Adhyaya 1
शल्यपर्वणि प्रथमाध्यायः — Karṇa-vadha-anantaraṃ Śalya-niyogaḥ, Saṃjayasya Dhṛtarāṣṭra-nivedanam
Upa-parva: Śalya-senāpatitva and Saṃjaya-nivedana (Leadership Transition and Court Report)
Janamejaya queries Vaiśaṃpāyana about the Kauravas’ actions after Karṇa’s fall. The narration outlines Duryodhana’s grief and temporary collapse, followed by a renewed decision to continue engagement, culminating in the appointment of Śalya as commander. The chapter then summarizes a rapid chain of outcomes: intense conflict between the armies; Śalya’s fall at the hands of Dharmarāja; Duryodhana’s retreat to a fearsome lake and subsequent defeat by Bhīmasena after being called out; and the night violence by the remaining three chariot-warriors against the Pāñcāla forces. The scene shifts to the capital: Saṃjaya arrives in distress, enters the royal residence, and reports extensive losses across regions and ranks, including the fall of Śalya and the defeat of Duryodhana. Dhṛtarāṣṭra, Vidura, and Gāndhārī with the Kuru women collapse in grief; attendants attempt revival with water and fanning; Dhṛtarāṣṭra regains partial composure, dismisses the women and friends, and is consoled verbally by Vidura and Saṃjaya as the chapter closes.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र के दरबार में संजय का वचन फिर उठता है—पाण्डवों का बल उदीर्यमाण है, और सुयोधन के सामने ‘प्राप्तकाल’ आ खड़ा हुआ है; शेष बचे योद्धाओं की गिनती स्वयं युद्ध का शोकगीत बन जाती है। → दुर्योधन पाण्डव-बल को बढ़ता देख कर कौरव-पक्ष के लिए उपाय पूछता-तौलता है; उधर कथावाचक-परम्परा में जिज्ञासा भी तीव्र होती है—‘पूर्वजों के महत् चरित’ को सुनने की तृष्णा (श्रोता की) कथा को आगे धकेलती है। युद्धभूमि पर दिशाओं-दिशाओं के वीरों के नाश का वर्णन फैलता है—पूर्व, दक्षिण, उत्तर, पश्चिम सब ओर क्षय। → महाधनुर्धर दुर्योधन के हत होने पर (उसके बाद) शेष बचे रथी रात के उन्माद में पांचाल-सोमकों पर टूट पड़ते हैं; और फिर ‘पतित’ को देख बान्धवों का जल-छिड़काव, उपचार, और स्त्रियों का बाहर निकलना—विजय नहीं, केवल पतन का दृश्य शिखर बनता है। → विदुर काँपते हुए स्त्रियों को धीरे-धीरे विदा करते हैं; संजय धृतराष्ट्र को दीन, रोदन-आतुर अवस्था में देखता है—दरबार का केंद्र अब नीति या रण नहीं, शोक और शेष-गणना है: दोनों पक्षों की अक्षौहिणियों में से बहुत थोड़े रथी ही बचे। → रात के संहार के बाद शेष बचे योद्धाओं और शोकाकुल हस्तिनापुर के आगे अगला प्रश्न लटकता है—अब नेतृत्व किसके हाथ, और यह शेष-युद्ध किस दिशा में मुड़ेगा?
Shlokas
Verse 1
-- दक्षिण भारतीय पाठसे लिये गये. १२७५॥ . (२८ ) ३८॥ १६४ कर्णपर्व की कुल श्लोक-संख्या ७५५०४।-- शीफका+ (0 आज आस - 'सर्वलोकानुचर:' का यह अर्थ भी हो सकता है कि सब लोग उसके अनुचर हो जाते हैं। ॥ ७० श्रीपरमात्मने नम: ।।
ଜନମେଜୟ କହିଲେ—ହେ ଦ୍ୱିଜ! ସମରରେ ସବ୍ୟସାଚୀ ଅର୍ଜୁନ ଏପରି କରି କର୍ଣ୍ଣକୁ ନିପାତିତ କଲା ପରେ, ଅଳ୍ପ ସଂଖ୍ୟାରେ ଅବଶିଷ୍ଟ କୁରୁମାନେ କ’ଣ କଲେ?
Verse 2
उदीर्यमाणं च बलं॑ दृष्टवा राजा सुयोधन: । पाण्डवै: प्राप्तकालं च किं प्रापद्यत कौरव:,पाण्डवोंका बल बढ़ता देखकर कुरुवंशी राजा दुर्योधनने उनके साथ कौन-सा समयोचित बर्ताव करनेका निश्चय किया?
ଜନମେଜୟ ପଚାରିଲେ—ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ବଳ ବଢ଼ୁଥିବା ଦେଖି କୌରବ ରାଜା ସୁୟୋଧନ (ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ) ସମୟୋଚିତ କେଉଁ ପଥ ଅବଲମ୍ବନ କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ?
