाँ उन दोनोंके नाम ले-लेकर ललकारने लगे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେଠାରେ କେତେକ ଯୋଦ୍ଧା ‘ପାର୍ଥ’ ଓ ‘ପାର୍ଷତ’ ନାମ ଧରି ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ ଡାକିଲେ। ସମସ୍ତ ସେନା ଦୃଢ଼ ହୋଇ ଭୀମସେନ ଓ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବାକୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲା; ଏବଂ ଅନେକ ଯୋଦ୍ଧା ସେଇ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ନାମ ପୁନଃପୁନଃ ନେଇ ଲଲକାର କଲେ।
Verse 236
सो<वतीर्य रथात्तूर्ण गदापाणिरयुध्यत । युद्धस्थलमें सामने खड़े हुए उन योद्धाओंके साथ जूझते समय भीमसेनको बड़ा क्रोध हुआ। वे तुरंत ही रथसे उतरकर हाथमें गदा ले उन सबके साथ युद्ध करने लगे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତାପରେ ସେ ତୁରନ୍ତ ରଥରୁ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଗଦା ହାତରେ ଧରି ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। ରଣଭୂମିରେ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଝୁଥିବା ବେଳେ ଭୀମସେନଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଉଦ୍ଭାସିତ ହେଲା; ସେହିପରି ସେ ରଥ ତ୍ୟାଗ କରି ଗଦା ଉଠାଇ ସେମାନଙ୍କ ସମସ୍ତଙ୍କ ସହ ମୁହାଁମୁହିଁ ଯୁଦ୍ଧ କରିଲେ।
Verse 243
योधयामास कौन्तेयो भुजवीर्यमुपाश्रित: । युद्धधर्मके पालनकी इच्छा रखनेवाले कुन्तीकुमार भीमसेनने स्वयं रथपर बैठकर भूमिपर खड़े हुए पैदल सैनिकोंके साथ युद्ध करना उचित नहीं समझा। वे अपने बाहुबलका भरोसा करके उन सबके साथ पैदल ही जूझने लगे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର ଭୀମସେନ ନିଜ ବାହୁବଳକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ। ଯୁଦ୍ଧଧର୍ମ ପାଳନର ଇଚ୍ଛା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ରଥରେ ବସି ଭୂମିରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ପଦାତିମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଅନୁଚିତ ଭାବି, ନିଜ ପରାକ୍ରମରେ ଭରସା କରି ସେ ନିଜେ ରଥ ଛାଡ଼ି ପଦାତି ହୋଇ ସେମାନଙ୍କ ସହ ମୁହାଁମୁହିଁ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ।
Verse 256
न्यवधीत् तावकान् सर्वान् दण्डपाणिरिवान्तक: । उन्होंने दण्डपाणि यमराजके समान सुवर्णपत्रसे जटित विशाल गदा लेकर उसके द्वारा आपके समस्त सैनिकोंका संहार आरम्भ किया
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ଦଣ୍ଡପାଣି ଯମରାଜଙ୍କ ପରି, ସୁବର୍ଣ୍ଣପତ୍ରରେ ଜଟିତ ବିଶାଳ ଗଦା ଧାରଣ କରି ସେ ଆପଣଙ୍କ ସମସ୍ତ ସେନାଙ୍କ ସଂହାର ଆରମ୍ଭ କଲେ।
Verse 263
भीममभ्यद्रवन् संख्ये पतजड़ा इव पावकम् । उस समय अपने प्राणों और बन्धु-बान्धवोंका मोह छोड़कर रोष और आवेशमें भरे हुए पैदल सैनिक युद्धस्थलमें भीमसेनकी ओर उसी प्रकार दौड़े
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେ ସମୟରେ କ୍ରୋଧ ଓ ଆବେଶରେ ଭରିଥିବା ସେହି ପଦାତିମାନେ ପ୍ରାଣମୋହ ଓ ବନ୍ଧୁ-ବାନ୍ଧବ ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରି, ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ଭୀମସେନଙ୍କ ଦିଗକୁ ସେହିପରି ଧାଇଲେ, ଯେପରି ପତଙ୍ଗ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି ଉପରେ ଝାପି ପଡ଼େ।
Verse 273
विनेदु: सहसा दृष्टवा भूतग्रामा इवान्तकम् | क्रोधमें भरे हुए वे रणदुर्मद योद्धा भीमसेनसे भिड़कर सहसा उसी प्रकार आर्तनाद करने लगे, जैसे प्राणियोंके समुदाय यमराजको देखकर चीख उठते हैं
