Droṇa-parva Adhyāya 95 — Sātyaki’s Breakthrough and the Routing of Allied Contingents
पत्त्यश्वरथनागैश्व प्रच्छन्नकृतसंक्रमाम् । शरवर्षप्लवां घोरां केशशैवलशाद्धलाम् । प्रावर्तयन्नदीमुग्रां शोणितौघतरड्धिणीम्,देहेभ्यो राजपुत्राणां नागाश्चरथसादिनाम् । उस समय अर्जुनने वहाँ रक्तकी एक भयंकर नदी बहा दी, जो प्रलयकालकी नदीके समान डरावनी प्रतीत होती थी। उसमें पैदल मनुष्य, घोड़े, रथ और हाथियोंको बिछाकर मानो पुल तैयार किया गया था, बाणोंकी वर्षा ही नौकाके समान जान पड़ती थी। केश सेवार और घासके समान जान पड़ते थे। उस भयंकर नदीसे रक्त-प्रवाहकी ही तरंगें उठ रही थीं। कटी हुई अँगुलियाँ छोटी-छोटी मछलियोंके समान जान पड़ती थीं। हाथी, घोड़े और रथोंकी सवारी करनेवाले राजकुमारोंके शरीरोंसे बहनेवाले रक्तसे लबालब भरी हुई उस नदीको अर्जुनने स्वयं प्रकट किया था। उसमें हाथियोंकी लाशें व्याप्त हो रही थीं
sañjaya uvāca |
pattyaśvarathanāgaiś ca pracchannakṛtasaṅkramām |
śaravarṣaplavāṃ ghorāṃ keśaśaivalśādvalām |
prāvartayannadīm ugrāṃ śoṇitaughataraṅgiṇīm |
dehebhyo rājaputrāṇāṃ nāgāś ca rathasādinām ||
ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ତାପରେ ଅର୍ଜୁନ ସେଠାରେ ରକ୍ତର ଏକ ଭୟଙ୍କର ନଦୀ ପ୍ରବାହିତ କଲେ। ପଦାତି, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ହାତୀଙ୍କ ଦେହ ପଡ଼ିଥିବାରୁ ଯେନେ ଘାଟ ଓ ପାରାପାରର ପଥ ତିଆରି ହୋଇଥିଲା; ଶରବୃଷ୍ଟି ନୌକା ପରି ଲାଗୁଥିଲା; କଟା କେଶ ଶୈବଳ ଓ ଘାସ ପରି ଭାସୁଥିଲା; ରକ୍ତପ୍ରବାହର ଲାଲ ତରଙ୍ଗମାନେ ଉଠୁଥିଲେ। ହାତୀ-ରଥାରୂଢ଼ ରାଜପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ଦେହରୁ ବହୁଥିବା ରକ୍ତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସେହି ଉଗ୍ର ନଦୀକୁ ଅର୍ଜୁନ ନିଜେ ପ୍ରକଟ କଲେ।
संजय उवाच
The verse underscores the grave moral weight of war: even when fought under kṣatriya duty, battle produces overwhelming suffering. The epic’s imagery functions as ethical reflection—heroism is inseparable from the human cost it inflicts.
Sañjaya describes Arjuna’s devastating assault: so many are slain that the battlefield is poetically imagined as a river of blood, with bodies forming a ford, arrows like boats, and hair like algae—conveying the scale and horror of the slaughter.