Verse 3
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तदाचक्ष्व द्विजोत्तम । न हि तृप्यामि पूर्वेषां शृण्वानश्वरितं महत्
ଜନମେଜୟ କହିଲେ—ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ! ଏହି କଥା ମୁଁ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି; ଆପଣ ମୋତେ କହନ୍ତୁ। ମୋ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ମହାନ ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ଚରିତ୍ର ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋର ତୃପ୍ତି ହୁଏ ନାହିଁ; ତେଣୁ ବିସ୍ତାରରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତୁ।
Verse 4
वैशम्पायन उवाच ततः कर्णे हते राजन् धार्तराष्ट्र: सुयोधन: । भृशं शोकार्णवे मग्नो निराश: सर्वतो5भवत्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! କର୍ଣ୍ଣ ହତ ହେବା ପରେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରପୁତ୍ର ସୁୟୋଧନ (ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ) ଭୟଙ୍କର ଶୋକସମୁଦ୍ରରେ ଡୁବିଗଲେ ଏବଂ ସବୁଦିଗରୁ ନିରାଶ ହେଲେ।
Verse 5
हा कर्ण हा कर्ण इति शोचमान: पुनः पुनः । कृच्छात् स्वशिबिरं प्राप्तो हतशेषै्न॑पैः सह,हा कर्ण! हा कर्ण!” ऐसा कहकर बारंबार शोक ग्रस्त हो मरनेसे बचे हुए नरेशोंके साथ वह बड़ी कठिनाईसे अपने शिबिरमें आया
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—“ହା କର୍ଣ୍ଣ! ହା କର୍ଣ୍ଣ!” ବୋଲି ପୁନଃପୁନଃ ବିଳାପ କରୁଥିବା, ଶୋକରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ, ହତ୍ୟାରୁ ଅବଶିଷ୍ଟ ରାଜାମାନଙ୍କ ସହ ସେ ବହୁ କଷ୍ଟରେ ନିଜ ଶିବିରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
Verse 6
स समाथ्वास्यमानो5पि हेतुभि: शास्त्रनिश्चितै: । राजभिननलभरच्छर्म सूतपुत्रवर्धं स््मरन्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଶାସ୍ତ୍ରନିଶ୍ଚିତ ଯୁକ୍ତିଦ୍ୱାରା ରାଜାମାନେ ତାକୁ ବହୁତ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଶାନ୍ତି ପାଇଲା ନାହିଁ; କାରଣ ସୂତପୁତ୍ରର ବଧ ସ୍ମରଣ ହେଲେ ତାହାର ମନ ଥିର ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 7
स दैवं बलवन्मत्वा भवितव्यं च पार्थिव: । संग्रामे निश्चयं कृत्वा पुनर्युद्धाय निर्यया
ଦୈବ ଓ ଭବିତବ୍ୟକୁ ପ୍ରବଳ ମନେ କରି ସେ ପାର୍ଥିବ ଯୁଦ୍ଧମଧ୍ୟରେ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ କଲା ଏବଂ ପୁନର୍ବାର ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲା।
Verse 8
शल्यं सेनापतिं कृत्वा विधिवद् राजपुड़व: । रणाय निर्ययौ राजा हतशेषैनपै: सह
ବିଧିବତ୍ ଶଲ୍ୟଙ୍କୁ ସେନାପତି କରି ପାଣ୍ଡବ ରାଜା ରଣକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ; ମହାସଂହାର ପରେ ଯେ ରାଜାମାନେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଥିଲେ ସେମାନଙ୍କ ସହ।
Verse 9
नृपश्रेष्ठ राजा दुर्योधन शल्यको विधिपूर्वक सेनापति बनाकर मरनेसे बचे हुए राजाओंके साथ युद्धके लिये निकला ।।
ତତଃ, ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, କୁରୁ ଓ ପାଣ୍ଡବ ସେନାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୁମୁଳ ଘୋର ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା; ଯାହା ଦେବାସୁର ରଣ ସମାନ ଭୟଙ୍କର ଥିଲା।
Verse 10
ततः शल्यो महाराज कृत्वा कदनमाहवे । ससैन्यो5थ स मध्याल्ले धर्मराजेन घातित:,महाराज! तत्पश्चात् सेनासहित शल्य युद्धमें बड़ा भारी संहार मचाकर मध्याह्नकालमें धर्मराज युधिष्ठिरके हाथसे मारे गये
ମହାରାଜ, ତତ୍ପରେ ଶଲ୍ୟ ରଣରେ ଭୟଙ୍କର ସଂହାର କଲେ; ଏବଂ ମଧ୍ୟାହ୍ନକାଳେ ସେ ନିଜ ସେନା ସହିତ ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ହାତରେ ହତ ହେଲେ।
Verse 11
ततो दुर्योधनो राजा हतबन्धू रणाजिरात् । अपसृत्य हृदं घोरं विवेश रिपुजाद भयात्,तदनन्तर राजा दुर्योधन अपने भाइयोंके मारे जानेपर समरांगणसे दूर जाकर शत्रुके भयसे भयंकर तालाबमें घुस गया
ତେବେ ରାଜା ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ, ନିଜ ବନ୍ଧୁ-ଭାଇମାନେ ନିହତ ହେବାରୁ, ରଣଭୂମିରୁ ପଛକୁ ହଟିଗଲା। ଶତ୍ରୁଭୟରେ ବିହ୍ବଳ ହୋଇ ସେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ହ୍ରଦରେ ପ୍ରବେଶ କଲା।
Verse 12
अथापराल्नि तस्याह्वः परिवार्य सुयोधन: । हृदादाहूय युद्धाय भीमसेनेन पातितः,इसके बाद उसी दिन अपराहक्लकालमें दुर्योधनपर घेरा डालकर उसे युद्धके लिये तालाबसे बुलाकर भीमसेनने मार गिराया