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—କ୍ରୋଧରେ ଭରିଥିବା ସେହି ରଣଦୁର୍ମଦ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଭୀମସେନଙ୍କୁ ହଠାତ୍ ଦେଖି ତାଙ୍କ ସହ ମୁହାଁମୁହିଁ ହେବା ସହିତ, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ସମୂହ ଯମକୁ ଦେଖି ଯେପରି ଚିତ୍କାର କରେ ସେହିପରି ସହସା ଆର୍ତ୍ତନାଦ କରିଲେ।
Verse 283
पजञ्चविंशतिसाहस्रांस्तावकानां व्यपोथयत् | उस समय भीमसेन रणभूमिमें बाजकी तरह विचर रहे थे। उन्होंने तलवार और गदाके द्वारा आपके उन पचीस हजार योद्धाओंको मार गिराया
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ସେ ସମୟରେ ଭୀମସେନ ରଣଭୂମିରେ ବାଜ ପରି ବିଚରଣ କରୁଥିଲେ। ତଳୱାର ଓ ଗଦାରେ ସେ ଆପଣଙ୍କ ପଞ୍ଚବିଂଶତି ସହସ୍ର ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କୁ ନିହତ କଲେ।
Verse 293
धृष्टय्युम्नं पुरस्कृत्य पुनस्तस्थी महाबल: । सत्यपराक्रमी महाबली भीमसेन उस पैदल-सेनाका संहार करके धृष्टद्युम्मनको आगे किये पुनः युद्धके लिये डट गये
ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି, ସତ୍ୟପରାକ୍ରମୀ ମହାବଳୀ ଭୀମସେନ ସେହି ପଦାତି ସେନାକୁ ସଂହାର କରି ପୁନର୍ବାର ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ହୋଇ ଦାଁଡ଼ିଲେ।
Verse 436
आसीद् बुद्धि्ते कर्णे तव योधस्य कस्यचित् । कर्णके मारे जानेपर आपके किसी भी योद्धाके मनमें न तो सेनाओंको एकत्र संगठित रखनेका उत्साह रह गया और न पराक्रममें ही वे मन लगा सके
କର୍ଣ୍ଣ ନିହତ ହେବା ପରେ ଆପଣଙ୍କ କୌଣସି ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କ ମନରେ ସେନାକୁ ଏକତ୍ର କରି ଶୃଙ୍ଖଳିତ ରଖିବାର ଉତ୍ସାହ ରହିଲା ନାହିଁ; ପରାକ୍ରମରେ ମଧ୍ୟ ମନ ଲଗାଇ ପାରିଲେ ନାହିଁ।
Verse 486
यदेनं पाण्डवा: सर्वे न शेकुरतिवर्तितुम् । दुर्योधन भी बिना किसी घबराहटके अपने बाणोंद्वारा उन शत्रुओंको छिन्न-भिन्न करने लगा। वहाँ हमलोगोंने आपके पुत्रका अद्भुत पराक्रम देखा कि समस्त पाण्डव मिलकर भी उसे लाँधकर आगे न बढ़ सके
ସମସ୍ତ ପାଣ୍ଡବ ମିଶି ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଲାଂଘି ଆଗକୁ ବଢ଼ି ପାରିଲେ ନାହିଁ। ଦୁର୍ୟୋଧନ ନିର୍ଭୟ ହୋଇ ନିଜ ବାଣଦ୍ୱାରା ସେହି ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେଠାରେ ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ପରାକ୍ରମ ଦେଖିଲୁ।
Verse 493
दुर्योधन: स्वकं सैन्यमपश्यद् भृशविक्षतम् | दुर्योधनने देखा कि मेरी सेना अत्यन्त घायल हो रणभूमिसे पलायन करनेका विचार रखकर भाग रही है, परंतु अधिक दूर नहीं गयी है
ଦୁର୍ୟୋଧନ ଦେଖିଲେ ଯେ ତାଙ୍କର ନିଜ ସେନା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆହତ; ରଣଭୂମିରୁ ପଳାଇବା ଭାବନା କରି ସେମାନେ ଦୌଡ଼ୁଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଧିକ ଦୂର ଯାଇନାହାନ୍ତି।
Verse 513
यत्र यातान्न वो हन्यु: पाण्डवा: कि सृतेन व: । “वीरो! मैं भूतलपर और पर्वतोंमें भी कोई ऐसा स्थान नहीं देखता, जहाँ चले जानेपर तुमलोगोंको पाण्डव मार न सकें; फिर तुम्हारे भागनेसे क्या लाभ है?
“ହେ ବୀରମାନେ! ଭୂତଳରେ କିମ୍ବା ପର୍ବତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଏମିତି କୌଣସି ସ୍ଥାନ ଦେଖୁନାହିଁ, ଯେଉଁଠାକୁ ଯାଇଲେ ପାଣ୍ଡବମାନେ ତୁମକୁ ହତ କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ତେବେ ପଳାଇବାରେ କ’ଣ ଲାଭ?”