ତାପରେ ସେହି ଦିନ ଅପରାହ୍ନ ସମୟରେ ସୁୟୋଧନ (ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ) ସବୁଦିଗରୁ ଘେରାଯାଇଲା। ହ୍ରଦରୁ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ବାହାରକୁ ଡାକାଯାଇ, ଭୀମସେନ ତାକୁ ପତିତ କଲା।
Verse 13
तस्मिन् हते महेष्वासे हतशिष्टास्त्रयो रथा: । संरम्भान्निशि राजेन्द्र जघ्नु: पांचालसोमकान्
ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ସେହି ମହାଧନୁର୍ଧର ନିହତ ହେବା ପରେ, ବଞ୍ଚିଥିବା ତିନି ରଥୀ କ୍ରୋଧାବେଶରେ ରାତିରେ ଶୋଇଥିବା ପାଞ୍ଚାଳ ଓ ସୋମକମାନଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କଲେ।
Verse 14
ततः पूर्वाह्नसमये शिबिरादेत्य संजय: । प्रविवेश पुरीं दीनो दु:खशोकसमन्वित:,तत्पश्चात् पूर्वाह्लकालमें दुःख और शोकमें डूबे हुए संजयने शिबिरसे आकर दीनभावसे हस्तिनापुरमें प्रवेश किया
ତାପରେ ପୂର୍ବାହ୍ନ ସମୟରେ ସଞ୍ଜୟ ଶିବିରରୁ ଆସି, ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଭାରାକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ଦୀନଭାବେ ନଗରରେ ପ୍ରବେଶ କଲା।
Verse 15
स प्रविश्य पुरी सूतो भुजावुच्छित्य दु:खित: । वेपमानस्ततो राज्ञ: प्रविवेश निकेतनम्,पुरीमें प्रवेश करके दोनों बाँहें ऊपर उठाकर दुःखमग्न हो काँपते हुए संजय राजभवनके भीतर गये
ନଗରରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସେହି ସୂତ ସଞ୍ଜୟ ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ବଳ ହୋଇ ଦୁଇ ଭୁଜା ଉପରକୁ ଉଠାଇଲା; ତାପରେ କମ୍ପିତ ହୋଇ ରାଜାଙ୍କ ନିକେତନରେ ପ୍ରବେଶ କଲା।
Verse 16
रुरोद च नरव्याप्र हा राजन्निति दुःखित: । अहो बत विनष्टा: सम निधनेन महात्मन:
ସେ ଦୁଃଖରେ ଆକୁଳ ହୋଇ କାନ୍ଦି ପକାଇଲା ଏବଂ କହିଲା—“ହା ନରବ୍ୟାଘ୍ର! ହା ରାଜନ୍!” ପୁଣି ବିଲାପ କଲା—“ହାୟ! ସେଇ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ନିଧନରେ ଆମେ ଯେନେ ସର୍ବଥା ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲୁ।”
Verse 17
विधिश्व बलवानत्र पौरुषं तु निरर्थकम् | शक्रतुल्यबला: सर्वे यथावध्यन्त पापडवै:
ଏହି ଜଗତରେ ବିଧି (ଭାଗ୍ୟ) ହିଁ ବଳବାନ; ପୁରୁଷାର୍ଥ ତ ନିରର୍ଥକ। କାରଣ ଆପଣଙ୍କ ସମସ୍ତ ପୁତ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରସମ ବଳବାନ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ହାତରେ ନିହତ ହେଲେ।
Verse 18
दृष्टवैव च पुरे राजज्जन: सर्व: स संजयम् । क्लेशेन महता युक्त सर्वतो राजसत्तम
ହେ ରାଜନ୍! ନଗରରେ ସଞ୍ଜୟଙ୍କୁ ଦେଖିବାମାତ୍ରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ—ହେ ରାଜସତ୍ତମ—ସବୁଦିଗରୁ ମହା କ୍ଲେଶରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ।
Verse 19
रुरोद च भृशोद्धिग्नो हा राजन्निति विस्वरम् | आकुमारं नरव्याप्र तत्र तत्र समन््ततः
ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ହୋଇ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ “ହା ରାଜନ୍!” ବୋଲି କାନ୍ଦିଲା। ହେ ନରବ୍ୟାଘ୍ର! ସେ ଏଠି-ସେଠି, ସମସ୍ତଦିଗରେ, ଶୈଶବରୁ ଏଭଳି ଭାବେ ବିଲାପ କରୁଥିଲା।
Verse 20
आर्तनादं ततश्षक्रे श्रुव्वा विनिहतं नूपम् राजन! नृपश्रेष्ठ! हस्तिनापुरके सभी लोग संजयको सर्वथा महान् क्लेशसे युक्त देखकर अत्यन्त उद्विग्न हो “हा राजन्!' ऐसा कहते हुए फ़ूट-फ़ूटकर रोने लगे। नरव्याप्र! वहाँ चारों ओर बच्चोंसे लेकर बूढ़ोंतक सब लोग राजाको मारा गया सुन आर्तनाद करने लगे || १८-१९ $ || धावतश्चाप्यपश्यामस्तत्र तान् पुरुषर्षभान्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ରାଜା ନିହତ ହେଲେ ବୋଲି ଉଠିଥିବା ଆର୍ତ୍ତନାଦ ଶୁଣି, ହେ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ, ହସ୍ତିନାପୁରର ସମସ୍ତ ଲୋକ ସଞ୍ଜୟଙ୍କୁ ମହା କ୍ଲେଶରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆବୃତ ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ହେଲେ। ସେମାନେ “ହା ରାଜନ୍!” ବୋଲି କହି ସବୁଦିଗରେ ଫୁଟି-ଫୁଟି କାନ୍ଦିଲେ। ହେ ନରବ୍ୟାଘ୍ର! ନଗରରେ ଶିଶୁଠାରୁ ବୃଦ୍ଧ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତେ ରାଜବଧର ସମ୍ବାଦ ଶୁଣିମାତ୍ରେ କରୁଣ ରୋଦନ କଲେ। ଏବଂ ଧାଉଥିବାବେଳେ ଆମେ ସେଠାରେ ସେଇ ପୁରୁଷର୍ଷଭମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲୁ।
Verse 21
तथा स विदह्वल: सूत: प्रविश्य नृपतिक्षयम्
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଏହିପରି କମ୍ପିତ ଓ ବ୍ୟାକୁଳ ସୂତ, ଅମଙ୍ଗଳ ସମ୍ବାଦର ଭାର ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧଜନିତ ଧର୍ମସଙ୍କଟର ଚାପ ହୃଦୟେ ଧାରି, ରାଜନିବାସରେ ପ୍ରବେଶ କଲା।
Verse 22
तथा चासीनमनघं समनन््तात् परिवारितम्
ଏବଂ ସେ ଦେଖିଲା—ସେଇ ଅନଘ ପୁରୁଷ ଆସୀନ, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ପରିବୃତ; ନିର୍ମଳ ଆଚରଣର ପ୍ରତିମା ସଦୃଶ, ସେବକ ଓ ଦର୍ଶକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଯେତେବେଳେ ଯୁଦ୍ଧର କଠୋର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଚାପି ଧରିଥିଲା।
Verse 23
स््नुषाभिर्भरतश्रेष्ठ गान्धार्या विदुरेण च । तथान्यैश्न सुहृद्धिश्न ज्ञातिभिश्व हितैषिभि:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! (ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର) ସ୍ନୁଷାମାନଙ୍କ ସହ, ଗାନ୍ଧାରୀ ଓ ବିଦୁରଙ୍କ ସହିତ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ହିତେଷୀ ସୁହୃଦ ଓ ଜ୍ଞାତିବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ପରିବୃତ ଥିଲେ—ଯୁଦ୍ଧଜନିତ ବିନାଶ ମଧ୍ୟରେ ପରାମର୍ଶ ଓ ସେବାରେ ଯେମାନେ ତାଙ୍କ ପାଖେ ଦଢ଼ ହୋଇ ରହିଥିଲେ।
Verse 24
तमेव चार्थ ध्यायन्तं कर्णस्य निधन प्रति । भरतश्रेष्ठ! वे निष्पाप नरेश अपनी पुत्रवधुओं, गान्धारी, विदुर तथा अन्य हितैषी सुहृदों एवं बन्धु-बान्धवोंद्वारा सब ओरसे घिरे हुए बैठे थे और कर्णके मारे जानेसे होनेवाले परिणामका चिन्तन कर रहे थे | २२-२३ $ ।।
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ସେ ନିଷ୍ପାପ ନରେଶ ସ୍ନୁଷାମାନେ, ଗାନ୍ଧାରୀ, ବିଦୁର ଓ ଅନ୍ୟ ହିତେଷୀ ସୁହୃଦ-ଜ୍ଞାତିବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଘେରା ହୋଇ ବସି, କର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ନିଧନ ପରେ ହେବାକୁ ଥିବା ପରିଣାମ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ। ତେବେ ସଞ୍ଜୟ ଦୁଃଖରେ ମନ ଭାରାକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ଯେନ ରୁଦନ କରୁଥିବା ପରି, ସନ୍ଦିଗ୍ଧ ଓ କମ୍ପିତ ବାଣୀରେ ରାଜା ଜନମେଜୟଙ୍କୁ କହିଲା—“ନରବ୍ୟାଘ୍ର! ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ମୁଁ ସଞ୍ଜୟ। ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।”
Verse 25
नातिद्ृष्टमना: सूतो वाक्यसंदिग्धया गिरा | संजयो<हं नरव्यात्र नमस्ते भरतर्षभ
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ସୂତ ସଞ୍ଜୟର ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖିନ୍ନ ଥିଲା; ସେ ଅଶ୍ରୁମଧ୍ୟରେ, ସନ୍ଦିଗ୍ଧ ଓ ତଡ଼ବଡ଼ା ଉଚ୍ଚାରଣରେ କହିଲା—“ନରବ୍ୟାଘ୍ର! ଭରତର୍ଷଭ! (ହେ ଜନମେଜୟ) ମୁଁ ସଞ୍ଜୟ। ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।”
Verse 26
मद्राधिपो हत: शल्य: शकुनि: सौबलस्तथा । उलूक: पुरुषव्याप्र कैतव्यो दृढविक्रम:,'पुरुषसिंह! मद्रराज शल्य, सुबलपुत्र शकुनि तथा जुआरीका पुत्र सुदृढ़पराक्रमी उलूक --ये सब-के-सब मारे गये
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ହେ ପୁରୁଷବ୍ୟାଘ୍ର! ମଦ୍ରାଧିପ ଶଲ୍ୟ ନିହତ ହୋଇଛନ୍ତି; ସୁବଲପୁତ୍ର ଶକୁନି ମଧ୍ୟ। ଏବଂ ଜୁଆରି ଶକୁନିଙ୍କ ଦୃଢବିକ୍ରମ ପୁତ୍ର ଉଲୂକ ମଧ୍ୟ ରଣେ ପତିତ ହେଲା।
Verse 27
संशप्तका हता: सर्वे काम्बोजाश्व॒ शकैः सह । म्लेच्छाक्ष पर्वतीयाक्ष यवना विनिपातिता:,“समस्त संशप्तक वीर, काम्बोज, शक, म्लेच्छ, पर्वतीय योद्धा और यवनसैनिक मार गिराये गये
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ସମସ୍ତ ସଂଶପ୍ତକ ନିହତ ହେଲେ; କାମ୍ବୋଜ ଓ ଶକମାନେ ମଧ୍ୟ ସହିତ। ମ୍ଲେଚ୍ଛ, ପର୍ବତବାସୀ ଯୋଦ୍ଧା ଓ ଯବନମାନେ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧେ ପତିତ ହେଲେ।
Verse 28
प्राच्या हता महाराज दाक्षिणात्याश्व सर्वश:ः । उदीच्याश्न हता:ः सर्वे प्रतीच्याक्ष नरोत्तमा:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ମହାରାଜ! ପୂର୍ବଦେଶୀ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ନିହତ ହେଲେ; ଦକ୍ଷିଣାତ୍ୟମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଷ୍ଟ ହେଲେ। ଉତ୍ତରର ସମସ୍ତେ, ଏବଂ ପଶ୍ଚିମର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷମାନେ ମଧ୍ୟ ହତ ହେଲେ।
Verse 29
राजानो राजपुत्राश्न सर्वे ते निहता नूप । दुर्योधनो हतो राजा यथोक्तं पाण्डवेन ह
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ହେ ନୃପ! ସେ ସମସ୍ତ ରାଜା ଓ ରାଜପୁତ୍ର ନିହତ ହେଲେ। ଏବଂ ପାଣ୍ଡବ ଯେପରି କହିଥିଲେ, ସେହିପରି ରାଜା ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ମଧ୍ୟ ହତ ହେଲା।
Verse 30