Verse 546
मृतो दुःखं न जानीते प्रेत्य चानन्त्यम श्रुते । 'क्षत्रियधर्मके अनुसार युद्ध करनेवाले वीरोंके लिये संग्रामभूमिमें होनेवाली मृत्यु ही सुखद है; क्योंकि वहाँ मरा हुआ मनुष्य मृत्युके दुःखको नहीं जानता और मृत्युके पश्चात् अक्षय सुखका भागी होता है
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ଯେ ମରିଗଲା, ସେ ମୃତ୍ୟୁର ଦୁଃଖ ଜାଣେ ନାହିଁ; ଏହି ଲୋକ ଛାଡ଼ି ଯାଇ ସେ ଅନନ୍ତ, ଅକ୍ଷୟ ସୁଖ ପାଏ। ତେଣୁ କ୍ଷତ୍ରିୟଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା ବୀର ପାଇଁ ରଣଭୂମିରେ ମୃତ୍ୟୁ ଶୁଭ ଓ ଇଚ୍ଛନୀୟ—କାରଣ ତାହା ସହିତ ମାନ, କର୍ତ୍ତବ୍ୟସିଦ୍ଧି ଓ ପରଲୋକର ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ଜଡିତ।
Verse 553
द्विषतो भीमसेनस्य वशमेष्यथ विद्रुता: । “जितने क्षत्रिय यहाँ आये हैं वे सब सुनें--“तुमलोग भागनेपर अपने शत्रु भीमसेनके अधीन हो जाओगे
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ଯଦି ତୁମେ ଭୟରେ ପଳାଇବ, ତେବେ ତୁମ ଶତ୍ରୁ ଭୀମସେନଙ୍କ ବଶରେ ପଡ଼ିବ। ଏହା ଯୁଦ୍ଧମଧ୍ୟର କଠୋର ସତର୍କବାଣୀ—କାୟର ପଳାୟନ ନ ସ୍ୱାଧୀନତା ରକ୍ଷା କରେ, ନ ମାନ; ବରଂ ଶତ୍ରୁକୁ ଅଧିକାର ଦେଇଦିଏ।
Verse 563
नान्यत् कर्मास्ति पापीय: क्षत्रियस्य पलायनात् | “इसलिये अपने बाप-दादोंके द्वारा आचरणमें लाये हुए धर्मका परित्याग न करो। क्षत्रियके लिये युद्ध छोड़कर भागनेसे बढ़कर दूसरा कोई अत्यन्त पापपूर्ण कर्म नहीं है
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— କ୍ଷତ୍ରିୟ ପାଇଁ ଯୁଦ୍ଧରୁ ପଳାୟନ କରିବାଠାରୁ ଅଧିକ ପାପୀ କର୍ମ ଆଉ କିଛି ନାହିଁ। ତେଣୁ ପିତୃପିତାମହମାନେ ଆଚରିଥିବା ଧର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରନି; ରଣ ଛାଡ଼ି ପଳାଇବା କ୍ଷତ୍ରିୟର ପରମ ପାତକ।
Verse 573
सुचिरेणार्जिताल्लोकान् सद्यो युद्धात् समश्षुते । “कौरवो! युद्धधर्मसे बढ़कर दूसरा कोई स्वर्गका श्रेष्ठ मार्ग नहीं है। दीर्घकालतक पुण्यकर्म करनेसे प्राप्त होनेवाले पुण्यलोकोंको वीर क्षत्रिय युद्धसे तत्काल प्राप्त कर लेता है!
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ— ଦୀର୍ଘକାଳ ପୁଣ୍ୟକର୍ମରେ ଯେ ଲୋକ ଅର୍ଜିତ ହୁଏ, ସେହି ଲୋକକୁ ବୀର କ୍ଷତ୍ରିୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ପାଏ। କ୍ଷତ୍ରିୟ ପାଇଁ ଯୁଦ୍ଧଧର୍ମଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱର୍ଗମାର୍ଗ ନାହିଁ; ଯାହା ବହୁ ସମୟରେ ମିଳେ, ତାହା ରଣରେ କ୍ଷଣେ ମିଳେ।
Frequently Asked Questions
Whether a ruler should continue role-based kṣatra-engagement despite severe depletion, or prioritize polity-preservation through negotiated settlement when further conflict risks total institutional collapse.
Effective dharma in governance is contextual: courage is not identical with escalation; prudent restraint and safeguarding the social vessel (the ruler/polity) can be ethically superior under decline.
No formal phalaśruti is stated; the meta-commentary is implicit in Kṛpa’s framing that prior misconduct yields present strategic consequences, positioning the episode as a lesson in karmic-political causality.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.