धृष्टद्युम्नो महाराज शिखण्डी चापराजित:,“महाराज! नरव्याप्र नरेश! धृष्टद्युम्न, अपराजित वीर शिखण्डी, उत्तमौजा, युधामन्यु, प्रभद्रकगण, पांचाल और चेदिदेशीय योद्धाओंका भी संहार हो गया”
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— ମହାରାଜ! ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ ଓ ଅପରାଜିତ ବୀର ଶିଖଣ୍ଡୀ, ଉତ୍ତମୌଜା, ଯୁଧାମନ୍ୟୁ, ପ୍ରଭଦ୍ରକଗଣ, ଏବଂ ପାଞ୍ଚାଳ ଓ ଚେଦିଦେଶୀୟ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ— ସମସ୍ତେ ରଣଭୂମିରେ ନିହତ ହେଲେ।
Verse 31
उत्तमौजा युधामन्युस्तथा राजनू् प्रभद्रका: । पज्चालाश्च नरव्याप्र चेदयश्न निषूदिता:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ମହାରାଜ! ନରବ୍ୟାଘ୍ର ନୃପତି! ଉତ୍ତମୌଜା, ଯୁଧାମନ୍ୟୁ ଏବଂ ପ୍ରଭଦ୍ରକଗଣ; ପାଞ୍ଚାଳ ଓ ଚେଦିଦେଶୀୟ ବୀରମାନେ ମଧ୍ୟ—ସମସ୍ତେ ନିହତ ହୋଇଛନ୍ତି।
Verse 32
तव पुत्रा हता: सर्वे द्रौपदेयाश्व भारत । कर्णपुत्रो हत: शूरो वृषसेन: प्रतापवान्,“भारत! आपके तथा द्रौपदीके भी सभी पुत्र मारे गये। कर्णका प्रतापी एवं शूरवीर पुत्र वृषसेन भी नष्ट हो गया
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ଭାରତ! ତୁମ ପୁତ୍ରମାନେ ସମସ୍ତେ ନିହତ; ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତେ। କର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରତାପବାନ ଶୂର ପୁତ୍ର ବୃଷସେନ ମଧ୍ୟ ହତ ହୋଇଛି।
Verse 33
नरा विनिहता: सर्वे गजाश्न विनिपातिता: । रथिनश्न नरव्याप्र हयाश्व निहता युधि,“नरव्याप्र! युद्धस्थलमें समस्त पैदल मनुष्य, हाथीसवार, रथी और घुड़सवार भी मार गिराये गये
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ନରବ୍ୟାଘ୍ର! ସମସ୍ତ ପାଦାତି ସେନା ନିହତ; ଗଜଯୋଦ୍ଧାମାନେ ମଧ୍ୟ ପତିତ। ରଥୀ ଓ ଅଶ୍ୱାରୋହୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ହତ ହୋଇଛନ୍ତି।
Verse 34
किज्चिच्छेषं च शिबिरं तावकानां कृतं प्रभो । पाण्डवानां कुरूणां च समासाद्य परस्परम्,'प्रभो! पाण्डवों तथा कौरवोंमें परस्पर संघर्ष होकर आपके पुत्रों तथा पाण्डवोंके शिबिरमें किंचिन्मात्र ही शेष रह गया है
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ପ୍ରଭୋ! ପାଣ୍ଡବ ଓ କୁରୁମାନେ ପରସ୍ପର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ପରେ, ତୁମ ପକ୍ଷର ଶିବିର ଓ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ଶିବିର—ଦୁହିଁଠାରେ ଅତି ଅଳ୍ପ ମାତ୍ର ଶେଷ ରହିଛି।
Verse 35
प्राय: स्त्रीशेषम भवज्जगत् कालेन मोहितम् । सप्त पाण्डवत: शेषा धार्तराष्ट्रास्त्रयो रथा:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—କାଳର ମୋହ ବ୍ୟାପିବାରୁ ଜଗତ ପ୍ରାୟଃ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ମାତ୍ର ଶେଷ ରହିଗଲା। ପାଣ୍ଡବପକ୍ଷରେ ସାତଜଣ ଶେଷ; ଧାର୍ତ୍ତରାଷ୍ଟ୍ରପକ୍ଷରେ ମାତ୍ର ତିନି ରଥୀ ଶେଷ ରହିଲେ।
Verse 36
ते चैव भ्रातर: पञ्च वासुदेवो5थ सात्यकि: । कृपश्च कृतवर्मा च द्रौणिश्व जयतां वर:
ସେ ପକ୍ଷରେ ପାଞ୍ଚ ପାଣ୍ଡବ ଭ୍ରାତା, ବସୁଦେବନନ୍ଦନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ସାତ୍ୟକି ମାତ୍ର ଶେଷ ରହିଥିଲେ; ଏହି ପକ୍ଷରେ କୃପାଚାର୍ଯ୍ୟ, କୃତବର୍ମା ଓ ବିଜୟୀ ବୀରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ରୋଣପୁତ୍ର ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା ଜୀବିତ ଥିଲେ।
Verse 37
तथाप्येते महाराज रथिनो नृपसत्तम । अक्षौहिणीनां सर्वासां समेतानां जनेश्वर
ତଥାପି, ହେ ମହାରାଜ, ହେ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ, ହେ ଜନେଶ୍ୱର—ଏହି ରଥୀମାନେ ସମବେତ ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ, ଯେପରି ସମସ୍ତ ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ସେନା ଏକାଠି ହୋଇଥାଏ।
Verse 38
कालेन निहतं सर्व जगद् वै भरतर्षभ
ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, କାଳର ଆଘାତରେ ସମଗ୍ର ଜଗତ୍ ନିହତ ହୁଏ।
Verse 39
वैशम्पायन उवाच एतच्छुत्वा वच: क्रूरं धृतराष्ट्रो जनेश्वर:
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଏହି କ୍ରୂର ବଚନ ଶୁଣି ଜନେଶ୍ୱର ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର (ଗଭୀର ଭାବେ ବିଚଳିତ ହେଲେ)।
Verse 40
तस्मिन् निपतिते भूमौ विदुरोडपि महायशा:
ସେ ଭୂମିରେ ନିପତିତ ହେବା ସମୟରେ, ମହାଯଶସ୍ବୀ ବିଦୁର ମଧ୍ୟ (ବିହ୍ୱଳ ହେଲେ)।
Verse 41
निपपात महाराज शोकव्यसनकर्षित: । महाराज! उनके गिरते ही महायशस्वी विदुरजी भी शोकसंतापसे दुर्बल हो धड़ामसे गिर पड़े || ४० $ ।।
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍, ଶୋକ ଓ ବିପଦରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ ସେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା। ସେ ପଡ଼ିବା ସହିତେ ମହାଯଶସ୍ବୀ ବିଦୁର ମଧ୍ୟ ଶୋକସନ୍ତାପରେ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇ ଭାରି ଭାବେ ଭୂମିରେ ଢଳିପଡ଼ିଲେ। ଗାନ୍ଧାରୀ ଓ କୁରୁଗୃହର ସମସ୍ତ ନାରୀ ସେ କ୍ରୂର ବଚନ ଶୁଣି ସହସା ପୃଥିବୀରେ ପତିତ ହେଲେ; ରାଜପରିବାରର ସମସ୍ତେ ଚେତନା ହରାଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ବିଲାପ କରିଲେ। ସେମାନେ ଯେନ ଵିଶାଳ ପଟରେ ଅଙ୍କିତ ଚିତ୍ରମାନଙ୍କ ପରି—ନିଶ୍ଚଳ, ଶୋକରେ ଜଡ—ଦିଶୁଥିଲେ।
Verse 42
पतिता: सहसा भूमौ श्रुत्वा क्रूरं वचस्तदा । निःसंज्ञं पतितं भूमी तदासीदू राजमण्डलम्
ସେ କ୍ରୂର ବଚନ ଶୁଣି ସେମାନେ ସହସା ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସମଗ୍ର ରାଜମଣ୍ଡଳ ଭୂମିରେ ନିର୍ଜ୍ଞାନ ହୋଇ ପତିତ ଥିଲା।
Verse 43
कृच्छेण तु ततो राजा धृतराष्ट्री महीपति:
ତାପରେ ମହୀପତି ରାଜା ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ବହୁ କଷ୍ଟରେ (କଥା କହିବାକୁ/ଆଗେ ବଢ଼ିବାକୁ) ସମର୍ଥ ହେଲେ।
Verse 44
शनैरलभत प्राणान् पुत्रव्यसनकर्शित: । तत्पश्चात् पुत्रशोकसे पीड़ित हुए पृथ्वीपति राजा धृतराष्ट्रमें बड़ी कठिनाईसे धीरे-धीरे प्राणोंका संचार हुआ ।।
ପୁତ୍ରବିପଦରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ ସେ ଧୀରେ ଧୀରେ ପ୍ରାଣ ସଂଚାର ପାଇଲେ। ଚେତନା ଫେରିବା ସହିତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖରେ କମ୍ପିତ ହେଲେ। ପଛରେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଚାହିଁ କ୍ଷତ୍ତା ବିଦୁରଙ୍କୁ କହିଲେ—“ହେ ବିଦ୍ୱାନ କ୍ଷତ୍ତା, ହେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ, ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ—ମୁଁ ପୁତ୍ରହୀନ, ଅନାଥ; ଏବେ ତୁମେ ହିଁ ମୋର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଶ୍ରୟ।” ଏତେ କହି ସେ ରାଜା ପୁନର୍ବାର ଅଚେତ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
Verse 45
उदीक्ष्य च दिश: सर्वा: क्षत्तारं वाक्यमब्रवीत् विद्वत क्षत्तर्महाप्राज्ञ त्वं गतिर्भरतर्षभ
ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଚାହିଁ ରାଜା କ୍ଷତ୍ତା ବିଦୁରଙ୍କୁ କହିଲେ—“ହେ ବିଦ୍ୱାନ କ୍ଷତ୍ତା, ହେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ, ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ—ତୁମେ ହିଁ ମୋର ଗତି।” ଏତେ କହି ଶୋକାବିଷ୍ଟ ରାଜା ପୁନର୍ବାର ଅଚେତ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
Verse 46
ममानाथस्य सुभशं पुत्रैहीनस्य सर्वश: । एवमुक्क्त्वा ततो भूयो विसंज्ञो निषपषात ह
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ— “ମୁଁ ପୁତ୍ରହୀନ, ସର୍ବଥା ଅନାଥ; ଏବେ ତୁମେ ହିଁ ମୋର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଶ୍ରୟ।” ଏହିପରି କହି ରାଜା ପୁନର୍ବାର ମୂର୍ଛିତ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲେ।
Verse 47
तं तथा पतितं दृष्टवा बान्धवा ये5स्य केचन । शीतैस्ते सिषिचुस्तोयैर्विव्यजुर्व्पयजनैरपि
ତାଙ୍କୁ ସେପରି ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି ସେଠାରେ ଥିବା ତାଙ୍କର ଯେ କେହି ବାନ୍ଧବମାନେ ଥିଲେ, ସେମାନେ ଶୀତଳ ଜଳ ଛିଟାଇଲେ ଏବଂ ବ୍ୟଜନ ଡୁଲାଇଲେ।
Verse 48
स तु दीर्घेण कालेन प्रत्याश्वस्तो नराधिप: । तूष्णीं दथ्यौ महीपाल: पुत्रव्यसनकर्शित:
ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ରାଜା କିଛି ସମ୍ଭଳିଲେ; କିନ୍ତୁ ପୁତ୍ରବିପତ୍ତିରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଥିବା ସେ ମହୀପାଳ ନିରବ ରହି ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ଲୀନ ହେଲେ।
Verse 49
फिर बहुत देरके बाद जब राजा धुृतराष्ट्रको होश हुआ, तब वे पुत्रशोकसे पीड़ित हो चिन्तामग्न हो गये ।।
ବହୁ ସମୟ ପରେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ରାଜାଙ୍କୁ ହୋଶ ଫେରିଲା; ତେବେ ସେ ପୁତ୍ରଶୋକରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ଚିନ୍ତାରେ ମଗ୍ନ ହେଲେ। ହେ ପ୍ରଜାନାଥ! ଘଡ଼ାଭିତରେ ବନ୍ଦ ସର୍ପ ପରି ସେ ଦୀର୍ଘ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିଲେ। ରାଜାଙ୍କୁ ଏପରି ଆତୁର ଦେଖି ସଞ୍ଜୟ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ କାନ୍ଦି ପକାଇଲେ।
Verse 50
तथा सर्वा: स्त्रियश्वैव गान्धारी च यशस्विनी । ततो दीर्घेण कालेन विदुरं वाक्यमब्रवीत्
ସେହିପରି ସମସ୍ତ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଏବଂ ଯଶସ୍ୱିନୀ ଗାନ୍ଧାରୀ ମଧ୍ୟ ବିଳାପ କଲେ। ତାପରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ଗାନ୍ଧାରୀ ବିଦୁରଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
Verse 51
धृतराष्ट्रो नरश्रेष्ठ मुहामानो मुहुर्मुहुः । गच्छन्तु योषित: सर्वा गान्धारी च यशस्विनी
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ପୁନଃପୁନଃ ମୋହଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ ଆଜ୍ଞା କଲେ—“ସମସ୍ତ ନାରୀମାନେ ଯାଆନ୍ତୁ; ଯଶସ୍ୱିନୀ ଗାନ୍ଧାରୀ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରୁନ୍ତୁ।”
Verse 52
तथेमे सुद्दद: सर्वे भ्राम्पते मे मनो भूशम् । फिर सारी स्त्रियाँ और यशस्विनी गान्धारी देवी भी फूट-फ़ूटकर रोने लगीं। नरश्रेष्ठ! तत्पश्चात् बहुत देरके बाद बारंबार मोहित होते हुए धृतराष्ट्रने विदुरसे कहा--“ये सारी स्त्रियाँ और यशस्विनी गान्धारी देवी भी यहाँसे चली जायूँ। ये समस्त सुहृद् भी अब यहाँसे पधारें; क्योंकि मेरा चित्त अत्यन्त भ्रान्त हो रहा है' ।। एवमुक्तस्तत: क्षत्ता ता: स्त्रियो भरतर्षभ
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—“ଏହି ସମସ୍ତ ସୁହୃଦମାନେ ମଧ୍ୟ; ମୋ ମନ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛି।” ତାପରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ପୁନଃପୁନଃ ମୋହରେ ଡୁବି ବିଦୁରଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଏହି ସମସ୍ତ ନାରୀ ଓ ଯଶସ୍ୱିନୀ ରାଣୀ ଗାନ୍ଧାରୀ ଏଠାରୁ ଯାଆନ୍ତୁ। ଏହି ସମସ୍ତ ସୁହୃଦମାନେ ମଧ୍ୟ ଏବେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତୁ; କାରଣ ମୋ ଚିତ୍ତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି।” ଏପରି କୁହାଯିବା ପରେ, ହେ ଭରତର୍ଷଭ, କ୍ଷତ୍ତା (ବିଦୁର) ସେହି ନାରୀମାନଙ୍କୁ କହିଲେ।
Verse 53
निश्चक्रमुस्तत: सर्वा: स्त्रियो भरतसत्तम
ତେବେ, ହେ ଭରତସତ୍ତମ, ସେ ସମସ୍ତ ନାରୀମାନେ ସେଠାରୁ ବାହାରିଗଲେ।
Verse 54
सुहृदश्न तथा सर्वे दृष्टवा राजानमातुरम् | भरतभूषण! फिर वे सारी स्त्रियाँ और समस्त सुहृद्गण राजाको आतुर देखकर वहाँसे चले गये || ५३ $ ।। ततो नरपतिं तत्र लब्धसंज्ञं परंतप
ରାଜାଙ୍କୁ ଆତୁର ଦେଖି, ହେ ଭରତଭୂଷଣ, ସେ ସମସ୍ତ ନାରୀ ଓ ସମଗ୍ର ସୁହୃଦ୍ଗଣ ସେଠାରୁ ଚାଲିଗଲେ। ତାପରେ, ହେ ପରନ୍ତପ, ସେଠାରେ ନରପତି କିଛି ସଞ୍ଜ୍ଞା ଫେରିପାଇଥିବାକୁ ଦେଖି—
Verse 55
प्राउ्जलिनि:श्वसन्तं च त॑ नरेन्द्र मुहुर्मुहु: । समाश्वासयत क्षत्ता वचसा मधुरेण च,उस समय बारंबार लंबी साँस खींचते हुए राजा धृतराष्ट्रको विदुरजीने हाथ जोड़कर अपनी मधुर वाणीद्वारा आश्वासन दिया
ସେ ସମୟରେ ପୁନଃପୁନଃ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଥିବା, ଅଞ୍ଜଳି ବନ୍ଧିଥିବା ନରେନ୍ଦ୍ର ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କୁ କ୍ଷତ୍ତା ବିଦୁର ମଧୁର ବଚନରେ ବାରମ୍ବାର ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ।
Verse 203
नष्टचित्तानिवोन्मत्तानू शोकेन भृशपीडितान् । हमलोगोंने देखा कि वे नगरके श्रेष्ठ पुरुष अचेत और उन्मत्त-से होकर शोकसे अत्यन्त पीड़ित हो वहाँ दौड़ रहे हैं
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଆମେ ଦେଖିଲୁ, ନଗରର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷମାନେ ଶୋକରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୀଡିତ ହୋଇ, ମନ ହରାଇଥିବା ଓ ଉନ୍ମତ୍ତ ସଦୃଶ, ଅଚେତନ ପ୍ରାୟ ହୋଇ ସେଠାରେ ଏଦିକ-ସେଦିକ ଧାଉଥିଲେ।
Verse 216
ददर्श नृपतिमश्रेष्ठं प्रज्ञाचक्षुषमी श्वरम् । इस प्रकार व्याकुल हुए संजयने राजभवनमें प्रवेश करके अपने स्वामी प्रज्ञाचक्षु नृपश्रेष्ठ धृतराष्ट्रका दर्शन किया
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଏପରି ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ସଞ୍ଜୟ ରାଜଭବନରେ ପ୍ରବେଶ କରି ନିଜ ସ୍ୱାମୀ, ପ୍ରଜ୍ଞାଚକ୍ଷୁ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କଲା।
Verse 293
भग्नसक्थो महाराज शेते पांसुषु रूषित: । “नरेश्वरर समस्त राजा और राजकुमार कालके गालमें चले गये। महाराज! जैसा पाण्डुपुत्र भीमसेनने कहा था
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ମହାରାଜ! ତାହାର ଜଂଘା ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି; କ୍ରୋଧ ଓ ଅପମାନରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ, ଧୂଳିଧୂସର ହୋଇ ସେ ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼ିଛି।
Verse 386
दुर्योधन वै पुरत: कृत्वा वैरं च भारत । “भरतश्रेष्ठ) भरतनन्दन! कालने दुर्योधन और उसके वैरको आगे करके सम्पूर्ण जगत््को नष्ट कर दिया'
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ଭାରତ! ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନକୁ ଆଗରେ ରଖି ଓ ତାହାର ବୈରକୁ ଅଗ୍ରସ୍ଥାନ କରି କାଳ ସମଗ୍ର ଜଗତର ବିନାଶ କରିଦେଲା।
Verse 396
निपपात स राजेन्द्रो गतसत्त्वो महीतले । वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! यह क्रूर वचन सुनकर राजाधिराज जनेश्वर धृतराष्ट्र प्राणहीन-से होकर पृथ्वीपर गिर पड़े
ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ଜନମେଜୟ! ସେଇ କ୍ରୂର ବଚନ ଶୁଣି ରାଜାଧିରାଜ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ପ୍ରାଣଶକ୍ତି ହରାଇଥିବା ପରି ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
Verse 426
प्रलापयुक्त महति चित्रन्यस्तं पटे यथा । नृपश्रेष्ठ॒ उस समय वह क्रूरतापूर्ण वचन सुनकर कुरुकुलकी समस्त स्त्रियाँ और गान्धारी देवी सहसा पृथ्वीपर गिर गयीं
Vaiśampāyana said: O best of kings, on hearing those cruel words, all the women of the Kuru house—together with Queen Gāndhārī—suddenly fell to the ground. The entire royal family, losing sense and self-control, collapsed upon the earth and began to wail. They appeared like figures painted on a vast canvas—motionless, stunned by grief—showing how harsh speech in the wake of war deepens suffering and shatters restraint.
Verse 526
विसर्जयामास शनैर्वेपमान: पुन: पुन: । भरतश्रेष्ठ। उनके ऐसा कहनेपर बारंबार काँपते हुए विदुरजीने उन सब स्त्रियोंको धीरे- धीरे बिदा कर दिया
Vaiśaṃpāyana said: “Trembling again and again, he gradually dismissed them.” In the narrative context, Vidura—moved by grief yet acting with restraint—gently sends the women away, embodying dignified conduct amid collective sorrow.
Verse 543
अवैक्षत् संजयो दीनं रोदमानं भृशातुरम् | शत्रुओंको संताप देनेवाले नरेश! तदनन्तर होशमें आकर अत्यन्त आतुर हो दीनभावसे विलाप करते हुए राजा धृतराष्ट्रकी ओर संजयने देखा
Vaiśampāyana said: Sañjaya looked upon King Dhṛtarāṣṭra, who had regained awareness and now, overwhelmed by anguish, was weeping and lamenting in deep distress. The scene underscores the moral weight of war’s consequences: even a king, bound by attachment and past choices, is brought to helpless sorrow when the fruits of conflict ripen.
Verse 3736
एते शेषा महाराज सर्वेडन्ये निधनं गता: । “नृपश्रेष्ठ! जनेश्वर! महाराज! उभय पक्षमें जो समस्त अक्षौहिणी सेनाएँ एकत्र हुई थीं, उनमेंसे ये ही रथी शेष रह गये हैं, अन्य सब लोग कालके गालमें चले गये
Vaiśampāyana said: “O great king, these alone are the survivors; all the others have gone to their death.” In the wake of the war’s total ruin, the statement underscores the moral weight of mass violence: even vast hosts and celebrated warriors are finally reduced to a scant remainder, as time and fate consume the rest.
Frequently Asked Questions
The chapter frames a ruler’s dilemma: whether to persist in duty-bound command and engagement after catastrophic loss, balancing personal grief with the institutional obligation to maintain order and make lawful appointments.
It emphasizes disciplined governance under trauma: truthful intelligence transmission, recognition of impermanence and contingency, and the need for counsel (Vidura) to stabilize decision-making when emotions threaten collapse.
No explicit phalaśruti is presented here; the chapter functions as historiographic linkage—summarizing battlefield outcomes and documenting the ethical and psychological consequences at court within the epic’s broader moral inquiry.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.